Skrıpal oqıǵasyna baılanysty másele sál basyla bergende, ótken jeksenbige qaraǵan túni Sırııanyń Damask mańyndaǵy Dýma qalasynda hlor toltyrylǵan bomba jarylyp, ondaǵan adam mert bolǵany týraly aqparat sol sátte búkil álemdi sharlap ketti. Qurban bolǵandardyń deni balalar eken. Bul qaıǵyly jaǵdaıdy Batys elderi men Sırııa oppozısııasy Bashar Asad áskerinen kóredi, sondaı-aq olar buǵan Reseıdiń de qatysy bar dep sanaıdy.
Daıyn bolýǵa shaqyryp, doq kórsetti
Bárinen buryn osyǵan qatysty AQSh prezıdenti Donald Tramptyń Reseıge baǵyttap Pentagon tarapynan jasalýy múmkin zymyran soqqysyna daıyn bolýǵa shaqyryp, doq kórsetýi tym oǵashtaý boldy. AQSh prezıden-
tiniń áleýmettik jelide jarııalanǵan bul jazbasy onsyz da ýshyǵyp turǵan Reseı men Batys arasyndaǵy shıelenisti odan ári asqyndyryp jiberdi.
Degenmen Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń ótken sársenbi kúni Máskeýde shetel elshilerinen senim gramotasyn qabyldaý saltanatynda sóılegen sózinde aıtqan pikirine qaraǵanda, reseılik tarap qandaıda bir «zymyran atqylaýǵa» barmaıtyn sııaqty. Geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵyp bara jatqanyn, ol alańdaýshylyq týǵyzbaı qoımaıtynyn atap ótken V.Pýtın: «Báribir túbinde parasattylyq ústemdik qurady. Halyqaralyq qatynastar óziniń úılesimdi arnasyna túsedi jáne álemdik júıe burynǵydan da turaqty ári boljaýǵa bolatyndaı qalypqa keledi dep úmittenemiz», dedi.
Osy «hımııalyq shabýyl» máselesi seısenbide BUU Qaýipsizdik Keńesinde de sóz boldy. Keńes otyrysynda Reseı de, AQSh ta Sırııaǵa qatysty óz aldaryna jeke-jeke qarar jobasyn usynǵan edi. Eki joba da qabyldanbady. Eń durysy osy boldy. Sebebi bul «hımııalyq shabýyl» tyńǵylyqty zertteýdi, jan-jaqty taldaýdy qajet etedi... Al D.Tramptyń ses kórsetýinen soń Sırııanyń úkimet áskeri dereý Hmeımımdegi Reseıdiń áskerı bazasyna kóshirildi. Sondaı-aq Bashar Asad áskeriniń bas shtaby da basqa jerge aýystyryldy.
Kóp keshikpeı AQSh Jerorta teńiziniń shyǵysyna, dálirek aıtqanda Sırııa jaǵalaýyna áskerı-teńiz kúshteriniń «Garrı S.Trýmen» dep atalatyn ushaqtary bar kemeler tobyn, birneshe kreıseri men soǵys kemelerin attandyrdy. Keıbir aqparattar bo-
ıynsha, topta AQSh áskerı-teńiz kúshteriniń 6,5 myń áskerı qyzmetshisi bar. Budan bólek «Tomagavk» qanatty zymyrandarmen jabdyqtalǵan «Donald Kýk» eskadralyq mınatasyǵysh kemesi Jerorta teńizine jetip úlgerdi. AQSh bıligi osynshama soǵys tehnıkalarynyń Jerorta teńiziniń shyǵysyna qaraı «jortýyn» josparǵa sáıkes dep túsindirýde. Sarapshylar eger qajettilik týa qalsa, dál osy kemeler Sırııanyń áskerı nysandaryna soqqy beretinin joqqa shyǵarmaıdy.
Aq úı basshysy D.Tramp 11 sáýirde Sırııaǵa zymyran shabýylyn jasaý týraly naqty sheshim 24-48 saǵat aralyǵynda qabyldanatynyn aıtqan edi. Sondaı-aq ol shabýyl jasamas buryn birinshi kezekte London jáne Parıjben aqyldasatynyn da eskertti. Biraq brıtandyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, Ulybrıtanııa premer-mınıstri Tereza Meı áskerı is-qımylǵa qosylý úshin D.Tramptan Sırııadaǵy hımııalyq shabýyl jóninde naqty derekterdi talap etken. Biraq keıin premer-mınıstr AQSh-tyń usynysyna qoldaý bildirdi. Buǵan Fransııa da qosyldy. Al Reseı men Sırııa taraptary bul aıyptaýlardy teriske shyǵaryp otyr.
Qazirgi kezde reseılikter ózderiniń Sırııa aýmaǵyndaǵy áýe qorǵanysy kúshterin, áskerı barlaý jáne shabýyl-
daýshy bólimshelerin soǵys jaǵdaıy rejimine keltirgen. Sonymen qatar Reseı áskerı-teńiz kúshteri Tartýs portynan barlyq kemelerin shyǵarǵandyǵy jóninde derek bar.
