Qyr qyzǵaldaǵyndaı qyz taǵdyr

«Jastar tárbıesin betimen jiberdik. Ásirese qyz balaǵa tyıym salý qatańdyǵyn álsiretip aldyq. Burynǵy ata-babalarymyz «qyzǵa qyryq úıden tyıý» dep, qyz balalardy kishkentaı kú­ni­nen qatty ustaǵan. Bastaryna oramal baılatyp, shashtary men áýretti jer­lerin ashyp júrýge tyıym salǵan. Jal­py, qyz balalar men áıel zatyna er adamdar otyrǵan jerlerge kirýge, bir das­tarqannyń basyna jınalýǵa ruqsat etpegen...» deıdi jas ımam ata-baba dástúrin qol­men qoıǵandaı jiliktep. Áleýmettik jelini ashyp qalsam, qazaq tilinde aksentpen sóıleıtin, saqaly belýaryna túsken kek­se ımam ári qajy beınekameranyń aldynda saırap otyr. «Áıeldi sabap otyrý – saýap. Denesine qatty daq túsirmeı, on eki múshesine zaqym keltirmeı urǵannyń esh­qandaı kúnási joq. «Baqpasań mal ketedi, qaramasań qatyn ketedi» degen ǵoı qazaq. Sondyqtan baıaǵyda babalarymyz qyz­daryn kúıeýge bergende «eti seniki, súıegi meniki» dep beredi eken», deıdi qaýǵa saqal ýa­ǵyzshy. Jalǵan!

Qazaq halqy eshqashan qyz balany kemsitip kórgen emes. Kerisinshe, balanyń aldy qyz bol­sa, «qyz – eldiń yrysy» dep qýanǵan, «qyz bala – qonaq» dep áke shańyraǵynda qatty qurmettegen, jaqsyny kıgizgen, dám­dini jegizgen, jorǵany mingizgen. Qyz balaǵa daýys kóterý erkekter tarapynan kórgensizdik bolyp sanalǵan. Ákesi qyzyn gúldeı aıalasa, aǵasy qaryndasynyń, baýy­­ry ápkesiniń «jatjurttyq» taǵdyryn qur­mettep, qımasyndaı qadirlegen.

Qazaq qyzdaryn qol jetpes qııanǵa teńegen. Sondyqtan da qyz balany aıǵa balap, esimderin – Aıman, Aısulý, Juldyzǵa uqsatyp – Sholpan, juldyzaı, kúndeı aıalap – Kúnsulý qoıǵan. Áıel zatyna tán tabıǵı náziktikti qudiret darytqan qasıetteı qabyldap, ásemdik pen ádemiliktiń úlgisi tutqan. Ata-analarynyń úkilegen úmitterine aınalǵan Quralaı, Gúlderaı, Ásemaılar sonyń aıǵaǵy. Qazaq qyzyn eshqashan bosaǵaǵa otyrǵyzbaǵan. Qyz tósegi oń jaq­ta­ǵy tórge tóseletin bolǵan. «Oń jaqta otyr­ǵan qyz» atty ulaǵat ta sodan qalǵan.

Ádeptiliktiń, ádemiliktiń, ásemdiktiń sımvoly bolǵan qyzdarymyz eshqashan bastaryna oramal tartyp, bet-júzin shúberekpen tumshalamaǵan. Qaıta qos burym bolyp órilgen qolań shashtaryn tógiltip, úkili taqııa kıgen. Myń buralǵan burymdaryna taqqan sholpylaryn syńǵyrlatyp, kámshat bórik jarastyrǵan. Súmbil shashtarǵa taǵylǵan sholpy syńǵyryn aqyndar jyrlaryna arqaý etse, taqııa tóbesinde úlpildegen úkilerge súısingen ánshiler «Úkilim-aılaryn» quıqyljytqan. Osyndaı ásemdik saltanatyn qara oramalmen tumshalaý atam qazaqtyń dástúrinde de, dininde de, dilinde de bolǵan emes. «Dúmshe molda din buzar» degendeı, endeshe ýaǵyz aıtqysh ımamsymaqtar ulttyq dástúrimizdi tárk etip, dinge uıyǵan qyzdarymyzǵa qara oramal baılatý úshin nege baryn salyp júr?

Uzatylyp kelgen jas kelinge enesi aq ora­mal tartyp, aq bosaǵany attatqan. Sodan bastap qazaq kelinderi aq oramal baılap júretin bolǵan. Qazaq áıelderi eshqashan qara oramal tartyp, qara kóılek kımegen. Qara oramal tartý – qosaǵynan aıyrylyp, qara jamylýdyń belgisi. Sóz reti kelgen­de aıta ketetin másele, qazaq áıelderi «kú­ıeý­demin» («zamýjem») dep aıtpaıdy, «turmystamyn» deıdi. Iаǵnı ot anasy, otaý uıytqysy, shańyraq kıesi ekenin pash ete­di. Endeshe ot anasyna, shańyraq kıesine qol kóterý úlken kúná bolyp tabylady. Jal­py, qazaq ulty áıelge qol kótergen erkekti kem sanap, ezdikke balaǵan. Búginde ulttyq dástúr, qazaqı bolmysymyzdyń óńin aýdaryp, sharıǵat shymyldyǵyn jamylyp, qazaq qyzdaryn jat aǵymǵa tartyp, qazaq áıelderin kemsitýdi kóksegen «din­darlardyń» dittegeni ne? Ol – áıel qaýy­mynyń sanasyn ýlap, din arqyly tuqyrtý, bilimsizdikke, qarańǵylyqqa tartý. Túptiń-túbinde qoǵamdaǵy áıelder quqyǵyn tómendetý arqyly kóp áıel alýǵa jol ashatyn ortaǵasyrlyq dástúrdi jańǵyrtý.

О́kinishke qaraı, qazirgi kezeńde qasıetti dini­mizge den qoıǵan keıbir qyzdarymyz osyndaı dúmshelik shyrmaýyna shyrmatylyp, jat aǵymnyń shashbaýyn kóterip júr. Olar dindar kúıeýlerdiń degenine kónip, órkenıettilik ıgilikterdi tárk etken. Dúnıetanymdaryn keńeıtýge talpynbaıdy, bilim alýǵa umtylmaıdy, teledıdar kórmeıdi. Birte-birte qarańǵylyq qursaýyna túsedi. Al bilimsiz anadan bilimsiz urpaq órbıdi. Munyń arty nadandyqqa uryndyrady. Bul – ultymyzdyń bolashaǵyna qater.

Biz eliktegish halyqpyz ǵoı. Dúnıeniń dúr­megine tez-aq beıimdelemiz. Talaılardyń tańsyǵyn talǵamaı qabyldap, basymyz tasqa soǵylǵan kezderimiz de az emes. Sa­na­myz bosaı salysymen jappaı dinge den qoıdyq. Ásirese jastarymyzdyń qar­qyny qatty. Árıne ımandylyqty tý etip, musylmandyqtyń dás­túrli haq jolyna tússe, quba-qup. Keńestik ıdeo­logııadan bosa­ǵan keńistigimizdi kedergisiz jaýlaǵan dinı aǵymdardyń qaısysy durys, qaısysy burys?! Elbasy «Syndarly on jyl» atty eń­beginde «Eki nárseden – dinı dúmshelik pen dinı fanatızmnen saqtaný kerek» dep aı­ryqsha atap kórsetti. Sondyqtan árbir otbasy ul-qyzdarynyń abaısyzda adasyp ketpeýin qadaǵalasa, tanym-túsiniginiń durystyǵyna kepildik beretindeı tárbıelese deımiz.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»