Búgingi zaman Táýelsiz Qazaqstan úshin, sonyń ishinde erkindik pen bostandyqty ǵasyrlar boıy ańsaǵan qazaq degen halyqtyń oı men sana erkindigine jol ashty. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbeginde aıtylǵan sana men bolmystyń jańǵyrýy eń áýeli osy ana tilin, ıaǵnı qazaq tilin jańǵyrtýdan, memlekettik tildi qoǵamnyń da, turmystyń da barlyq salasynda qoldanylatyn etip, nyǵyz ornyqtyrýdan bastalýy kerek sııaqty.
О́ıtkeni... Iá, óıtkeni qazaqta ýyzyna jarymaǵan degen sóz bar. Ýyz – jańa tóldegen maldyń, jańa bosanǵan áıeldiń alǵashqy súti. Qazaq jańa týǵan tóldi de, jańa týǵan sábıdi de sol alǵashqy ýyz sútke jarytyp, ábden toıdyryp emizýge den qoıǵan. О́ıtkeni ýyzyna jarymaı ósken tól de, ýyzyna jarymaǵan bala da óse kele aýrýshań bolady eken.
Búginginiń qazaqtarynyń basym kópshiliginiń óz ana tilinde erkin sóıleı almaı jatqandyǵy da, sol qudiretti de qasıetti qazaq tiliniń ýyzyna týǵanynan jarymaı óskendikterinen bolyp otyr ma dep oılaımyn. Jaryq dúnıege endi kelip, tili endi shyǵyp kele jatqan búgingi jas sábı óziniń týǵan anasy men ákesi sóılespese óz ana tiliniń ýyzyna qalaı jarysyn?!
Anasy ana tilinde sóılemegen balanyń ózi de ana tilinde sóıleı almaıdy. Týǵan ákesi týǵanynan óz balasymen taza qazaqsha sóılespese, ol bala óz ana tilin endi kelip kimnen úırenedi?! Osy kúngi urpaqtyń ájesi men atasynyń tili de aınyp bara jatyr. О́ıtkeni búginginiń qarııalary da óz nemerelerimen qatarlasa jarysyp, olar da óz urpaqtarymen ózge tilde shúldirlesip júr. О́zin dúnıege ákelgen eń qymbat jandardan, ıaǵnı óz ata-anasynan, óziniń týǵan shańyraǵynda otyryp, ana tilin estimese jáne de tórdegi kógildir ekran men qolyndaǵy baılanys quraldary kúni-túni ózge tilde saırap tursa, tili endi shyǵyp kele jatqan qazaqtyń balasy qazaqtyń tilin endi qalaı, kimnen jáne qaıtyp, qaıda baryp úırenedi?!
Qazaq qoǵamy qazaq tili úshin áli de alańdaýly bolsa, endigi arada oǵan memleket te, odan qaldy buǵan Qazaqstandy mekendep otyrǵan ózge dıasporalardyń ókilderi de kináli emes. Ár qazaq ózimiz kinálimiz! Qazaq tili memlekettik til bolyp sanalǵanymen jáne de Elbasy Birikken Ulttar Uıymynyń mártebeli minbesinen qazaq tilinde sóılese de, ózimiz sol memlekettik tilimizdi óz elimizdiń memlekettik minbelerine, óz tórimizge shyǵara almaı kelemiz.
Osy kúni óz anasynyń tilin óziniń ógeı balalary ózekten teýip jatqan qazaq tilin ózge bireý mańdaıynan syıpap, ózge bireýler jarylqaıdy degenińiz bos áýreshilik. Keıde áldebir ult ókiliniń bireýi qazaq tilin úırenip, sóıleı bastasa boldy, sony búkil qazaq bolyp jar sala, jatpaı jarnamalap, soǵan máz-meıram bolyp, qazaqtyń tiliniń kósegesi endi kógerip shyǵa keletindeı masaıraımyz.
