Ras, Sarybel dese qazirgi bizge Imanjúsip aqynnyń:
«Abylaı aspas Arqanyń sary beli,
Qýandyq pen Súıindik jaılaıdy eli», degen áni estilgendeı bolady. Máshhúr Júsip babamyz jazyp ketken Abylaı týraly «Abylaı aspas Sarybel» degen ańyz áńgime til ushyna taǵy orala ketedi. Halyq qaptaǵan qalyń jaýdan azat etip, jurtyn baraqatty ómirge qaýyshtyrǵan dana hany Abylaıdy ulylyq pen kemeldiktiń etalony etedi, ol týraly ańyzdyń aq samalymen kómkergen jyrlar, nebir kesteli sóz oramdaryn qaldyrdy. «Abylaı aspas asý» – bul da bıiktik pen órliktiń ónegeli ólshemi, Alash urpaǵy úshin taımas sert pen márttiktiń asqaq mejesi.
Shyńǵystyń otbasynda dúnıege kelip, Shyǵystyń jaryq juldyzyna aınalǵan Shoqan Ýálıhanov arqyly jetken «Abylaı» týraly jyrda:
«Abylaıdaı taqsyr han
Aıyl-turman taǵyndy.
Arǵymaǵyn ozdyrdy,
Baıaý jatqan qyrǵyzdy
Sarybelde tozdyrdy», degen joldar bar.
Osy tarıhı jyrdaǵy «Sarybel» jer ataýyna Sh.Ýálıhanovtyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn qurastyrýshylar mynadaı túsindirme beripti: «Sarybel – gornyı prohod v Kırgızskom Alataý, protıv Qarabalty ı Sokýlýka. Po ıstorıcheskım predanııam Ablaı s voıskom hotel proıtı cherez etot pereval na týchnye djaılıaý Sýsamyr, no kırgızy pregradılı emý pýt».
Demek joǵarydaǵy derekten ańǵarǵanymyzdaı, qyrǵyzdardyń qonysyna jaqyn jerde ornalasqan bul Sarybel – «On úsh baǵanaly Sıanlýn qartasynda» kórsetilgendeı, Kúrti ózeniniń bastalǵan tusy, Kekilik taýy men Sýyqtóbeniń Qastek asýymen ushtasatyn aımaqtyń jalpy ataýy. Jer jannaty Jetisýdyń tórindegi osy aımaqta jońǵar-qalmaqtarǵa qarsy úlken joryq bastalǵan.
Biz osy qasterli mekende jońǵardy jer jastandyrǵan qazaqtyń birikken áskerı qolynyń joryǵy týraly sóz etpekpiz. Bul zaman týraly áıgili Buqar jyraý:
«Kishi qara qalmaq búlerde,
Bult burqan bolysty...
Býyrshyndaı tizdesti,
Jamandyqty izdesti», degen ǵoı.
Sarybel shaıqasy ýaqyt turǵysynan dáp osy tusqa, jońǵar memleketi alaýyzdyqqa ushyrap bytyrap, Sın ımperııasynyń jer qaıysqan jazalaýshy láshkeri tap bergen talmaý tusqa oraılas keledi.
Halyq jyrynda:
«Labachy degen bir eldi,
Anty menen ýlatqan.
Erenshi men Serendi,
Tozǵyndatyp shýlatqan», dep madaqtaıdy dana Abylaıdy.
Halyqtyń Labachy dep otyrǵany Ámirsanaǵa basynda odaqtas, sońynan taq talasy kezinde qas dushpany bolǵan baýyry, Jońǵarııanyń iri kósemi Davachı, al Erenshi men Serender belgili qolbasylar, tarıhta bolǵan sardarlar.
Qaldan Seren qaıtys bolǵan soń Jońǵarııa memleketi bılikqumar noıandardyń taq talasynyń qurbanyna ushyrap, aýyr bulǵaqqa tap bolady. Ásirese 1753-1754 jyldardaǵy Jońǵar elinde jańa talas-tartys qyza túsedi. Qaldan Serenniń kózi jumylǵan soń Buqar jyraý aıtqandaı «Hanyn qalmaq jaýlaǵan, Súıtken qalmaq ońbaǵan» zobalań dáýir bastalady. Qaldan Serenniń tutqynynda bolyp, aq úıli amanat saltymen qońtaıjynyń qyzyna neke qıdyryp, syı-syıapatpen ishke sertti túıdirip 1743 jyly bosaǵan Abylaı zamannyń tarpy, dúnıeniń dúrbeleń dúbirin qapysyz túsinetin, túısinetin bilikke ıe bolady. HVIII ǵasyr bederinde Orta Azııada Qaldan Serenniń aıbar-ataǵyn eske salsaq, qaharly qontaıjymen mámile jasap, taǵylym túıgen Abylaıdyń da abyroıy asqaqtaı túsedi.
Abylaı endigi jerde Jońǵarııadaǵy áskerı-saıası isterge belsendi aralasyp otyrady. Kókjal Baraq, qypshaq Qoshqarbaı, Qojabergen, Jarylǵap batyrlardy barlaýǵa, udaıy alǵy shepke jumsap, ózimen odaqtas, seriktes bolǵan iri jońǵar ámirshilerine jaqtasyp otyrady. Máselen, 1753 jyly Davachı han saılanǵanda ózine myqty qarsylas bolǵan dórbet noıany Nemeke-Jırgaldy Abylaıdyń kómegimen talqandaıdy da, onyń ulysynan 3000 adamdy qazaq hanyna oljaǵa beredi, ózi malyn bóliske salady.
Sol 1753 jyldyń qarasha aıynda, áýelinde odaqtas bolǵan Davachı men Ámirsana jaýlasyp, Davachı ásker bastap Ámirsanaǵa qarsy joryqqa shyǵady. Sonda Abylaı qazaq áskerin bastap ózine kúıeý bolǵan Ámirsanaǵa kómek kórsetedi. Abylaı-Ámirsana odaǵynan 3 márte jeńilgen Davachı aqyry Tarbaǵataı tóńireginen Buratala (qazirgi QHR, ShUAR, Buratala) jerine sheginýge májbúr bolady. Osy kezde Ombydaǵy Reseı úkimetine jetken málimetterge qaraǵanda, atalmysh oqıǵamen baılanysty kóptegen jońǵar tutqyndary men bosqyndary qazaq jerine engen. Al qytaı tilindegi Sın patshalyq orda esteliginde saqtalǵan bir derekte, 1754 jyly Abylaı Ámirsanaǵa kómek berý úshin 50 000 ásker bastap joryqqa shyǵyp, Jaıyrdan Ilege deıingi jońǵar qonystaryn shapqan. Onda turǵyn otbasy qalmaǵan» delingen. XVIII ǵasyrda qurastyrylǵan «Patsha bekitken jońǵarlardy tynyshtandyrý josparlary» atty qytaı muraǵat qujattar jınaǵynyń birinshi kitabynda 1753-1754 jyldary qazaqtardyń Buratala men Ile tóńireginde áskerı joryqtar júrgizgendigi týraly birneshe márte málimet kezdesedi. Mysaly, atalmysh derekkózdiń taǵy bir paraǵynda qazaq Abylaı men qalmaq Batma-Seren, Erensın 10 000 qazaq-qalmaq áskerin bastap Davachıge shabýyl jasap, Buratala syndy jerlerdegi qarsylastaryn túgeldeı tonaǵan. Sonda Abylaı Talqy taýynyń shyǵysy arqyly álgi tonalǵan adamdardy keri alyp ketken dep naqty málimet qaldyrǵan. Mine, halyq jyryndaǵy «Erenshi men Serendi, Tozǵyndatyp shýlatqan» degen joldar osy oqıǵaǵa kýá bolǵan jyraýlardyń aýzynan shyqqan bolsa kerek.
Áýeli Abylaı handy panalap, sodan keıin Reseıge qashyp barǵan Ámirsana kóz jumǵannan keıin jońǵar qalmaqtary 1755 jyly Quljadaǵy Sın patshalyq armııasyna shabýyl jasap, general Bandıdi áskerimen birge túgel qyryp ketedi. Osy oqıǵadan rýhtanǵan olar Batyr-Obashy, Býkýchaǵan, Seren, Sebek (Sebek), Qasaqshıra, Ýjet, Áńgideı, Chohor, Bardamýt syndy basshylarynyń uıytqy bolýymen qaıta es jııa bastaıdy. Osylaısha 1757 jyldyń sońyna taman Qasaqshıra men Ýjettiń basshylyǵymen Sarybel jerine jınalyp, Jońǵar handyǵyn qalpyna keltirmek bolady. Sóıtip 1757 jyldyń jazynda Seren myń áskerdi bastap baryp Aqtaý-Ortaý jerinde mal baǵyp júrgen Uly júzdiń Manasbaı jáne Qaınatóbet degen eki aýylyn shabady. Sonda álgi eki aýylǵa jaqyn qonystanǵan Orta júzdiń Naımantaı, Janazar batyrlary 500 áskermen jońǵardyń artynan qýyp baryp, biraz maldy keri qaıtaryp alady. Osydan keıin úsh júzdiń birikken qoly Sarybelde shoǵyrlanyp jatqan jońǵarǵa joryq jasaýǵa bel býady.
Aqtaý-Ortaý oqıǵasynan keıin Seren áýeli óz elin bastap, Lepsi ózeniniń Balqash kóline quıylatyn Chechenqara dep atalatyn jerine qashyp baryp, sonan ári Sarybelge ketken. Derekkózderge qaraǵanda, osy kezde Sarybelge jınalǵan qalmaqtardyń sany on myńnan asqan. Osy jaǵdaımen baılanysty bolsa kerek, qazaqtyń úsh júzi bas biriktirip, kúsh jınap, jońǵarǵa qarsy attanǵan.
Sarybelge Balqashtyń soltústiginen attanatyn jasaqtar Balqash kóliniń muz qatqan betinen júrip ótip, odan ári Sarybel jerine barýdy kózdegen. Ábilpeıiz sultan bastaǵan qazaq jasaqtary Kóksý, Qaratal jerlerin basyp ótip, Ilege jetýdi maqsat etip, 1757 jyly qarasha aıynyń sońynda attanǵan. Bul baǵyttaǵy topty Orta júzden Sarytúgil batyr, Úmbeteı batyr jáne Kishi júz Tuńǵyshy batyr bastap, olar Qabanbaı batyr bastaǵan toppen Keribulaq jerinde bas qosqan. Al batystan shyǵysqa qaraı Shý ózenin boılap, Sarybel jerine barýdy kózdegen qazaq qolyn Kishi júzden Eráli sultan bastaǵan. Olardyń bári Sarybeldi betke alyp jolǵa shyqqan.
Alǵashqy soǵys Túkjan batyr men Chohor, Bardamýt esimdi qalmaq qolbasshylary arasynda 1758 jyly qańtar aıynyń ortasynda bastalǵan. Túkjan bastaǵan eki myńdyq qazaq jasaǵy jeńiske jetip, jońǵardyń 500 tútinin tutqynǵa alǵan. Túkjan batyr Sarybelde soǵys bastar aldynda Orta júzdegi ózge sardarlar da soǵysqa jan-jaqty daıyndyq jasaı bastaıdy. Qabanbaı batyr áýeli Taýbasar batyrdy jiberý arqyly Dáýletbaı, Qojabergen, Kókjal Baraq syndy batyrlarǵa: «Seren bizdiń eldiń shet jaǵasynda turatyn Kishi júzdiń adamdaryn tonap ketti. Kishi júz Nuraly han ásker bastap attanǵan, sol sebepten, bizdiń Orta júz de áskerimizdi attandyramyz» dep jan-jaqqa habarshy jibergen, sóıtip Kishi júz Tuńǵyshy batyrmen «áskerlerimizdiń basyn Chechenqarada qosyp ári joryqqa birge attanaıyq» dep ýaǵdalasqan. Qabanbaı batyr ózi 1757 jyly 15 jeltoqsan kúni jolǵa shyqqan. Derekterge qaraǵanda, Orta júz qazaqtarynyń jasaqtary Balqash kóliniń muz betinen tikeleı júrip ótpek bolǵan. Balqash kóliniń muz beti arqyly Sarybel tóńiregindegi qalmaqtarǵa shabýyl jasaý – qazaqtardyń jıi qoldanatyn áskerı taktıkasy bolsa kerek. О́ıtkeni, mundaı jaǵdaı 1758 jyldaǵy Sarybel shaıqasynan jarty ǵasyr burynǵy qazaq-qalmaq soǵystarynda da bolǵan eken.
Sarybel shaıqasy úshin Abylaı han támam qazaq eline jarlyq aıtyp, qylquıryq bop attanýǵa uran tastaıdy. Arýaqty batyrlar men dańqty qolbasshylar maıdannyń taktıkasyn júıelep, aıla-tásilmen jaýdy shyrǵalap, qorshaýǵa túsirý, barlaý jasaý, jaýdyń izine óksheleı túsken manj-sın áskerılerimen dıplomatııalyq baılanystar jasaý baǵytyna kúsh salǵan sekildi. Bul oqıǵanyń sulbasy «Qabanbaı batyr» eposynyń Q.Ádilbekov nusqasynda kórinis tabady:
«El úshin kúızelipti er Qabanbaı,
«Qalmaqtan qalam ba, – dep, – bir kek almaı».
Batyrdyń bul habaryn estigen soń,
Kelipti Toǵas, Qosaı, er Dáýletbaı».
Ári qaraı halqyna qalqan bolǵan qaharman erlerdiń esimderi bylaısha jyrlanady:
«Murynnan keldi shaýyp er Boranbaı.
«Erinbeı el namysyn izdesem» dep,
Shanyshqylydan kelipti Berdiqoja.
Halyqtyń qanyn joqtap, qamyn jeıtin,
Kelipti qaz daýysty er Qazybek.
Kelipti kókjarlydan Kókjal Baraq.
«Tamam batyr bas qosty» degennen soń,
Kelipti atyshýly tentek Mataı.
«Qany suıyq qalmaqty jaıratam» dep,
Úısinnen izdep kepti Saryshýash...
Habaryn batyrlardan estigen soń,
Tóreden izdep kepti han Abylaı»...
Jońǵarlardyń sherigi shegirtkedeı qaptap kelgende aldynan shep quryp toıtarys bergen Ábilqaıyr han mańdaıyna jazylǵan syzyǵy túgesilip, aqyrǵy shaıqasqa qatysa almaı ómiri úzilipti, sondyqtan bahadúr qolbasshynyń eki kókjal uly Nuraly men Eraly sultandar áıgili urysqa qatysypty. Olar sonaý Oraldan Jetisýǵa sherý tartyp on myń qolmen qazaq qosynynyń alapasyn arttyrypty. Osylaısha dúıim alty Alashtyń basy qosylǵan aqyrǵy aıqasta ata jaýdyń ordasy talqandalyp, shańyraǵy shaıqalyp, Alashtyń baıraǵy máńgige aspandapty. Arýaqty babalardyń nar namysy urpaǵyn jebepti.
Derekterge qaraǵanda jigerli jas sultan, Ábilmámbet hannyń uly Ábilpeıiz aldyńǵy shepte atoı salyp, jaýdy jasytyp maıyrypty. Keıinnen Alataýdan Altaıǵa deıingi keń-baıtaq atajurtyn oırat qaldyqtarynan túbegeıli azat etip qoımaı shaıqalǵan sharýa-turmysyn ońaldyrýǵa erekshe úles qosqan bul Ábilpeıiz sultan bir jaǵynan Nuraly sultannyń qyzyn alǵan kúıeý balasy edi.
Nuraly men Ábilpeıiz sultandardyń tize qosyp Sarybelge jınalǵan jońǵar qosyndaryna soqqy jasaǵany belgili qytaıtanýshy-ǵalym Bahyt Ejenhanuly aýdarǵan manj-sın derekterinde bylaısha tańbalanypty «qazaqtyń Dáýletbaı (Qabanbaıdyń inisi) batyry maǵan: «Bizdiń estýimizshe, Batýr-Obashy qyzylsha aýrýynan qaıtys bolǵan. Al Qasaqshıra basqaratyn el túgeldeı bosqyn bolyp ketken. Tek Seren ǵana Sarybelge qashyp ketken. Kishi júzdiń Nuraly hany men onyń inisi ásker bastap eki baǵytpen olardyń izine túsip ketti» dep aıtty» dese, kelesi derekte Ábilpeıiz sultan manj-sın ókilderine bylaı depti: «Serenge qazir 10 000-nan astam tútin qarasty... olardy túbegeıli qurtpasaq, bizdiń elge tynyshtyq bolmaıdy. Olardy túp-tuqııanymen joıa almasaq, tiri qalǵanyn Iаrkent, Qashqar jáne buryttardyń (qyrǵyz) jerlerine deıin qýyp aparǵanda ǵana is támamdalady. Biz birlese otyryp bylaı dep sheshtik: Kishi júz Eraly sultan 10 000-nan astam ásker bastap Shý jerine baryp, Orta júzdiń Sarytoǵan batyry Aqtaý-Ortaýdan Keribulaq jerine baryp Qabanbaımen bas qosyp, ári qaraı Serendi qýalap, kóktemde qar erigen kezde keri oralatyn boldy».
