Al myna jalǵanda adam ómirinen qymbat ne bar? Onyń ústine kontrafaktili ónimderdiń shekara asyp, ult densaýlyǵyna qater tóndirýimen qatar memleketke tıgizer qanshama ekonomıkalyq zardaby bar. DSU-nyń derekterine taǵy da júginer bolsaq, sapasyz dárilerdiń óndiriske túsiretin salmaǵy 200 mlrd dollardy quraıdy eken. Osy rette árbir memleket óziniń basty baılyǵy – adamdar ómirine keseldi zalaldy boldyrmaýdaǵy naqty qadamdaryn jasaýda. Máselen, alysqa barmaı-aq, kórshi Reseı jurty medısınalyq ónimderdi qadaǵalaý júıesin engizýge kirisip ketti. Túrkııada da bul júıe jumys istegenine biraz jyldyń júzi boldy. Kózi qaraqty oqyrman bizdiń mamandardyń Túrkııaǵa arnaıy saparmen baryp, Túrik Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń dárilik zattar jáne medısınalyq maqsattaǵy buıymdar agenttigimen yntymaqtastyq týraly memorandým sheńberinde dári-dármekpen qamtamasyz etý, densaýlyq saqtaý júıesin aqparattandyrý, sondaı-aq farmasevtıkalyq ónimderdi tasymaldaý jáne saqtaýdy jańǵyrtý boıynsha tájirıbe almasyp qaıtqanynan habardar bolýy tıis. Sol joly bizdiń mamandar dárilik zattardy tańbalaý jáne qaptaý, kólikpen biriktirilgen qaptaýdy jáne ITS júıesi sheńberinde qoımalarǵa jóneltý prosesterimen tanysyp, jergilikti óndirýshilerdiń óndiristik alańdaryna da baryp, júıe jumysyn kózderimen kórip qaıtqan edi.
Endi mine, jaqyn kórshimiz Reseı Federasııasy da aldaǵy 2019 jyldan bastap baqylaý júrgizetin júıeni iske qospaq. Reseıdiń dári-dármek ındýstrııasyna, jalpy dárilik preparattardy satýǵa baqylaý júıesin engizýi bizdiń farmasevtıka salasy úshin de mańyzdy. Sebebi olar talap etetin tártip boıynsha shtrıh-kodtalmaǵan, serııasy, qashan shyqqany, qysqasy barlyq deregi elektrondy oqylmaıtyn ónim Reseı jerine kirgizilmeıdi. Bul bizdiń el úshin de tańbalaý jáne qaptamalardy sáıkestendirýdi paıdalanyp, medısınalyq ónimderdi óndirýshiden sońǵy tutynýshyǵa deıingi qadaǵalaýdyń avtomattandyrylǵan júıesin ázirleý qajettigin týdyratyny anyq. Endi óndirýshi preparattyń qaptamasyna biregeı kodtalǵan «DataMatrix» tańbasyn salýy tıis. Tutynýshy «Halyqtyq baqylaý» mobıldi qosymshasynyń kómegimen preparattardyń qozǵalý barysyn, jaramdylyq merzimi týraly aqparatty, óndirýshi týraly, aınalymnan naqty serııasy jáne eń bastysy, preparat shynaıy, durys ónim be, onyń janama áserleri týraly bile alatyn bolady.
Osy rette medısınalyq ónimdi qadaǵalaý júıesin qurý jáne engizý boıynsha júrgizilgen taldaý nátıjelerin talqylaý Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Alekseı Soıdyń tóraǵalyq etýimen ótkizildi.
Keńeske Farmasııa komıtetiniń tóraıymy Lıýdmıla Bıýrabekova, Dárilik zattardy saraptaý ulttyq ortalyǵy bas dırektorynyń orynbasary Bolat Jantýrıev, qoǵamdyq uıymdardyń, salalyq qaýymdastyqtardyń ókilderi, sonymen qatar selektorlyq rejimde aımaqtyq farmasevtıkalyq baqylaý departamentteri, otandyq jáne sheteldik farmakologııalyq óndirýshilerdiń ókilderi qatysty.
Júıeni engizý boıynsha júrgizilgen jumys jóninde DZSUO bas dırektorynyń orynbasary Bolat Jantýrıev áńgimelep, respýblıkada medısınalyq ónimdi qadaǵalaý júıesin engizý qazaqstandyqtardy sapaly jáne qaýipsiz medısınalyq ónimdermen – dárilermen jáne medısınalyq buıymdarmen – (shprıster, medısınalyq qolǵaptar, ıneler jáne t.b.) qamtamasyz etýge monıtorıng ornatyp, baqylaý múmkindigin beretinin aıta kele, el aýmaǵyndaǵy óndiristen nemese elge syrttan engen ónimderdiń dárihanalar arqyly tutynýshylarǵa ótkizý sátine deıin nemese densaýlyq saqtaý uıymyna kelip túskenge deıin olardy qadaǵalaýdyń tıimdi mehanızmin qurýǵa múmkindik beretinin aıtqan. Iаǵnı kúmándi preparattardyń joly kesiledi.
