Ja­qypbek Altaev - sanatker

Ustaz qaı zamanda bolsyn parasattylyq pen kóre­gen­dik­tiń sımvoly bolǵan uly uǵym. Adamzatty adastyrmaı qı­yn­nan jol taýyp, na­dan­dyq­qa sáýle túsiretin, bi­lim men ǵylymǵa baǵyt be­­retin de us­taz. Álemniń bi­­rin­shi ustazy Arıs­to­tel, ekin­shi ustazy atanǵan ál-Fa­rabı bilim-ǵylym joly­men ǵana júrmeı, adamdy adam ete­tin ádilettiń aq jolyn da usyn­dy. Ǵylymnyń bastaýynda tur­ǵan ǵulamalar esi­mine ustaz uǵymynyń qos­y­lyp aıtylýy ustaz bola bi­lýdiń ulylyǵyn aı­qyn­dasa ke­­rek. Ustazdy qur­metteý, onyń ǵıbratty jolymen jú­rý shákirt úshin de úlken syn tárizdi. 

Orys halqynyń belgili pedagogy, Reseıdiń ǵylymı pe­da­­gogıkasynyń negizin salý­shy Kon­stantın Ýshın­s­­kıı «Mu­ǵa­lim isi syrttaı qa­ra­paıym bol­ǵan­y­men – ta­rı­h­taǵy eń uly istiń biri» dep ustaz qyzmetine joǵary ba­ǵa bergen. Uly isti atqarý, óz isińe ómir boıy berilip, ǵu­my­ryńdy arnaý da óner. De­mek ustazdyq mansap emes, ol – maqsat. Olaı bo­la­ty­ny us­tazdyń kózdegeni shá­ki­rti­niń ómirden ornyn taýyp, azamat atanýyna yqpal etý. Shákirtke jol kórsetip, bar bili­mi­men, tájirıbesimen bó­li­sý, qajet bolsa bilim-ǵylym jolyna ómirin arnaý ustaz úshin izgiligi mol istiń biri dep oılaımyn.

Ustaz uly maqsattardy al­ǵa qoıatyn bıik parasat ıesi. Olaı bolsa, el bolýdyń túp qa­zyǵy bili­mi ushqyr, kókirek kó­zi oıaý, Otanyn súıetin ur­paq tárbıeleý ustazdyń ómir­lik qaǵıdasy. Iаǵnı, el bolý úshin «besikti túzeý» kerek bolsa, «Máńgilik El» bolý úshin jastarǵa sapaly bilim, mazmundy tárbıe berý qajet. 

Búginde jastarǵa sapaly bilim men mazmundy tárbıe berip kele jatqan ǵylymı ǵana emes, rýhanı ordanyń birine aınalǵan ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń Fılosofııa já­ne saıasattaný fakýlteti desek asyra aıtqandyq bolmas, sirá. Árıne atalǵan fakýltettiń jú­regi, kerek deseńiz rýha­nı qazyǵy ustazdary, oqytý­shy­­lary men professorlary. Ult­tyq ýnıversıtettiń fı­lo­so­fııa fakýltetin tá­mam­dap shyq­qaly da jıyr­ma jylǵa jýyq­tapty. Qan­sha­ma ustazdyń tá­li­min, tár­bıesin boıǵa sińirdik, oqy­­dyq, oqyǵandy kóńilge to­qy­­dyq. Qara shańyraqtyń qa­­byrǵasynda uzaq jyldar boıy eńbek etken kórnekti ǵa­lymdar A.Qasymjanov, M.Orynbekov, B.Nurjanovtyń dá­risterin tyńdaýdyń jáne suh­battasýdyń biz úshin taǵy­lym­dyq jáne ǵylymı mańyzy joǵary bolatyn.

Qazirgi qazaq fılo­so­fııa­­­sy­nyń kórnekti ókilderi A.Qasabek, T.Ǵabıtov, J.Mo­l­­­dabekov jáne ózge de aı­­­tý­ly ustazdar fılosofııa fakýltetin támamdaǵan bir­­­neshe býynǵa mol bilim men tár­­bıe berdi, áli de talaı jas bý­ynǵa dáristeri men tereń fılo­so­fııalyq oı tolǵamdary arqyly sana­laryna sáýle túsirip, aqyl­da­ryna aqyl qosatyny sóz­siz. Sol ustazdardyń biri – Ja­qypbek Altaev. Jaqypbek Al­taıulymen alǵash 1993 jy­ly tanystym. О́mir deıtin bu­ra­lańy kóp jol­dyń oı-shu­qy­ryn áli tolyq kór­me­gen, mek­­tepten jańa kelgen stý­de­nt úshin fılosofııanyń ǵy­­lym retindegi mazmunyn to­lyq­­taı túsiný qıynǵa soqqa­ny shyn­dyq. 

