Elbasynyń atalǵan kitabynda qazaqstandyq damý úlgisiniń tabıǵaty men onyń evolıýsııasy, aqylmen oılap, jeti ret ólshep, bir kesken, tolǵanǵan, taryqqan, jol tapqan, táýekel etken, týǵan halqyna sengen, el senimin aqtasam, halqymdy baqytty etsem degen armandary, ushqyr sheshimderi sóz bolady. Bul jóninde Nursultan Ábishuly: «...Ult kóshbasshysy qandaı bolýy qajettigi jáne onyń artatyn júgi qanshalyqty ekenin men talaı ret oı eleginen ótkizgenmin. Men úshin ult kóshbasshysy bolý – mıllıondaǵan otandastaryń úshin, óz halqyńnyń taǵdyry úshin búkil jaýapkershilikti arqalaý degen sóz. Halqyńnyń týǵan perzenti bolsań, elińmen etene ómir súrseń, qundylyqtaryń men maqsattaryń jurtyńmen ortaq bolsa ǵana ondaı orasan jaýapkershilikti kótere alasyń» deıdi.
Osy tusta sonaý kóne Túrki qaǵanaty zamanyndaǵy tasqa oıylyp jazylǵan «Bekteri de, halqy da senimdi eken, Sol úshin elin sonsha bılegen eken, El ustap, zań jasaǵan...» degen sóz til ushyna oralady. Kóshbasshyǵa degen halyq senimi 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda tuńǵysh Prezıdent saılaýynda kórindi. Ǵasyrlap kútken erkindigi, azattyǵy kelip jetkenine qýanǵan halyq, aqsarbasyn qurbandyqqa shalyp, Jaratýshyǵa alǵysyn aıtyp, táýelsiz Qazaq eliniń tuńǵysh Prezıdentin saılaýǵa taıly-tuıaǵy qalmaı barǵanyn, birin-biri qushaqtaǵanyn, qarııalardyń kózderine jas alǵanyn biz kózimizben kórdik. Jasyratyny joq, biz de qýanyshtan jylaǵanbyz.
Al 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda táýelsizdiktiń aq tańy atqan sátte qýanbaǵan el bolmady. Qazaq eli etek-jeńin tez jınap, keýdesin tiktep, alǵa basty. Onyń bir syryn biz bylaısha túsindik – halqymyzda «qarǵys alma, alǵys al, sonda ǵana kókteısiń» degen qaǵıda bar. Keńes Odaǵy ydyrap, abdyrap turǵan kezde Nursultan Nazarbaev «Bolashaq Qazaqstan qandaı bolady, qaıtkende elim baqytqa keneledi?» degen oıdyń shyrmaýynda bolǵany anyq.
Búkil álem Keńes Odaǵynyń tarap ketken 15 eline nazaryn tikti, áreketin baqylady. Sondaı bir synaq ýaqytta álemdi tańǵaldyrǵan da, oılandyrǵan da bir uly is atqaryldy. Ol – Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartýy bolatyn. Bul ońaı sheshim emes edi. Osy jóninde Elbasy: « ... Báske uzaq merzimdi ulttyq qaýipsizdik tigildi. Tarazynyń bir basynda, ózimizdiń áskerı qýatymyzdyń resýrsy retinde ıadrolyq áleýetti saqtap qalý, al ekinshi basynda ózimiz ıadrolyq qarýsyz bolashaq tańdap, odan bas tartý arqyly búkil jer júzine bizdiń maqsatymyz kúshimizdi qarý-jaraq jınaýmen dáleldeý emes ekenin kórsetý turdy» dep jazady. Basqa el jasaı almaıtyn erlikti Qazaqstan jasady. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Osylaısha tirshilikke, Jer-Anaǵa, adamzatqa apat ákeletin, ólim ákeletin, kesel alyp keletin ıadrolyq qarýdan bas tarttyq. Bul sheshimge kúlli álem de, alys-jaqyn elder de qýanǵan-dy.
Sóıtip beıbitshilikke tańdaý jasaǵan Qazaqstannyń búgingi tańda álemniń qarqyndy damyǵan elderimen terezesi teń memleketke aınalýynyń bir syry osynda dep oılaımyn.
Jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy oryn alatyn, 130-ǵa jýyq ult ókili mekendegen Qazaqstan halqyn bir otbasyndaı uıystyra bilý, birligi men yntymaǵyn saqtaý ońaı emestigi anyq. Sondyqtan Elbasynyń eń birinshi ustanymy el birligi, dostyǵy men yntymaǵy boldy. Osynyń nátıjesinde qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy bizdiń eldiń beıbitshilik, dostyq sımvolyna aınaldy. Ol týraly Elbasy «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda «1995 jyldyń 1 naýryzynda men Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Sol arqyly basty mindet memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń áriptestigi negizindegi etnostar múddeleriniń birigýin qamtamasyz etý, tıimdi etnosaralyq qarym-qatynas júrgizý jáne ortaq saıası, quqyqtyq, mádenı orta qalyptastyrý bolyp tabylatyn jańa konsýltatıvti keńes organy quryldy. Qazaqstan halqy Assambleıasy basynan bastap etnostyq toptar ókildikteriniń mehanızmi, memlekettik etnostyq saıasatty júzege asyrýdyń mańyzdy ınstıtýty esebinde oılastyryldy» degen edi.