«Júıeni engizý halyqqa sapasyz dárilik ónimderden týatyn qaterdi azaıtyp, halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna qaýipsizdikti arttyrýǵa, jáne medısınalyq ónim júrip ótken jolynyń barlyq satylaryn qadaǵalaýdaǵy tutas aýqymdy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Sonymen qatar ol ókiletti organdardyń monıtorıng ótkizýine jol ashyp, aqparattyq qoldaý quraly qyzmetin de atqarady, bul degenimiz medısınalyq ónim aınalymy salasyndaǵy baqylaýdy aıtarlyqtaı arttyrý, el ekonomıkasyn qoldaý jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etý», dep atap ótti DZSUO bas dırektorynyń orynbasary.
Rasynda tekserisi joq, Qazaqstan aýmaǵynda tirkelgen-tirkelmegeni belgisiz dári-dármekterdiń toqtaýsyz satylyp, odan zııan shekkender sany qansha ekenin bir Qudaıdyń ózi biletindeı dárejede. Internet múmkindigin paıdalanyp, anaý aýrýdyń emi, mynaý aýrýdyń emi, búgin alsańyz jeńildigi bar, birnesheýin alsańyz odan da tıimdi bolady dep dári satýdyń ońaı ádisin taýyp, eldiń qaltasyn qaǵatyndar da kóbeıdi. Al 2017 jyly tekserýler barysynda 507 ákimshilik buzýshylyq anyqtalyp, tirkelmegen jáne qoldan jasalǵan dárilik zattardy, sondaı-aq jaramdylyq merzimi ótip ketken dárilik zattardy ótkizý jaǵdaılary boıynsha salynǵan aıyppuldardyń jalpy somasy 5,5 mln teńgeni quraǵan. Bul tekserilgenderi, al barlyǵy birdeı tekserýden ótip jatyr dep aıta alamyz ba? Joq. DSU derekteri boıynsha satylatyn dárilik zattardyń 10 paıyzy kontrafaktili bolyp keledi eken. Kontrafaktili ónimdi tutyný jyl saıyn 100 myńnan 1 mıllıonǵa deıingi adamnyń ólimine sebep bolyp otyr. Qazaqstanda jasandy ónimdi anyqtaý derekteri týraly resmı aqparat joq, alaıda medısınalyq ónim aınalymy salasyndaǵy ózekti másele jetkilikti.
Bolat Jantýrıev júıeni birneshe satyda engizý usynylyp otyrǵanyn jetkizdi. Alǵashqysy, 2018-2019 jyldary qanatqaqty jobany ótkizý, 2020-2021 jyldary dárilik zattar óndirýshileriniń erikti qosylýymen medısınalyq ónimdi qadaǵalaý júıesin iske qosý. Al úshinshisi, 2023 jyly respýblıkada aınalymda júrgen dárilik zattardy mindetti tańbalaýdy engizý. «Sıfrlandyrý dárilerge, jalpy medısınalyq ónimderge engende árbir dáriniń qabynda óz shtrıh kody bolady. Sol arqyly dáriniń qaı qaladaǵy, qaı dárihanǵa túskenin, onyń paıdalaný merziminiń ótken-ótpegenin bilip otyramyz. Bul sapasyz nemese merzimi ótken ónimniń halyqtyń qolyna tımeýine tosqaýyl qoıady. Árıne júıeni engizýdiń áleýmettik, ekonomıkalyq, zańnamalyq turǵyda máseleleri bar. Bul úshin árbir farmasevtıkalyq kásiporyn shtrıh kod salatyn qondyrǵy ornatýy tıis bolsa, medısınalyq mekemeler men dárihanalar arnaıy kod oqıtyn skanerlermen jabdyqtalýy tıis», deıdi vıse-mınıstr Alekseı Soı.
Qazir jurtshylyq ne nárseniń de baǵasynyń ár dúkende ártúrli bolatynyna úırendi. Bul dárilerge de qatysty. Qatar eki dárihananyń baǵasynyń túrliligi tańsyq bolmaı qaldy. Qysqasy, halyqty dárilermen qamtamasyz etýde túıtkilder jetkilikti. Qashanǵy dári-dármek baǵasy qubyla bermek? Otyrystaǵy áńgimeniń negizgi ózegi baqylaýda ustalyp, monıtorıng júrgiziletin dárilerdiń baǵalarynyń aspannan alynyp qoıyla sala bermeıtini. Degenmen, sheteldik tájirıbeler kórsetkendeı júıeni ornatý kóp qarjyny talap etedi. Al kez kelgen kásipornynyń óz shyǵynyn jabýǵa umtylatynyn eskersek dári baǵasynyń arzandamaıtynyn ańǵarýǵa bolatyndaı. Tek kóńilge demeýi–qaýipsizdiktiń saqtalýy, kóleńkeli ekonomıkanyń tynysynyń tarylyp, kontrafktili sapasyz ónimderden qutylatynymyz bolyp tur.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