Biz úshin ǵylym doktorymen sóılesý, kafedraǵa kirip áńgi­me­sin tyńdaý ońaı sharýa kórin­beı­tin. Degenmen fılosofııa fa­ký­ltetinde erek­she rýhtyń bary aı­qyn sezildi. Ol rýh ustaz ben stý­de­nt arasyndaǵy sabaqtastyq, shy­­naıy qamqorlyq pen qur­met­ke negizdelgen bolatyn. Ony qa­lyptastyrǵan da, saqtap ke­le jat­qan da biz­diń ardaqty ustaz­da­rymyz. Us­taz ben stýdent arasynda sabaq­tas­tyq bar jerde shynaıy qur­met qashanda bola bermek.
Birinshi kýrsta oqyp júr­gende Jaqypbek Altaıuly al­ǵash aýdıtorııaǵa dáris oqýǵa ki­rip kelgen sátten-aq, ashyq ári meı­irimge toly jú­zi kóńilge jy­ly ushy­ra­dy. Qataldyq pen ta­lap­­tyń arasyn anyq aı­qyn­daı bi­­le­tin ustazdyń dárisine top stý­­dentteri tolyǵymen jına­lyp kelýshi edik. Erkin oı-pikir al­masý, stýdenttiń kóz­qa­ra­symen sa­nasý Jaqypbek Al­taı­ulynyń fı­losof retindegi kel­betin aı­qyn­­d­aı túsetin. Ǵa­lymdyq jo­­ly­men qatar ustazdyq joly bar Jaqypbek Altaıuly ǵylym sa­­lasynda, jeke ómirde ustamy be­rik, shákirtterine qoıatyn talaby myǵym tulǵa. 

Bizdiń stýdenttik ómiri­miz­diń alǵashqy jyldary mem­leketimiz táýelsizdigine ıe bolyp, tarıhyn túgendep, ta­rı­hı tulǵalarynyń shy­ǵar­­mashylyǵy men dúnıe­ta­­nymyn qaıta zerdelep jat­qan ke­zeńmen tuspa-tus kel­di. Osy­ǵan oraı qa­zaq fı­l­oso­fııasy ǵa­na emes, qa­zaq tarıhynyń ózi te­reń­nen ze­rt­teýdi qajet etti. Osy oraı­da táýelsiz eldiń ǵa­lym­­­da­­ry­nyń aldynda úlken bas­­ta­malar turǵany anyq bolatyn. Ult mańdaıyna bitken tul­ǵalardyń dúnıetanymy áde­bıe­t, ta­rıh turǵysynan ǵa­na zert­­telip, aı­tyldy. Qazaq fı­­losofııasy degen uǵym­nyń ózi qoldanysqa erkin enip, ǵa­lymdardyń zertteý obek­ti­si retinde bir júıege túspeı júr­gen kez edi.

Qazaq fılosofııasy buryn keńinen zerttelmegen taqyryp re­tinde elimizdiń fılosoftaryn qyzyqtyrdy. Naqtyly te­reń­nen zertteýge kirisip, oqý qu­ral­dary men ǵylymı eńbekter ja­zýǵa tal­pynǵan ǵalymdardyń qatary kó­beıe bastady. Osyndaı ýa­qyt­ta qazaq fılosofııasy týraly oı qozǵaǵan, zertteý júrgizgen fı­losoftardyń qatarynda Jaqyp­bek Altaıuly da boldy. 

Fılosofııa fakýltetinde 90-jyldary qazaq bólimi ja­ńa­dan ashyldy. Qazaq tilindegi fı­losofııa mamandaryn daıarlaý isi endi qolǵa alynǵan shaq­ta oqýlyq tapshylyǵy aı­tar­lyqtaı sezildi. Álemdik fı­losofııa ókilderiniń eń­bek­teri qazaq tiline aýdaryl­maı jatty. Sondaı ke­zeńde al­ǵashqylardyń biri bolyp «Fı­losofııa jáne máde­nı­et­­taný», «Fılosofııa tarıhy» oqý­­lyqtaryn qazaq tilinde ja­ryq­qa shyǵardy. Joǵary oqý oryndarynda mindetti sa­nalatyn fılosofııa pánin oqytýda mamandardy qazaq tilinde daıarlaıtyn bólimder úshin qajetti oqý quraldaryna aınalǵany da jasyryn emes. 