Al, óz elimizde, óz memleketimizde óz tilinde sóıleı almaı jatqan, tipti sóıleıin-aý degen oı qaperine de kirip-shyqpaıtyn, bolmasa óz tilin bilmeıtindigin ar-uıat sanaýdyń ornyna, kerisinshe sony óziniń bir «jetistigi», óziniń «bilimdarlyǵy» sanaıtyndardyń jyrtylyp-aıyrylatynyna mán bermeıtinimiz qalaı? Árıne olardyń aıtar jaýaby ázir. «Men qaı tilde sóılegim keledi, ol óz erkim» deıdi. Ońaı jaýap, zań boıynsha árıne oryndy da jaýap. Jáne de «qazaq tilinde nege sóılemeısiń» dep memlekettik tildiń «qunyn» suraǵandardy «meniń quqyma qol suqty» degen aıyppen sotqa jeteleýdiń tóte bir joly da osy!
«Álem qarqyndy túrde ózgerip keledi. Bul – jańa jahandyq bolmys, ony biz qabyldaýǵa tıispiz!», – degen Elbasynyń osy bir aýyz pikiriniń tóńireginde adamynyń oılaý qabileti men kózqarasy da, bilimi de, ǵylymy da kóz ashpas shapshańdyqpen damyp kele jatqan búgingi dúnıeniń bet-beınesi jatyr. Sol «jańa jahandyq bolmystyń» qazanynda burq-sarq qaınap jatqan sol dúnıeniń ıeliginiń tizginin ózgelermen birge biz de ustaımyz, sol dúnıeniń ıgiligin taǵy da ózgelermen birge biz de kóremiz desek, bilimdi bolmaǵymyz kerek.
Jahandanýdyń endigi ortaq «tili» – bilim! Alaıda ózińniń ana tilińdi bilmeı de bilimdi bolýǵa bola ma eken?! Mine, qazaq tiliniń máselesine osy turǵydan keletin bolsaq bizdi myna bir jaılar alańdata túsedi.
– Til bilmestik qazaqy oılaýdy shektedi, qazaqy sanany ýlady.
– Til bilmestik ulttyq bolmystan aıyryp keledi.
– Til bilmestik «malym janymnyń, janym arymnyń sadaǵasy» sanaǵan arly ultty arsyzdyqtyń apanyna jyǵyp jatqandaı.
– Til bilmestik Uly dalany mekendegen uly halyqtyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan adamı ádebi men kisilik qasıetin eskiliktiń qaldyǵy degen uǵymmen kúresinge shyǵaryp tastady.
– Til bilmestik qazaqtyń eskiliginde de estilik bar ekendigine oı júgirtý, sony oılaý qabiletinen de aıyryp barady.
– Til bilmestik óz tili joıylǵan halyqtyń óziniń de joıylatyndyǵynyń qaýpin sezdirse de, soǵan eriksiz kónip otyrǵandaı nemquraılylyq pen boıkúıezdikke ushyratyp jatqandaı.
– Til bilmestik óz halqymyzdyń ádebı-mádenı baı murasyn oqı almaıtyn, onyń qundylyǵyn sezine almaıtyn qasiretke uryndyrdy.
– Til bilmestik qazirgiler úshin qazaqtan basqa halyqtyń aıtqany jón, istegeni durys kórinip turatyndaı, oılanbastan soǵan elikteı jóneletin dúbáralyqqa jetelep alyp barady.
– Til bilmestik qazir qazaqsha sóıleseń júre tyńdaıtyn, oryssha sóıleseń tura qalyp tyńdaıtyn orta qalyptastyryp keledi.
– Til bilmestik kóshe-kóshelerdegi ilýli turǵan qazaq tilindegi túsiniksiz ári saýatsyz jazylǵan túrli jarnamalar men túrli bılbordtarǵa da boıymyzdy úıretip, endi soǵan da selt etpeıtin jaýapsyzdyqqa alyp barady.
– Til bilmestik qazaqsha ne nárseni bolsa da qate jaza berýge bolady eken ǵoı, bul tildiń suraýshysy joq, jetim til eken degen qaýipti bir kózqaras qalyptastyryp otyr.
– Til bilmestik ósip kele jatqan endigi urpaǵymyzdyń sanasyna qazaq tilinsiz de kún kórip, adam bolýǵa bolady, endigi zamanda qazaq tiliniń qajeti de joq eken ǵoı degen eń bir qasiretti uǵymdy sińirip jatqandaı.
