Barlyǵymyz biletindeı, 2007 jylǵy qarashada BUU Bas Assambleıasy 2 sáýir – búkilálemdik aýtızm máselesi týraly aqparat taratý kúni dep jarııalady. Bul álemniń barlyq óńirlerinde aýtızmi bar balalardyń sany men joǵary úles salmaǵyna jáne keıingi damý máselelerine tereń alańdaýshylyq bildirýden týyndaǵan bolatyn. Álemdik statıstıkaǵa súıensek, shamamen jer betindegi 10 mln adam osy dertke dýshar bolǵan. Bul – álemdegi árbir 76-shy bala aýtızmmen aýyrady degen sóz. Al budan on jyl buryn árbir 150-shi baladan ǵana atalǵan sındrom baıqalatyn edi. Mamandardyń boljaýy boıynsha, endi on jylda planetanyń árbir 30-shy turǵynynyń aýtıst bolý qaýpi bar. Odan keıingi on jyldyqta árbir ekinshi adamnan aýtızmniń dıagnozdary kezdesýi múmkin.
Buǵan deıin aýtızmmen aýyratyn balalardy tek arnaıy mektepter, ortalyqtarda ǵana beıimdeıtin. Alaıda búgingi álemdik tájirıbege sáıkes, aýtızm belgisi anyqtalǵan balany oqshaýlaýdyń qate ekeni aıtylýda. Sol sebepti aýtızmi bar balalarǵa barlyq bala sekildi orta mektepterde bilim alýyna jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan sharalar qolǵa alyndy. Bul úrdis elimizde de erekshe qarqynmen júzege asyrylýda. Sonyń ózinde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń baǵalaýy boıynsha Qazaqstanda aýtızmmen aýyratyn 35 myń bala bar. Ony balalardyń osy máselesimen túbegeıli aınalysyp júrgen «Bolashaq» korporatıvtik qorynyń dırektory Dınara Shaıjúnisova da rastaıdy. Ár bala baqytty ómir súrýge laıyqty. Qatarlasynan qalmaı zamanaýı bilim alýy tıis. Baldáýren balalyqtyń baqytty shaǵyn tatýǵa árbir sábı quqyly. Jalpy, sananyń aýytqýshylyǵyna baılanysty ınklıýzıvti qoǵamdy qalyptastyrý jáne qajettiligi erekshe adamdar úshin teń múmkindikter jasaýda «Bolashaq» korporatıvtik qory sııaqty uıymdar elimizge kóptep kerek. Baıqaǵanymyzdaı, qordyń jyl saıyn ótkizip kele jatqan «Ár bala – mektepke laıyqty» jobasy aıasynda aýtızm dertine shaldyqqan búldirshinderge járdem berýdiń jaı-japsary anyq kórinedi.
Igilikti isti izgilikke ushtastyryp júrgen qordyń qurylǵanyna jeti jyl toldy. Olardyń aıtýynsha, joba bastalǵaly beri «Bolashaq» qoryna aýtızmge ushyraǵan balalardy bilim alýda kemsitýge baılanysty 700-den astam ótinish túsken. Osyǵan baılanysty joba aıasynda elimizdiń ártúrli qalalarynyń 10 mektebinde ınklıýzıvti qoldaý bólimderi ashylǵan. Búginde bul kómek 120-dan astam balany qamtıdy. Sondaı-aq qor Astana qalasynda psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetýdiń eki bólimshesin ashqan. Astana, Almaty qalalarynda jyl saıyn 400-den astam bala em alý ústinde eken.
Ańǵarǵanymyzdaı, «Árbir bala – mektepke laıyq» sııaqty aksııalar elimizdegi muqtaj balalarǵa sapaly bilim alý úshin jaǵdaı jasaýǵa zor múmkindik beredi. Aıtalyq Astana qalasyndaǵy «Kerýen» oıyn-saýyq ortalyǵynda «Bolashaq» qory «Kokonyń qupııasy» mýltfılmin alǵash ret adaptıvti kórsetilimmen qazaq jáne orys tilderinde búldirshinderge tamashalatty. Oǵan elordadaǵy aýtızmi bar balalardyń birazy keldi. Naýqandy qoldaý úshin arnaıy kelgen Janna Mersaǵatova esimdi ata-ananyń aıtýynsha, damýynda erekshelikteri bar balalar da barlyq bala sııaqty kıno men mýltfılmdi jaqsy kóredi. Biraq kınoteatr zalynda fılm kórý úshin erekshe jaǵdaı jasalý kerek, sebebi olar jaryq pen dybysqa asa sezimtal keledi. Jaı dybystyń ózi balalarǵa tarsyldap estilip, ár jańa jaǵdaı bala úshin úreı bolýy múmkin. Sondyqtan adaptıvti kórsetilim kezinde syrtqy jaǵymsyz áserdi barynsha azaıtý kerek. Kınokórsetilim kezinde dybys báseńdetilip, al jaryq tolyq óshirilmeıdi. Bul sharalar balalardyń zalda jaıly otyrýy úshin jasalǵan, deıdi ol.
Mundaı zaldarda sensorly túsirý aımaǵy uıymdastyrylǵan, sondaı-aq kórermen demalǵysy kelse fılmdi jatyp tamashalaı alatyn jumsaq jastyqtar da qarastyrylýy shart.