AQSh bastaǵan Ulybrıtanııa men Fransııa elderi bedeldi halyqaralyq uıymdardyń qarsylyǵyna qaramastan, 14 sáýirde Damask ýaqyty boıynsha tańǵy tórtter shamasynda Sırııaǵa zymyranmen soqqy berdi. Bul jaǵdaı álem jurtshylyǵyn alańdatyp otyr.
Pentagonnyń aqparattaryna qaraǵanda, bul jolǵy áýe soqqysy budan bir jyldaı burynǵy Sırııanyń Shaırattaǵy áskerı bazasyna jasalǵan shabýyldardan eki esedeı kúshti bolǵan. Bir jaqsysy – adam shyǵyny týraly aqparat joq. Ras, soqqy berý týraly aldymen AQSh prezıdenti Donald Tramp málimdeme jasady, odan keıin Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron men Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Tereza Meı máselege qatysty pikirlerin bildirdi.
«Áńgime azamat soǵysyna aralasý nemese B.Asad rejimin aýystyrýǵa baılanysty emes, dedi T.Meı. Sırııaǵa berilgen áýe soqqylary hımııalyq qarýdy qoldanyp, jazasyz qalýǵa bolady dep sanaıtyndardyń barlyǵyna berilgen eskertý». Al Fransııa prezıdenti E.Makron «Sırııa qyzyl syzyqtan ótip ketti. Biz hımııalyq qarý qoldanýyna shydap otyra almaımyz» dedi.
Germanııa kansleri Angela Merkel de AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fransııanyń Sırııaǵa soqqy berýin qoldaıtyny týraly málimdedi. Sondaı-aq Japonııa úkimeti jáne Túrkııa da hımııalyq shabýylǵa jaýap retinde Sırııa nysandaryna soqqy jasalýyn qoldaıtynyn bildirdi.
Al Iran prezıdenti Hasan Rýhanı Batys elderiniń soqqysy Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyq pen terrorızmdi kúsheıtýge baǵyttalyp otyr dep sanaıdy.
Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın bul máselege «agressııa» degen baǵa berdi. «Bul BUU qaýipsizdik keńesiniń jarǵysyn buzý bolyp tabylady. AQSh óziniń osyndaı is-qımylymen Sırııa halqyn gýmanıtarlyq apatqa uryndyryp otyr», degen V.Pýtın BUU Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysyn shaqyrdy. Senbi kúni ótken otyrysta Reseı AQSh-pen onyń odaqtastarynyń Sırııadaǵy nysanalarǵa shabýylyn aıyptaǵan qarar usynǵanymen, daýys berý nátıjesinde ol qabyldanbaı qaldy.
Birqatar málimetterge qaraǵanda, AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fransııanyń qarýly kúshteri Sırııa aýmaǵyna 100-den astam qanatty zymyrandary men «Áýe-Jer» klasyndaǵy zymyrandaryn jibergen. AQSh áskerı kúshteriniń eki kemesi Qyzyl teńizden jáne Jerorta teńizinen soqqy bergen. Qarýly operasııa 50 mınýtqa jýyq ýaqytqa sozylypty. Eldiń birqatar ınfraqurylymdaryna zaqym kelgen.
Osy jaǵdaıǵa baılanysty elimizdiń BUU Qaýipsizdik keńesindegi turaqty ókili Qaırat Omarov ta málimdeme jasady. Ol Qazaqstannyń Sırııadaǵy jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildirip, halyqaralyq quqyq pen zańdy qatań saqtaýǵa shaqyratynyn málimdedi. «Qazaqstan «áskerı qımyl – Qaýipsizdik keńesi maquldaǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylýy múmkin sońǵy shara» degen ustanymdy qoldaıdy. Bul Keńes keshe bolǵan áskerı soqqyny maquldaǵan joq», dedi ol.
Qara altyn baq emes, sor boldy
Sırııa munaı óndirýshi elderdiń qatarynda bolǵanymen, ony saýdalap, qyrýar paıda taýyp júrdi dep aıta almaımyz. Bul el Parsy shyǵanaǵyndaǵy tarıhı eskertkishterge asa baı memleketterdiń biri sanalatyn... Osydan biraz jyl buryn álemniń kóptegen buqaralyq aqparat quraldary Norvegııa geologııalyq barlaý kompanııasynyń Sırııa aýmaǵynan munaı men gazdyń mol qory tabylǵany jóninde aqparat taratty. Tabylǵan on tórt munaı basseıniniń tórteýi Sırııanyń Lıvanmen shekarasynda eken. Bul ken oryndary munaı óndirýden toǵyzynshy orynda turǵan Kýveıtpen deńgeıles qara altyn óndirý múmkindigine jeteǵabyl kórinedi.
