Negizgisi – «1937-1938 jyldardyń qandy naýqanynda qazaq ıntellıgentterin aıaýsyz qyrǵynǵa ushyratqan basshy, eń bolmasa, naýqan bitken soń, qatary seldirep qalǵan qazaq ıntellıgensııasyna tynym berseıshi!» degen jańsaqtyq. «Basshy» maqalada qaıtalap aıtyla bergen Skvorsov Nıkolaı Aleksandrovıch, Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń 1 hatshysy. Ol bul qyzmetke 1938 jyldyń mamyr aıynda kelip, 1945 jyldyń kúzine deıin boldy. Iаǵnı ony qazaq zııalylaryn «aıaýsyz qyrǵanǵa ushyratty» deýdiń jóni joq. Ahmet Baıtursynovtan bastap, barsha zııalymyzdy sottap, atyp ketken jaýyz L.Mırzoıan! Ol bizge 1933 jyly kelip, 1938 jyldyń mamyryna deıin qyrǵyn jasady. Sáken, Ilııas, Beıimbet aǵalarymyzdy 1937 jyldyń aqpan aıynda attyrǵany týraly qujat bar. Ony kıno qaıratkerimiz Erkin Raqyshev respýblıka Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń qupııa muraǵatynan izdep taýyp, kóshirmesin alǵan.
Sóz yńǵaıyna qaraı Mırzoıannyń 1937 jyly maýsym aıynyń 13-i kúni I.Stalınge, Saıası bıýroǵa jazǵan mynaý jedelhatyna toqtalaıyn:
«Vo vremıa sezda Kompartıı Kazahstana kandıdatýra predsedatelıa Kazahskogo SIK tov. Kýlýmbetova posle dlıtelnogo obsýjdenııa na plenýme sezda taınym golosovanıem byla provalena. Osnovnym motıvom otvoda ı provala byl fakt perehoda v 1919 g. tov. Kýlýmbetova s orýjıem v rýkah na storoný vraga. Za poslednıe dva mesıasa posle sezda rıad arestovannyh ýchastnıkov kontrrevolıýsıonnoı ryskýlovskoı ı nýrmakovskoı organızasıı pokazyvaıýt na Kýlýmbetova, kak na odnogo ız aktıvnyh ýchastnıkov etoı nasıonal-fashıstskoı organızasıı. Vozmojno, v blıjaıshıe dnı sledstvıe pokajet neobhodımost aresta Kýlýmbetova. My schıtaem sovershenno neobhodımym osvobodıt Kýlýmbetova ot obıazannosteı predsedatelıa SIKa ı prosım SK VKP(b) ýtverdıt nashe predlojenıe ob osvobojdenıı Kýlýmbetova ot obıazannosteı predsedatelıa SIKa. Kandıdatýrý novogo predsedatelıa SIKa vnesem na ýtverjdenıe Polıtbıýro v blıjaıshıe dnı».
Almatydan Mırzoıan: «s orýjıem v rýkah; kontrrevolıýsıonnaıa, nasıonal-fashıstskaıa organızasııa» dep yshqynyp jatsa, oǵan Saıası bıýro, I. Stalın qalaısha senbesin?! Saıası bıýro onyń dabylyna qulaq qoıyp, U.Qulymbetovti ornynan alǵan, arǵy jaǵy belgili.
Jalpy bir derek «halyq jaýlaryn áshkereleýde» Mırzoıan 6-orynda. 110 myń adamdy tutqyndatyp, 25 myńyn attyrǵan. 1-orynda «júgerishi alaıaq kósem» N. Hrýshev. Ol Máskeýdiń oblystyq jáne qalalyq, Ýkraınanyń respýblıkalyq partııa komıtteriniń «qudaıy» bolǵan jyldary ózi basqarǵan «Úshtik sotynyń» qaýlysymen jıyny 203,5 myń «halyq jaýyn» tutqyndap, tórtten birin attyryp tastaǵan.
Ekinshi. Qulbek: «...Muhań úshin basyn báıgege tikken ondaı jandar, ilýde bir aýzy-murny joq dereksiz ańyzdar bolmasa, sonyń kóbi búginge naqty, zatty jetken joq» depti. Ol tujyrymyna biraz tańdandym, sebebi: eki jyl boıy ashyq qýǵynǵa ushyraǵan Muhańa, 1953 jyly kókek aıynyń orta sheninde tutqyndalý qaýpi tóngende stýdent Ánýar Álimjanov ustazyn Máskeýge, A.Fadeev dosyna jasyryn attandyryp jibergen. Qaısybir úlken shendi saıasatshynyń, jazýshynyń keıinde: «Muhtar Áýezovti men qutqardym!», «Muhtar Áýezovti biz qutqaryp, Máskeýge shyǵaryp saldyq!» degenderi – bekershilik. Aqıqat Áljappar Ábishevtiń «Sherli shejire» kitabynda aıtylǵan. Muhań ekeýi sol jyly mamyr aıynda «Máskeý» meımanhanasynda kezdeskenderinde (Áljekeń izdep barǵan) Muhań ózin «býrjýazııashyl, ultshyl...» dep alasura qıqýlaǵan «dos-joldastarynyń» óresizdikterine nalı shıryǵa sóılep otyryp: «Men úshin basyn baltanyń astyna tosqan Ánýardyń azamattyǵyna tiride – ózim, ólgende – topyraǵym rıza!.. Eger ol qashyp ketýime jol tappasa, men búıtip Máskeýdiń tórinde emes, Almatynyń bir túrmesiniń túkpirinde otyratyn edim» degen eken. Ustazy shákirtiniń erligine erekshe súıingen ǵoı! Iá, sol joly túrmege túsip qalsa, odan ne múgedek bolyp shyǵar edi, ne ajalǵa jem etiler edi...
Men sol oqıǵalar týraly derekti hıkaıat jazdym. Onyń yqsham nusqasy Muhańnyń týǵanyna 100 jyl tolar aldynda osy «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Saıyńnan saıaq qurly saıa tappaı...» degen atpen (Mádı aqynnyń óleń tarmaǵy) jarııalandy. Keıinde tolyqtyrylyp, qazaq, orys tilderindegi ádebı gazet-jýrnaldarda sol atymen basyldy, «Eki hıkaıat», «Ǵıbratty ǵumyr» jınaqtarymda shyqty. Qulbek bulardyń eshbirin oqymaǵan, eń bolmasa oqyǵan qalamdas úlken-kishilerden estimegen-aý... Másele hıkaıat avtory Ǵabbas Qabyshuly bolǵanynda emes, másele Muhańnyń «Abaı jolyn» qorǵap qalǵan Beısekeńniń erligi men Muhańnyń ózin qorǵap qalǵan Ánekeńniń erligi gazet oqyrmandaryna birdeı jetkeni bárekeldi bolatyn edi de.
Ǵabbas QABYShULY
