Ekeýmizdiń de aıtyp otyrǵanymyz qazaqtyń alǵashqy joǵary oqý orny, qazirgi Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtet, burynǵy QazPI. Árıne túrli izdenistiń sońǵy tujyrymy bultartpas dálelmen ǵana túıiledi. Al bir dáleldi eki jaqqa tartyp, árkim óz túsinigin alǵa tartsa, onda biligi joǵary, nıeti túzý, ádiletke ǵana bas ıetin úshinshi jaq óz tóreligin aıtýy kerek. Osy ádil tóreshilerge arnap biz de tómende óz pikirimizdi óte qysqa, naqty túrde aıtýǵa tyrysyp, alǵa tartyp otyrmyz.
2007 jyly shilde aıynda Tashkentte shyǵarmashylyq issaparmen bolyp, bir top qazaq zııalylaryna jolyqtym. Sonyń ishinde tarıhshy, Nızamı atyndaǵy Tashkent memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń 30 jyldaı dekany bolǵan Seıdýáli Tileýqulov aqsaqalmen kezdestim. Bul kisi óz isine ábden berilgen, naǵyz ǵalym eken. «Elge qaıtpaısyz ba?» degen suraǵyma: «Keter edim, biraq Tashkenttiń arhıvin qımaımyn, qazaqqa qatysty barlyq derekter osynda», degen edi.
Mine, osy aqsaqal maǵan «Pervyı kazahskıı ınstıtýt v Tashkente» degen jınaq berdi. Jınaqta qazaqtyń alǵashqy JOO-nyń týý, ósý tarıhyna qatysty barlyq qujattar jarııalanǵan eken. 1928 jyly onyń Almatyǵa kóshirilgendigi de aıtylǵan. Muny kórip tańǵaldym, demek, QazPI-diń kindigi kesilgen jer Tashkent eken dep halyqqa jarııalaýǵa asyqtym. Maqalam «Egemenniń» 2007 jyldyń 29 tamyzdaǵy sanynda «Qazaqtyń tuńǵysh JOO» degen atpen, «Mine, jańalyq!» aıdarymen basyldy.
Kóptegen izdengish, bilimdar ǵalymdar bul jańalyqqa eleń etti, sonyń ishinde professor B.Sman da qoldaǵan maqala jazdy. Alaıda tıisti organdar buǵan mán bermedi. Ýnıversıtet 2008 jyly 90 jyldyǵyn emes, 80 jyldyǵyn atap ótti...
Al bıyl qazaqtyń alǵashqy JOO ómirge kelgenine 100 jyl tolyp otyrǵanda qarap otyra almaı, joǵarydaǵy maqalany tolyqtyryp jazyp, ony ınternet resýrstary arqyly taratyp, Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevtiń, Qazaq UPÝ rektory T.Balyqbaevtyń atyna ashyq hat jazdym. Bul joly da kóptegen ǵalymdar, sonyń ishinde professorlar Dıhan Qamzabekuly, Búrkit Aıaǵan, Zııabek Qabyldınov, Sabyr Qasymov, Áıip Ysqaqov jáne t.b. kóptegen azamattar qoldaý bildirip jatty. Biraq bul joly da másele aıaqsyz qalýǵa saıyp kele jatqandaı kóringende, tarıhshy Mámbet Qoıgeldi aǵamyzdyń osyǵan baılanysty maqalasy jarq etti. Qarsy pikir bolsa da aǵamyzdyń máselege ortaqtasqanyna rıza bolyp qaldyq.
Endi máseleniń mánisine boılaıtyn bolsaq, M.Qoıgeldi aǵamyzben ekeýmizdiń de súıenip otyrǵanymyz bir derekter. Men joǵaryda S.Tileýqulov aǵamyzdyń óz qolynan «Pervyı ınstıtýt v Tashkente» degen jınaqty alǵanymdy aıttym. Sol jınaq «Iz ıstorıı kazahskogo pedagogıcheskogo ınstıtýta v Tashkente» degen atpen S.Tileýqulov jáne G.Tileýqulovanyń atynan 2005 jyly Almatyda basylyp shyǵypty. Demek meniń súıengenim osy kitaptyń alǵashqy nusqasy bolsa, M.Qoıgeldi aǵamyz ekinshisine súıenedi.
Biz atalmysh jınaqtan: «Postanovlenıem Mýsýlmanskogo komıteta ot 7-15 oktıabrıa 1918 goda, ýtverjdennym Sovetom Narodnogo obrazovanııa 20 oktıabrıa 1918 goda prı rýsskom Pedagogıcheskom ýchılıshe otkryto Kırgızskoe pedagogıcheskoe otdelenıe» degen qujattyń túpnusqasyn keltiremiz de, onyń 1919 jyldyń 1 shildesinde derbes pedagogıkalyq ýchılıshege aınalǵanyn, al 1920 jyldyń 1 qazanynda ólkelik Qazaq aǵartý ınstıtýty bolyp qaıta qurylǵanyn kórsetemiz. (Munyń bárin S.Tileýqulov aǵamyz «Sentralnyı gosarhıv Ýzbekıstana., f.372, op.1, d.60, l.5» alǵanyn jazǵan).