«Bolashaq» korporatıvtik qorynyń dırektory Dınara Shaıjúnisova da mundaı ıgi bastamanyń bereri mol ekendigin aıtady. Shara barysynda mýltfılm tamashalaýdan bólek, balalar salǵan sýretterdi 1 myń teńgege satyp alýǵa bolatyn qaıyrymdylyq sharasy da qosa júrgizildi. Barlyq túsken qarajat «Bolashaq» korporatıvtik qorynyń «Ár bala – mektepke laıyqty» jobasyn iske asyrýyna baǵyttalady. El turǵyndaryna aýtızm problemasy týraly aqparatty barynsha berý tıimdi ári qajetti áreket. О́z kezeginde qor dırektory «Demalys kúnderi saýda ortalyqtaryna adamdar kóp kelgendikten, «Keruen» sııaqty úlken alańdarda búkilálemdik aýtızm máselesi týraly aqparat taratý sheshimi qolaıly ári qajet. Sondyqtan búgingi túrli shyǵarmashylyq ári oıyn túrindegi sharalar arqyly qoǵamnyń nazaryn aýdarýdy jón kórdik. Atap aıtqanda, aýtızm dıagnozy bar balalar barlyǵymen birdeı bilim alýǵa qaýqarly, qoǵamdyq ortada laıyqty deńgeıde beıimdele alady. Bul balalarǵa tek qoldaý jasaý kerek», deıdi D.Shaıjúnisova.
Mamannyń aıtýynsha, elimizdegi mektepter aýtızmi bar balalardy qabyldaýdan jıi bas tartady. Inklıýzıvti synyptardy ashýdaǵy basty maqsattardyń biri de osy máseleden týyndaıdy. Bul rette «Bolashaq» qory ashqan synyptardyń eńbegin baǵalaı bilgen jón. Olardyń oqytýshylar quramyna sheteldik mamandardy tartý arqyly qoǵamǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzýynyń ózi shyn máninde saýapty is derlik.
Jalpy, aýtızmniń paıda bolý saldaryn áli eshqandaı ǵylym dáleldeı almaǵan. Oǵan qorshaǵan ortanyń lastanýy da, tuqym qýalaýshylyq ta áser etýi múmkin. Onyń aldyn alý sharalaryna keler bolsaq, balany erte bastan jıi tekseristen ótkizip, atalǵan dıagnoz belgileri bilingen jaǵdaıda náresteni jastaıynan qoǵamǵa beıimdeý jumystarymen turaqty aınalysqan durys. Eger shyndyqqa týra qaraıtyn bolsaq, aýtızmmen aýyrǵan adam ómir boıy bul dıagnozdan qutylmaq emes. Sondyqtan, olarǵa jıi nazar aýdarý qajet.
«Meniń balam osy baǵdarlama boıynsha birinshi synypta bilim alyp jatyr. Sáıkesinshe, jasalǵan qoldaýdyń arqasynda balamnyń oqýynda aıtarlyqtaı ilgerileý bar. Sondyqtan ata-analar, mamandar «Bolashaq» korporatıvtik qory ókilderi bir komanda retinde jumys istep jatyrmyz», deıdi Janna Mersaǵatova.
Kórsetilimnen shyqqan balalardyń ata-analarynyń kóbisi de osyny aıtady. Aýtıstik spektr aýytqýlary bar balalar úshin áleýmettik daǵdy qalyptastyrý óte mańyzdy. Kınoǵa barý olar úshin terapııanyń bir bóligi ispettes. Adaptıvti kórsetilim ótkizý qabyldaýy erekshe sezimtal adamdarǵa qoljetimdi qoǵamdyq ortany qurýǵa baǵyttalǵan. Adaptıvti kórsetilimdi kınoteatr baǵdarlamalaryna qosý jáne «dostastyq» kınozaldaryn qalyptastyrý damyǵan elderde kúndelikti tájirıbege aınalǵan. Tipti AQSh, Ulybrıtanııa jáne Skandınavııa elderinde arnaıy «Autism friendly» kınozaldary men qoǵamdyq oryndar qurylǵan. Reseıde bul qozǵalys «Aýtızm. Tatý orta» degen atqa ıe bolǵan.
Jalpy, álemde jyl saıyn osy kúni kók sharlar ushyrylady. Kók tús – ol Autism Speaks atty úlken qoǵamdyq uıymnyń fırmalyq belgisi. Onyń negizi 2005 jyly qalanǵan. Sondyqtan sol kúni uıymdastyrylatyn sharalar kók túspen bezendiriledi.
BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh óz sózinde atap kórsetkendeı, «dúnıejúzilik aqparattaný kúninde biz de aýtızmge qatysty kózqarasty ózgertýge jáne olar da óz quqyqtaryn azamattar retinde qorǵaýǵa jáne sheshimder qabyldaýǵa quqyly».
Osy kún qarsańynda atalǵan aksııanyń qoldaý maqsatynda elimizde jyl saıyn «Bolashaq» korporatıvtik qorynan bólek «Ashyq álem» aýtızmi bar balalardy qoldaý qory da óz sharalaryn uıymdastyryp keledi.
El erteńi bilimdi urpaq deýmen shektelmeı, ony is júzinde dáleldep kele jatqan «Bolashaq» korporatıvtik qory el alǵysyna bólene bermek. Uıymdastyrýshylar keleshekte atqarar jumystarynyń josparlarymen de bólisýde. Sapaly bilim alý úshin aldymen densaýlyq qajet emes pe? Sebebi sábıdiń bári baqytty bolýy úshin jaralǵan.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