Bizdiń qaýipti qorqynyshymyz da osy, mine! О́ıtkeni besikten beli shyqpaı jatyp-aq balanyń ózi qazir qazaq tilinde oqyp, qazaq tilinde bilim alýdyń qajet emestigin de bilip alǵandaı. О́ıtkeni aınalamyzdaǵy kúnbe-kún gi tirshiligimizde qazaq tili kerek bolmaı bara jatqan syńaıly. Sony sezimtal bala sanasy da sezip otyrǵandaı.
– Til bilmestik jáne endi ne isteý kerek degen kókeıimizge jınalǵan óz saýalymyzǵa oraı tómendegi osy bir úsh baǵyttaǵy baǵdarlama qurýdy usynar edik.
I. Memlekettik til jáne otbasynyń jaýapkershiligi
Bul baǵdarlama arqyly eń áýeli memlekettik til aldyndaǵy ár otbasynyń jaýapkershiligin qalyptastyrý, ár otbasy sol jaýapkershilikti sezine alatyndaı sana qalyptastyrý kerek bolady. Ár otbasynda ár ata-ana óz balalarymen tek óz ana tilderinde ǵana sóılesý ádetin qalyptastyrý asa mańyzdy. Memlekettik til úshin ár ata-ana, ár bala ózderi jaýapty ekendikterin sezine alý qasıetin darytý ári damytý qajet. Barlyq aqparat jáne elektrondy quraldar men barlyq áleýmettik jeliler arqyly memlekettik til aldyndaǵy otbasynyń jaýapkershiligin sanaǵa sińiretindeı áserli jarnamalyq rolıkter men nasıhattyq sıpattaǵy mándi de ǵıbratty sóz berilip turýy kerek. Qazaq tilinde áýeli ár balanyń ata-anasy sóılemeıinshe, balasy sóılemeıtindigin uǵyndyra bileıik!
II. Memlekettik til jáne memlekettik qyzmetker jaýapkershiligi
Bul máseleni memlekettik mekemeler qolǵa alǵany jón. Árıne bul jerde memlekettik qyzmetke bardyń eken, endi tek qana memlekettik tilde sóıleý kerek degen qaǵıdany alǵa tartpaımyz. Bul arada óz ultymyzǵa talap qoıý kerek. Jaraıdy, jıyn-jıylystarda resmı tilde sóılesin-aq, biraq eki qazaq bylaı shyǵa bere bir-birimen qazaq tilinde sóılep bara jatsa ǵoı dep oılaıtyn boldyq. Osy arada Elbasynyń «qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen qaǵıdasyn alǵa tartar edik.
III. Memlekettik til jáne bıznes pen halyqqa qyzmet kórsetý salasynyń jaýapkershiligi
Qazir kez kelgen saýda, demalys oryndaryna bara qalsańyz qyzmet kórsetýshi qazaqtyń jap-jas uldary men qyzdary orysshalap qarsy alady. Mine, solardyń sanasyna Qazaqstannyń azamattary retinde olar eń áýeli aldaryna qaı ulttyń, qaı memlekettiń adamy, bylaısha aıtqanda kim kelse ol kelsin, biraýyz «sálemetsiz be?» dep qazaqshalap qarsy alatyn bolsyn, osyndaı talap qoıý kerek. Sodan keıin qaı tilde jaýap berse de óz erki. Qazaqstandaǵy balalardyń oıyn-saýyq ortalyqtarynyń barlyǵynda da qazaq balasyna qazaq tili arqyly qyzmet kórsetý tártibin ornyqtyrý kerek. Bala da óz ana tiliniń de kerek ári qajet ekendigin sol oıyn alańdarynda kórsetilip jatqan qyzmetten-aq sezinip óssin.
Mine, osy baǵdarlamalar negizinde Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Til komıteti osy baǵyttaǵy jumystardy uıymdastyrýlary kerek. Bizdiki memlekettik til aldynda bir ǵana memleket jaýapty emes, ózimizdiń ana tilimizdiń aldynda ár qazaq balasy jaýapty ekendigin jáne de endigi jerde ana tilimizdiń taǵdyry, obaly men saýaby da ár qazaqtyń moınynda ekendigin aıtý edi. Bar qazaq osyny oılaıyq!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
KО́KShETAÝ
