Shaǵyn bıznes keı elderde IJО́-niń 50-60 paıyzyna deıingi úlesin ıelenetinin eskersek, bizge de olardyń tájirıbesin úırený artyq bolmaıtyny anyq. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynda» tórtinshi mindet retinde «Shaǵyn nesıe berýdi kóbeıtý» kórsetilgeni Qazaqstanda kásipkerlikti qoldaýǵa erekshe kóńil bólinip otyrǵanyn ańǵartady. Jeńildetilgen nesıe kóleminiń ulǵaıtylýy ózin ózi eńbekpen qamtyǵandardyń, kásipkerlikpen aınalysýǵa qulyqtylardyń arasynda jappaı kásipkerlikti damytýǵa yqpal etetini anyq. Jalpy jeńildetilgen nesıe berý jeke kásipkerlikti órkendetýge yqpal etetin eń tıimdi tetikterdiń biri sanalady. Ol buǵan deıin de berilip keldi, árıne. Alaıda ótken jyly jalpy kólemi 32 mıllıard teńge bolatyn 7 myńnan astam shaǵyn nesıe usynylǵany, soǵan qaramastan odan bólek 5 myńnan astam adam óz isterin bastaýǵa qajetti nesıege qol jetkize almaǵany nazarǵa alynyp otyr. Osyny eskergendikten de Elbasy N.Nazarbaev 2018 jyly qosymsha 20 mıllıard teńge bólip, shaǵyn nesıelerdiń jalpy somasyn 62 mıllıard teńgege jetkizýdi tapsyramyn. Nátıjesinde shaǵyn nesıe alatyndardyń sany 2017 jylmen salystyrǵanda 2 esege artyp, 14 myń adamǵa jetetin bolady. Bul jumysty odan keıingi jyldarda da belsendi jalǵastyrý kerek. Bastama myńdaǵan adamǵa óz isin ashýǵa múmkindik beretindigimen mańyzdy, dep qadap aıtty.
Jalpy, jyl sanap IJО́-degi úlesiniń ósip kele jatqanyna, elimizdegi kásipkerlik nysandarynyń qatary eselep artqanyna qarasaq, shaǵyn jáne orta kásipkerlik Qazaqstan ekonomıkasynyń asa mańyzdy sektoryna aınalýǵa bet burdy deýge bolady. Ásirese sońǵy birneshe jyldyń bederinde ol aıqyn baıqaldy. 2014-2016 jyldary IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 17-18 paıyzǵa deıin artsa, ótken jyly 27 paıyzǵa jetipti. 2012 jylǵy 6,1 paıyzben salystyrsaq, bul aýyz toltyryp aıtýǵa turatyn kórsetkish. Onyń ústine, iri bıznestiń tabysymen salystyrǵanda shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesindegi tabystyń ósim qarqyny aıtarlyqtaı joǵary. 2016 jyly shaǵyn bıznes nysandarynyń tabys kólemi 6,6 trıllıon teńgeni qurap, ósim qarqyny 43 paıyzǵa jetkeni osyny kórsetedi.
Sóz basynda damyǵan elderdegi shaǵyn bıznestiń róli týraly aıtyp ótken edik. Soǵan aınalyp soǵyp, birqatar mysaldardy tilge tıek etip kóreıik. Álemniń birinshi ekonomıkasynyń taǵyn eshkimge bermeı kele jatqan AQSh-ta jeke sektordaǵy halyqtyń 50 paıyzdan astamy shaǵyn kásipkerlik salasynda eńbek etedi eken. Kishigirim bıznes nysandardyń jalpy sany 7 mıllıonnan asyp jyǵylady. Olardyń basym kópshiliginde shamamen 20 shaqty adam jumys isteıdi. Kapıtalıstik qoǵamnyń qaǵıdalaryn jaqsy biletin, ol qaǵıdalardyń kópshiligin ózi qalyptastyrǵan memleket ótken ǵasyrdyń basynan bastap shaǵyn bızneske erekshe qoldaý kórsetedi, tıisti zańnamalar da ábden jetildirilgen. Máselen «Birinshi jyl bonýsy» dep atalatyn, kásipkerlikti endi bastaýshylardy bir jyl boıy salyqtyń teń jartysynan bosatatyn jeńildik basqa elderge de úlgi bolypty.
Germanııa II Jahandyq soǵystan keıin kúıregen ekonomıkasynyń 1950-60 jyldary kúrt gúldenip sala bergeni úshin shaǵyn jáne orta bızneske qaryzdar degen kózqaras bar. Eldegi jumys kúshiniń jartysynan astamy osy sektorǵa jumyldyrylǵan. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary otbasynyń on shaqty múshesi birigip júrgizetin kásiporyndarǵa memleket qarjylaı hám zańnamalyq qoldaýdy aıamaı kórsete bastaǵan. Sonyń arqasynda qazir elde 1 mıllıonǵa tarta shaǵyn otbasylyq kásiporyn bar, Germanııa Eýropa ekonomıkasynyń lokomotıvi retinde moıyndaldy. Bul elde 5-8 paıyzdyq stavkamen nesıe usynylyp, ony tóleýge 15 jylǵa deıin mursat beriledi. Áleýmettik salaǵa qatysty bızneske budan basqa da erekshe jeńildikter kórsetiledi eken.
Fransııada bıznesti jańadan bastaǵandar alǵashqy eki jylda kóptegen salyq túrlerinen bosatylady. Al eldiń ekonomıkasy qalyńqy bóliginde bıznes bastaǵandar úshin taǵy qosymsha jeńildikter qarastyrylǵan. Jalpy, mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Aıtpaǵymyz, básekelestikke qabiletti elderdiń qataryna qosylýdy kózdeıtin Qazaqstan da aldaǵy ýaqytta atalǵan shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa nıetti. Elbasy Úndeýinde aıtylǵan Tórtinshi bastama mejelengen mindetti júzege asyrýda mańyzdy tetik bolatyny sózsiz.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