Elbasynyń «Táýelsizdik dáýiri» atty kitabynyń «Kóshi-qon kerýeni. Atajurtqa oralý» bólimindegi tolǵamaly sózderi ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy halyqtyń turmystyq jaǵdaıyn kóz aldymyzǵa keltirdi. Ekonomıkalyq toqyraý, jumyssyzdyq, dúkenderdegi kezekter, talondyq rejim erteńimizge senimdi azaıtqany belgili. Biraq Prezıdenttiń basshylyǵymen, salıqaly saıasaty arqyly tyǵyryqtan shyqtyq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev álemdik saıasatta da óte yqpaly zor tulǵalarmen erkin dıalogke shyǵa bildi. Olar Djordj Býsh, Margaret Tetcher, Borıs Elsın, Szıan Szemın, Lı Kýan Iý, Fransýa Mıtteran, Djon Meıdjor, Súleıman Demırel jáne saıasattyń taǵy basqa tarlandary bolatyn.
Álemdik deńgeıdegi saıası kóshbasshylardyń árqaısysymen áńgimede Nursultan Nazarbaev eldiń múddesine saı qadamdar jasady. AQSh, Qytaı, Ulybrıtanııa, Sıngapýr jáne t.b. damyǵan alpaýyt elderdiń basshylarymen keńese otyryp, olardyń júrgen jolyn saralaı bilgen Elbasy N.Nazarbaev qazaqstandyq dara joldy tańdady. Ol joldy basqa jurttyń jolymen shatastyrýǵa bolmaıtynyn sezindi. Sebebi aspan ortaq, jer ortaq bolǵanmen, ár ulttyń ómir súrý mádenıeti, dástúri, tili, dili, tarıhy basqa.
Elbasynyń kóregendiliginiń arqasynda elimizdiń aqylmandyq sapasyn arttyrýdyń jańa jobasy iske qosyldy. Ol – «Nazarbaev Ýnıversıtet» jáne Nazarbaev zııatkerlik mektepteri. Elbasy «Sapaly bilim men ǵylymsyz Qazaqstannyń keleshegi joq! Qazaqstanǵa bizdiń ultymyzdyń áleýetin oıatyp, júzege asyrýǵa múmkindik beretin ıntellektýaldyq tóńkeris qajet. Eń aldymen jastardyń bilimge jáne parasattylyq kózqarasyn ózgertetin ýaqyt jetti. Bizge halyqaralyq deńgeıde básekelesýge qabiletti jan-jaqty mamandar kerek!» degen oıyn júzege asyrýdyń jolyn tapty. Bilimsiz, ǵylymsyz alǵa basý bolmaıtynyn jastardyń sanasyna quıyp, jastarmen ár kezdesýinde olarǵa senetinin, bolashaqta el de, jer de ózderine amanat ekendikterine kózderin jetkizip sóıledi. Nazarbaev ýnıversıteti stýdentterimen kezdesýinde Prezıdent «Sender, qazirgi jastar, táýelsiz Qazaqstanda óstińder, senderdiń kóz aldaryńda bizdiń memlekettiligimizdiń qalyptasýy júrdi. Sender ana sútimen birge boılaryńa patrıotızm jáne óz táýelsiz Otandaryńa degen súıispenshiliktiń tereń sezimin daryttyńdar. Men bizdiń jastarǵa senemin. Senderdiń bilimderiń, senderdiń kúsh-jigerleriń men senderdiń eńbekteriń kúshti de órkendi Qazaqstandy ornatýǵa jumys isteıtinine senimdimin» degen bolatyn.
Álem moıyndaǵan iri tulǵa, uly saıasatker Nursultan Nazarbaev jastardyń senimin oıatty.
Búginde Nazarbaev ýnıversıteti álemdik deńgeıdegi halyqaralyq oqý ornyna aınalyp, 4269 stýdent bilim alýda. Onyń Faýndeıshn baǵdarlamasynda – 708, bakalavr – 2586, magıstrler – 806, PHD stýdentteri – 99, «Medısına doktory» baǵdarlamasynyń stýdentteri 70. Al halyqaralyq stýdent sany 30-ǵa jýyqtaıdy.
Nazarbaev ýnıversıtetiniń túlekteri Karnegı-Mellon ýnıversıteti, Kolýmbııa ýnıversıteti, Dıýk ýnıversıteti, Sıýrıhtegi Shveısarııanyń joǵary tehnıkalyq mektebi, Londonnyń ımperııalyq kolledji, Korol Abdalla atyndaǵy ǵylymı-tehnologııalyq ýnıversıtet, Londonnyń ekonomıka jáne saıası ǵylymdar mektebi, Massachýsets tehnologııalar ınstıtýty, Stenford Ýnıversıteti, Sıngapýrdyń Ulttyq ýnıversıteti, Seýldiń ulttyq ýnıversıteti, Tokıo tehnologııalyq ınstıtýty, Sınhýa ýnıversıti, Vıskonsın-Medıson ýnıversıteti tárizdi álemniń bedeldi oqý oryndarynda bilimderin jalǵastyryp jatyr. Olardyń aldy ǵylym magıstri, ǵylym doktory bolyp oralyp jatyr. Negizine óz túlekterimizdiń birqatary bastapqy qanat qaǵyp ushqan bilim ordasyna oralyp, qyzmet jasaýda.
Igilikterdiń qaınar bastaýyn izdegen árbir qazaqstandyq, sonyń ishinde Nazarbaev ýnıversıtetiniń túlekteri, stýdentteri óz eli Kóshbasshysynyń álemdik tájirıbedegi tulǵa fenomeni ekendigin moıyndaıdy ári maqtan etedi.
Gúltas QURMANBAI,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, «Rýhanı jańǵyrý» mádenı ortalyǵynyń dırektory
