Munyń bári túsinikti bolsa da, túsinbeıtin de jaıttar jetkilikti. Máselen, halqymyzdyń tarıhymen birge ajyramaı kele jatqan kúndelikti azyǵy, onyń ishinde ásirese, malmen kúneltken qazaqtyń sút ónimderin alaıyq.
Naýryz merekesi qarsańynda qaladaǵy úlken bazarǵa barsaq, jurt japyrylyp aıran, qymyz, shubatqa talasyp, kezekke turyp jatyr eken. Mundaı uzyn-sonar kezekke turý egemendiktiń eleń-alańymen kelmeske ketkendeı bolatyn. Tosyn kórinisti qyzyq kórip, qatarǵa turyp, aırannyń da, qymyzdyń da, shubattyń da dámin tatyp kórýge kiristik.
Jáne bul qadamǵa ıtermelegen jaıttar da jetkilikti bolatyn. Almatyda myńǵyrǵan mal joq. Irgesindegi aýyldarda azdy-kópti bıe baılaıtyndar bar. Biraq túıe degen janýardy kórmek túgili, keıde atyn estýdiń ózi qıyndaý. Qysqasy, bizdiń qalada túıe joq, biraq shubat kóp...
Sonymen saǵatymyzdy qıyp, qymyzdyń da, qymyrannyń da, aırannyń da shalaptyń da, shubattyń da dámin tata bastadyq. Qazyǵurttyń baýraıynda shúıgin shópke jaıylǵan bıeniń saýmaly mamyrda qandaı, kúzde shóp piskende qandaı ekenin bala kezden jazbaı tanımyz. Al aıran degen sıyrdyń sútinen uıytylatynyn bul qazaqqqa baıandap otyrýdyń ózi aqymaqtyq. Túıe sútiniń syryn keıin kelin bolyp túsken elimizden bildik. Shaıǵa sıyrdyń sútin qatqanda qandaı dám beredi, túıeniń súti qandaı dám beredi? Bul eki janýardyń sútiniń quramy óte bólek ekeni beseneden belgili.
Qysqasy, «Altyn Orda» bazaryndaǵy aıran dep satyp jatqan aırannyń da, qymyz dep satylyp jatqan pisken aırannyń da, shubat dep satylyp jatqan túsiniksizdeý qosyndyny, múmkin qymyran shyǵar, qatarynan dámin tatyp kórip, tek qana ókindik, tek qana qynjyldyq. Qudaıym-aý, shubat qashan tup-tushy, qaımaq sııaqty tátti bolyp edi?! Qanshama ret irgemizdegi «Kók bazardan» ýdaı baǵaǵa «qymyz» dep shalapty, «shubat» dep qoıý aıran satyp alyp keldik. Aýyl qazaǵy qoıdyń súti men sıyr sútin, túıe súti men bıe sútin birden ajyrata alady. Al asfalt ústinde týǵan býyn úshin aqshyl qyshqyltymnyń bári birdeı.
Túıe súti, bul túlik sýdy az ishetindikten, maıly bolyp keledi. Qýaty men dárýmendik qasıeti qymyzdan kem emes. Qymyzda 499-528 kkal bolsa, shubatta 789-991 kkal bolady. Shubattyń da sapasy kóbinese uıytqyǵa baılanysty ekenin, bappen ashytylǵan shubatty úzbeı ishken adamnyń aǵaryp shyǵa keletin de kórdik.
Bul qazaq ásirese, qos órkeshti qazaq túıeleriniń súti emdik qasıetimen qundy sanalatynyn, jelókpe, azqazan, ishek joldaryna qara jel baılanyp, as qorytý nasharlaǵanda shıpa ekenin biledi. Al sıyr sútin óndirýdi kólemdi júrgizgen keshegi Keńes ókimetine biz sııaqty ulttardyń keleshegi men densaýlyǵy kerek bolmady. Bıe men túıe súti sıyr sútine qaraǵanda anaǵurlym sińimdi, ana sútine jaqyn, qunarly ekenin qazaqqa túsindirip otyrýdyń ózi artyq. Biraq, áńgime bul týraly da emes.
Endigi sóz bolmysymyzdyń ajyramas bir bólshegi, shejiremizdi sýarǵan sút ónimderiniń ótirigi men sapasy qaqynda. Qazaq bolǵannan keıin onyń yrym-jyrym, toı-tomalaǵy men qymyz-shubaty tarıhymen ilesip júre beredi. Aıran-sútti, naǵyz qyshqyltym shubatty aǵzamyzdyń ańsap turýy da tabıǵı zańdylyq.
О́kinishke oraı, ásirese qaladaǵy asta-tók toılarda ótirik qymyz, jasandy shubattyń kóp kezdesetindigin kim joqqa shyǵara alady?! Shubat dep satyp alyp, sál tundyryp qoısań sýy bólek, aırany bólek bolyp irkildep, lıtr-lıtr «qymyz» ben «shubatty» tógýge májbúr bolyp jatatyndardy, ıakı bolmasa otyrys aıaqtalmaı jatyp, ishken-jegenin tógýge týra keletin jaǵdaılardy kóz kórip júr.
Bul – ómiri et pen shubat-qymyzǵa baılanǵan qazaq úshin rettelýge tıisti uıat másele. Halqymyzdyń ǵasyrlar boıy tutynyp kelgen adal da shıpaly asyn tálkekke aınaldyrýdy toqtatý kerek sııaqty. О́zge halyqtar ulttyq taǵamdaryn maqtanysh etip, brendke aınaldyryp jatqanda, bizdiń óz asymyzdy mazaq etýimizdiń jóni qalaı?..
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