Sonymen qatar budan basqa taǵy tórt ken ornyndaǵy munaı qory Kıpr, Lıvan jáne Izraıl elderindegi munaı qorlarymen birdeı eken. Mine, osy mol baılyq ıgerilgen jaǵdaıda Sırııanyń táýligine 6-7 mıllıon barrel munaı óndirýge áleýeti jetedi. Bul – munaı óndirýden aldyńǵy orynda turǵan Saýd Arabııasy óndiretin qara altynnyń jartysy. Norveg geologtary Sırııa aýmaǵynan, sondaı-aq iri kólemde gaz qoryn da tapqan. El aýmaǵynan tabylǵan osy munaı men gazdyń mol qory Sırııa halqynyń baǵy emes, sory boldy. О́ıtkeni kezinde Sırııa Qatar eliniń óz aýmaǵy arqyly gaz qubyryn tartýyna qarsy boldy jáne ózderinde óndiriletin gazdy Eýropaǵa eksporttaýdy kózdedi. Bul AQSh-ty odaqtastary sanaıtyn Saýd Arabııasy men Qatarǵa unamaıtyny sol kezde-aq belgili bolǵan...
Sırııa Arab Respýblıkasy strategııalyq jaǵynan alyp qaraǵanda óte qolaıly aımaqqa ornalasqan. Sebebi bul memleket Eýropa, Azııa jáne Afrıka qurlyqtarynyń túıisken tusynda jatyr. Osy qurlyqtar elderinen ári-beri aǵylǵan júk tasymaly men kólik qatynasynyń Sırııa jerin basyp ótpeıtini sırek. Mundaı strategııalyq mańyzy erekshe el men jerge árkim de qyzyǵatyny, tipti kóz alartatyny anyq. Sarapshylar men saıasatkerler Sırııaǵa áýeden soqqy berilgen kezdiń ózinde-aq «Bul Vashıng-
ton men Máskeýdiń tartysy. Qaısysy jeńse, aımaqty sol baqylaýyna alady» dep aıtqandary búginde aına-qatesiz kelip otyr.
Soǵys qasiretin qarapaıym halyq tartty
Sırııadaǵy azamattyq soǵystyń bastalǵanyna segiz jyldan asty. Búginde ol Taıaý Shyǵystyń eń aýyr soǵys oshaǵyna aınaldy. Osy jyldar ishinde shamamen 400 myń adam ómirimen qoshtasqan. Sondaı-aq 3 mıllıon adam jaralanyp, 1 mıllıon adam múgedek bolyp qaldy degen málimet bar. Soǵystyń kesirinen mıllıondaǵan adam bosqynǵa aınalyp, tarıhı ǵımarattar qaıta túzeýge kelmesteı bolyp úıindige aınaldy.
Iordanııa shekarasyndaǵy Dera qalasynda bas kótergen el bıligine qarsy narazylyq sharalaryn atys qarýlary arqyly aýyzdyqtaýǵa tyrysqan kezde eldiń barlyq óńirinde qarsylyq áreketteri boı kórsetti. Keıin ol qarýly qaqtyǵysqa ulasty... Segiz jyl boıy tolastamaǵan azamattyq soǵystyń ýshyqqan kezderiniń biri retinde 2014 jyldyń maýsym aıyndaǵy oqıǵa atalady. Sebebi ILIM/DAISh terrorlyq uıymy Sırııa men Iraktyń soltústigindegi basyp alǵan aımaqtarda «halıfat» jarııalady. Úsh aıdan keıin AQSh-tyń jetekshiligindegi halyqaralyq kúshter ILIM/DAISh-qa qarsy áýe shabýyldaryn bastady. Soǵys barysyn ózgertken bul oqıǵa 2015 jyldyń qyrkúıek aıynda oryn aldy. Sırııaǵa áskerı nysandaryn ornalastyrǵan Reseı Asad bıligine qoldaý kórsetý úshin áskerı operasııalardy qolǵa aldy. Ol kezde jaǵdaı burynǵydan da qatty ýshyqqan edi.
Sırııada jalpy halyq sany soǵys bastalmaı turǵanda 23 mıllıon adam eken. Búginde 11 mıllıon sırııalyq soǵys kesirinen elin tastap ketýge májbúr bolǵan, 6,1 mıllıon adam úı-jaıynan aıyrylyp, óz eliniń aýmaǵynda bosqynǵa aınalǵan. Al 5,4 mıllıonnan astam sırııalyq Túrkııa, Lıvan, Iordanııa, Irak jáne Mysyr sekildi kórshi elderge bas saýǵalap qashqan. Sarapshy mamandar soǵystyń Sırııanyń ınfraqurylymdaryna orny tolmas zalal ákelgenin aıtady. Osy jyldar aralyǵynda soǵys zulmaty el ekonomıkasyn 30 jylǵa keıin shegergen. Al ótken jyldyń shilde aıynda Dúnıejúzilik bank tarapynan soǵystyń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq saldaryna qatysty jasalǵan baıandamada ishki jalpy ónim boıynsha jıyntyq shyǵynnyń 226 mlrd dollardy quraǵany kórsetilgen eken.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