M.Qoıgeldi sol derekterdi: «1918 jyly 20 qarashada Tashkent qalasyndaǵy orys pedagogıkalyq ýchılıshesiniń janynan uıymdastyrylǵan alty aılyq kýrstar qazaq mektepteri úshin arnaıy muǵalimder daıyndaıtyn alǵashqy oqý orny edi dese de bolady» dep qujatty sál erkindeý aýdara otyryp, ári qaraı «Qazaq pedagogıkalyq kýrsy 1919 jyly 1 maýsymda jeke pedagogıkalyq ýchılıshe bolyp bólinedi de, óz retinde osy ýchılıshe 1920 jyly Qazaq Oqý-aǵartý komıssarıaty alqasynyń sheshimimen Qazaq aǵartý ınstıtýty bolyp qaıta qurylady» deıdi.
Kórip otyrǵanymyzdaı derek bir, eki jaqtyń súıengeni de bir Tileýqulovtyń kitaby, biraq ǵalym aǵamyz «pedagogıcheskoe otdelenıe» degendi «alty aılyq kýrstar» dep basqasha aýdarypty... Bul jerde másele aýdarmanyń naqtylyǵynda da emes. Másele – bir oqý ornynyń irgesi keńeıip, ósip kele jatqanyn kórsetse kerek.
Odan ári eki avtor da munda qandaı Alash arystarynyń sabaq bergenin, qalaı oqytqanyn, qansha bala oqyǵanyn, qandaı ǵylymı eńbekter, oqýlyqtar jazylǵanyn jáne t.s.s. derekterge silteme jasaı otyryp, sol túpderekten terip jazyppyz.
О́lkelik Qazaq aǵartý ınstıtýty zamana talabymen birge ósip, damyp kele jatady. Bes jylda kóptegen qazaq azamattaryna bilim berip, kókirek kózderin ashady. Osy máselege baılanysty jazylǵan maqalasynda belgili alashtanýshy, akademık Dıhan Qamzabekuly: «Qurmanbek Jandarbekuly, Ǵanı Muratbaev, Álibek, Áýelbek Qońyratbaevtar – Tashkenttegi Kırınpros bitirýshileri», dep jazdy. («90 jyl emes, 100 jyl toldy», «Aıqyn» gazeti, 21.03.2018 jyl).
1926 jylǵy 2 mamyrda О́lkelik Qazaq úkimeti mátini mynadaı qaýly qabyldaıdy: «Byvshıı KazInPros v g.Tashkente schıtat preobrazovannym v PedVÝZ pod nazvanıem «Kazahskıı Pedagogıcheskıı Instıtýt». M.Qoıgeldi aǵamyz da osyny tup-týra aıtady. Sonymen qatar Tashkentte Pedagogıkalyq joǵary oqý ornyn ashqanda sol kezdegi Halyq aǵartý komıssary Smaǵul Sádýaqasovtyń sóılegen sózderin de biz sekildi buljytpaı keltiripti.
Osydan ári, bir kezde barlyq túrkistandyqtarǵa ortaq bolǵan Tashkent qalasy endi tek 1925 jyly qurylǵan О́zbek KSR-niń astanasy boldy. Sondyqtan mańdaıyna basqan jalǵyz JOO-ny Qazaq úkimeti kórshiles respýblıkada qaldyrmaı, jańa astana – Almaty qalasyna kóshirý máselesin qolǵa alady. M.Qoıgeldiniń maqalasyna qaraǵanda 1927 jyldyń 23 naýryzynda Qazaq AKSR Halyq komıssarlar keńesi «Tashkenttegi Qazpedvýzdy bir aı merzimde Tashkentten Almatyǵa kóshirý máselesin sheshýdi» Halyq aǵartý komıssarıatyna tapsyrady.
Alaıda kóshi-qon bir aı emes, bir jylǵa sozylyp, 1928 jylǵy 1 qazanda Qazaqtyń alǵashqy joǵary oqý orny etek-jeńin jınap, es biletin shaǵynda Almatyda ómirin jalǵastyrady. Al endi qurmetti oqyrman, QazPI 1918 jyly Tashkentte týǵan ba, álde 1928 jyly Almatyǵa kelgen soń týdy ma, ony ózderińiz salmaqtańyzdar.
Dúnıeniń bári nólden bastalady emes pe, adam da týǵan kúnin shaqalaq shaǵynan bastaıdy. Sol sııaqty atalmysh oqý orny da birden qalyptasa qoımaǵan, ol áýeli pedagogıkalyq ýchılısheniń bólimshesi, odan pedýchılıshe, odan Aǵartý ınstıtýty, odan PedVÝZ, odan QazPI bolǵan... Joǵaryda aıtqan maqalasynda akademık D.Qamzabekuly dúnıe júziniń talaı ataqty ýnıversıtetteri ózderiniń shaǵyn oqý oryndary bolyp bastalǵan ýaqytyn týǵan kúni dep kórsetetinin aıta kelip, QazUPÝ-dyń da pedýchılısheniń bólimshesi bolyp bastalǵany durys ekenin taıǵa tańba basqandaı dáleldep shyǵypty. Osy pikirdi eshkim teris deı almas.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
