Taqyryp osyndaı bolǵanymen, mundaǵy talqylanǵan negizgi pikirsaıys – sońǵy kezderde BAQ-tarda jarııalanǵan osy oqý ornyna bıyl 90 ba, álde 100 jyl ma degen máselege arnaldy. Jıynǵa belgili ǵalymdar Mámbet Qoıgeldi, Hangeldi Ábjanov, Zııabek Qabyldınov, Bahtııar Smanov, Ǵabıt Kenjebaev jáne osy máseleni baspasózge birneshe ret jarııalaǵan avtor retinde osy joldardyń avtory qatysty. Al Astanadan onlaın-rejimde belgili alashtanýshy, akademık Dıhan Qamzabekuly jáne t.b. atsalysty.
Jıyndy ýnıversıtettiń birinshi prorektory Maqtaǵalı Bektemisov júrgizdi. Birinshi bolyp sóz alǵan Mámbet Qoıgeldi kóterilip otyrǵan máselege basqa qyrynan kelip, oqý ornynyń qashan ashylǵan tarıhyn emes, jalpy joǵary bilimniń qalyptasý, sapasynyń artý joldaryna toqtaldy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, eger batystyq joǵary oqý oryndary ózderiniń tarıhyn kolledjden bastaıtyn bolsa, olarda joǵary bilimniń sharty kelip turǵandyqtan. Al bizdegi joǵary oqý ornynyń ashylýyn aıtyp júrgenimizdeı, pedagogıkalyq ýchılısheden bastaýǵa bolmaıdy, óıtkeni ol joǵary bilimniń talabyna saı kelmeıdi. О́ziniń osy pikirin ol batystyq birneshe joǵary oqý ornynyń ótken tarıhymen dáleldeýge tyrysty. «Bizge joǵary bilim júıesine 100 jyl toldy, ıaǵnı joǵary bilim berý praktıkasy úlken, baı joldan ótti degen oıdy dabyrasyz, eptep aıtý jarasady dep oılaımyn» dep qorytty óziniń pikirin.
Onyń bul pikirimen jıynǵa qatysqandardyń bári de kelisken joq. Máseleniń joǵary bilimde emes, naq osy oqý ornynyń ashylý datasynda ekenin jınalǵandardyń bári atap ótti. Alǵashqy bolyp sóılegen alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly Abaı atyndaǵy joǵary oqý ornynyń ashylyp, alǵashqy qadasy qalanǵanyna 100 jyl tolyp otyrsa – ony biz nege aıtpaýymyz kerek? Eger sol alǵashqy qadany Alash zııalylary 1918 jyly qaǵyp, 10 jyl boıy qazaq jastarynyń kókirek kózderin ashyp kelgen bolsa, ony nege umytýymyz kerek? Sonymen qatar biz joǵary bilimdi tek batystyq standarttarmen shektep qoımaýymyz kerek, kezinde biz dalalyq bilimderi ulan-ǵaıyr bolǵanymen batystyq úlgidegi mektepterdiń tórt synybyn ǵana bitirgen aǵalarymyzdy (mysaly, jazýshy Ǵ.Mustafın) Ulttyq akademııanyń korrespondent-múshesi nemese akademık etip saıladyq emes pe? Alaıda odan biz utylǵan joqpyz. Sol sııaqty QazPI-diń tarıhyn 1918 jyldan bastalǵan dep aıtqanymyz tarıhty tutasymen qamtyǵanymyz bolady. Bizdiń osy oıymyzdy qazaqtyń talaı belgili azamattary qoldap, habarlasty. Týysqan ózbek halqy máskeýlikter Tashkentte ashyp bergen jalpy túrkistandyqtarǵa ortaq Túrkistan memlekettik ýnıversıtetiniń (keıin SAGÝ) janynan ózderi qurǵan musylman seksııasyn eýropalyq joǵary bilim shartyna kelmese de, О́zbekstannyń alǵashqy joǵary oqý ornynyń ashylǵan kúni dep belgilep, bıyl 100 jyldyǵyn atap otyr. Dál sondaı oqý ornyn ashyp, ol óse kele búgingi QazUPÝ-ge aınalǵanda aǵalarymyzdyń 10 jyl boıǵy eńbegin bizdiń eskermegenimiz durys emes, dedi ol.
Synnyń shyn bolǵany jón. Sonda ol ǵalymdy shıratady, ǵylymdy kórkeıtedi, durys joldy tabýǵa septesedi. Izdengen jandy shyndyqqa, ǵylymı aqıqatqa jetkizetin jol kóp shyǵar, biraq solardyń ishinde metodologııalyq qaǵıdaty men ustanymy ulttyq kod pen eldik múddege jegilýdi álemdik aqyl-oı múmkinshiligimen ushtastyrǵany ǵana otandyq tarıhymyzdyń qupııasy men qudiretin asha alady, dep sózin bastaǵan akademık Hangeldi Ábjanov ta QazUPÝ-diń qurylǵan mezgili 1918 jyl ekenin qostady. Tarıhty jasaıtyn úsh kúsh bar. Olar – halyq, tulǵa, bılik. Bulardyń birligi men ózara yqpaldastyǵy úılesim taba bermegendikten tarıhta irkilis, jeńis, jeńilis, aq pen qara oryn alatyny aqıqat. Osynaý metodologııalyq paıymdarǵa súıenýmen óz basym alǵashqy JOO qazaq topyraǵynda 1918 jyly shańyraq kóterdi dep tujyrymdaımyn.
Bul oıdy 2010 jyly ǵalym Ǵ.Kenjebaev ekeýmiz «Táýelsiz Qazaqstan: joǵary bilim, ǵylym, saıasat» atty monografııamyzda bylaı túıindedik: «qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý ornyn Tashkentte ashýdyń sáti tústi. Bári 1918 jyldyń qazan aıynda Tashkenttegi orys pedagogıkalyq ýchılıshesi janynan qazaq bólimshesin uıymdastyrýmen bastaldy», dep jazǵan edik. Ádildikke júginýdiń erte-keshi joq. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetine 100 jyl tolǵanyn zor qýanyshpen aıtýdyń sáti týdy. Áli kesh emes. Aqıqat pen rýhanı jańǵyrý – egiz, dep qorytty ol óz sózin.
Osyndaı pikirdi basqalar da qostap, QazUPÝ-diń qalanǵanyna 100 jyl dep taný tarıhtyń aldyndaǵy ádildik ekenin atady. Shynynda da, M.Qoıgeldi aǵamyz aıtqan eýropalyq standarttarǵa salyp baǵalaıtyn bolsaq, QazUPÝ-diń tarıhy 1928 jyly bastaldy dep, týǵanyna 90 jyl degenimiz de oǵan sáıkes kelmeýi múmkin. О́ıtkeni sol jyldan bastaǵanda da oqytýshy-professorlyq quramy da, bazasy da, bilimi de batystyq talaptarǵa mańaılaı almas edi...
Jıynnyń qorytyndysy boıynsha Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna suraý salynyp, osy máseleni túpkilikti anyqtap berý suralatyn boldy. Sonymen qatar qosymsha derekter tabý úshin Tashkent arhıvine zertteýshi ǵalymdar jiberý kerek dep sheshildi. Árıne «Pervyı kazahskıı ınstıtýt v Tashkente» degen jınaq shyǵarǵan Seıdýáli Tileýqulovtaı dańǵaıyr ǵalymnyń tapqanyna qosymsha birdeńe tabý kúmándi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