1758 jyly 4-5 aqpanda Eraly bastaǵan Kishi júz áskeri Sarybelge jetip, sondaǵy jońǵar-qalmaq qosynyna shabýyl jasap, Chohor, Áńgideı jáne Bardamuttyń áskerlerin joıady. Sodan Eraly sultan bastaǵan qazaq qoly 1758 jyldyń aqpan-naýryz-sáýir aılaryna deıin Qastek asýynda, Sarybelde bolǵan. Osy oraıda erjúrek Eraly sultannyń áli kúnge deıin tarıhymyzdaǵy laıyqty ornyn ala almaı kele jatqanyn aıtqan jón.
Jońǵar-qalmaqtar osydan keıin Sarybelden qasha bastaǵan. Seren shyǵystaǵy Talqy asýy arqyly Buratala jerine, odan Sáýir, Jaısan kóliniń mańyna, odan ári Qalba taý asýy arqyly Reseıge ketýdi kózdegen. Áńgideı de Buratala jerine jetken. Al Qasaqshıra men Býkýchaǵan Ileniń joǵarǵy aǵysyna baryp boı tasalaýdy uıǵarǵan.
Keskilesken shaıqastar 1758 jyldyń jaz aılarynan keıin de jalǵasqan. Sol oqıǵalar arqyly qazaq jurty jońǵar-qalmaq qaldyqtaryn Jetisý men Tarbaǵataı jerlerinen birjola tazalaǵan. Osylaısha Sarybel shaıqasy Jetisý jerin jońǵardan azat etken uly jeńis boldy!
Bıyl 260 jyl tolyp otyrǵan Sarybel shaıqasynda tórt tóńirekten túgel jınalyp, bir týdyń astyna bas biriktirip, yntymaqpen tize qosyp jaýdyń aqyrǵy myǵym bekinisine aýyr soqqy bergen Alashtyń aıbyny asqaqtap, kıiz týyrlyqty qazaqtyń bereke-birligi qurysh bolattaı shyńdalyp, tutastyǵy nyǵaıa tústi. Sondyqtan aqbas Alataýdyń baýraıynda arýaqty Naýryzbaı, Suranshy, Saýryq syndy surapyl batyrlar men Súıinbaı, Jambyl syndy suńǵyla aqyndardy dúnıege ákelgen, Sarybel shaıqasy arqyly Alashtyń yntymaǵyn terbetken osy qasıetti jerge qazaqtyń birligin arqaý etken eńseli eskertkish boı kóterse abzal bolar edi!
Alty Alashtyń osy uıyǵan yntymaǵyn 1762-1763 jyldary Nuraly hannyń Sın patshalyǵyna joldaǵan hatyndaǵy «Biz Kishi júzdiń Nuraly hany, Eraly sultany, Dosáli sultany, Aıshýaq sultany jáne Qaraǵaı sultany bolamyz. ...Bizdiń qazaqtar úsh hanǵa tıesili bolyp bólingenimizben, soǵyssaq bárimiz birigip soǵysyp, beıbit ómir súrsek, bárimiz birge súremiz» degen joldardan da aıqyn baıqaýǵa bolady.
Uly dalada berekeli beıbit ómirge araǵa ǵasyrlar salyp ańsap jetken alty Alash yrysty mekenin qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan Jeruıyqqa aınaldyrdy. Osy abat kúnge jetý jolynda janyn qıǵan, tabany úzeńgiden taımaǵan, naızasy qolynan aýmaǵan tuǵyrly tulǵalarymyzǵa túmen márte taǵzym etemiz!
Darhan QYDYRÁLI