Qazaq fılosofııasy tyń ta­qyryp bolǵandyqtan ony ze­rt­teý, ǵylymı negizdeý iz­de­­nisti qa­jet etti. Bizdiń ký­rs­tyń negizgi ba­ǵyty da osy qa­zaq fılo­so­fııa­synyń tarıhy­na, áleý­met­tik taqyryptar men antro­po­lo­gııa, tanym, ekzıstensııa má­se­lesine baǵyttaldy. 

Taqyryp kúrdeli, áde­bı­­­et­te aıtylyp kelgen túr­ki oıshyldaryn, qa­zaq aqyn-jyraýlaryn, Alash­or­da ókilderin, ja­zý­shy­la­ryn fılosof, oıshyl tur­ǵy­synda kórsetý, olar­dyń shy­ǵarmalary men dúnıe­ta­ny­­myn fılosofııaǵa oıys­ty­rý dáleldeýdi qajet etti. Fı­lo­sofııalyq kategorııalar ar­­qyly qazaq dúnıetanymyn zerde­leýge, batystyq mazmun­da­ǵy júıeli fılosofııamen ush­tastyrýǵa baılanysty eńbek­ter bolǵanymen ony bir ǵalymdar moıyndasa, ekin­shi­leri synap jatty. Kósh­pen­diler úshin fılosofııa pán bolǵan joq, ómir súrýdiń bi­limi boldy degen de oılar aıtylyp jatty.

Alaıda ýa­qyt pen keńistik, ózgeris, tanym men aqyl-oı máselesi qazaq aqyn-jyraýlarynyń, oı­shyldarynyń shyǵar­ma­shy­lyǵynda qozǵalyp kel­­ge­ni aqıqat. Másele sol fı­lo­­sofııalyq oıkeshýlerdi ashyp kórsete bilýde. Ony ǵy­ly­mı negizdeýde ári júıe­ge kel­tirýde eli­mizdiń fı­lo­­­softary eń­bek­ten­geni shyn­­dyq. Jaqypbek Al­taı­­uly­nyń «Qazaq fılo­so­fııa­­sy­nyń tarıhyna ki­ris­pe» at­­ty eńbeginde qa­zaq dú­nı­e­ta­­ny­myndaǵy fı­lo­­so­fııa­lyq oı keshýdiń erek­she­ligi aıqyn zer­delendi. 

Munymen qosa Jaqypbek Altaıulynyń álemge tanymal Shyǵys oıshyldaryn zert­­teýdegi eńbekteri óz aldy­na bir bólek arna boldy. Shyǵystyń ǵulamasy ál-Fa­rabıdi zertteýge, áleý­met­tik fılosofııa men adam má­selesine taldaý ja­saý­­ǵa sú­beli úlesin qosty. Stý­de­ntter men ál-Farabıdi zert­­teýshilerge baǵyt-baǵdar usy­ný­ǵa mol eńbek sińirdi. ál-Fa­rabıdi zertteýde sheteldik ǵalymdarmen tyǵyz baılanys ornatyp, Qazaqstanda buryn-sońdy jarııalanbaǵan tyń de­rekterdi alýǵa yqpalyn tıgizip júrgen birden-bir ǵa­lym ulttyq ýn­ı­versıtet jany­nan ál-Farabı atyn­daǵy ǵylymı ortalyqtyń ashylýyna muryndyq boldy. Ǵylymı ortalyq qurylǵan ýaqyttan beri halyqaralyq konferensııalar uıymdastyryp, ál-Fa­rabı shyǵarmashylyǵyn zert­teýdi jandandyryp kele­di. 

Jaqypbek Altaıulynyń je­tek­shiligimen ǵylym kandıdatta­ry men doktorlarynyń tutas bir býyny shyqty. Olar ǵylymı maqalalar men eńbek­te­ri arqyly el rýhanııatyna zor úles qosýda.

«Ustazdyq etken jalyq­pas, úıretýden balaǵa» demek­shi, birneshe býynǵa tárbıe ber­gen, bilim nárin sińirgen jet­pistiń asqaryna shyǵyp otyr­ǵan ǵalym Jaqypbek Al­taıuly búginde óziniń shy­ǵar­mashylyq bıiginde. Qazaq halqynda eńbegimen zor be­delge ıe bolǵan adamdy sanat­ker dep ataıdy. Jaqypbek Al­taı­uly óz salasyndaǵy tań­d­aýly, al­dyńǵy qatarly sa­natker tulǵa. Ǵalymnyń áli de ǵylymǵa bereri mol. Onyń us­tanǵan maqsaty – ustazdyq jol. 

Ǵalymnyń búgingi shyq­qan bıigi ǵylym jolyna tús­ken óskeleń urpaq pen shá­kirtterine úlgi-ónege.

Darhan JAZYQBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty