Sýretterdi túsirgen Meıram DÁÝLETBEKULY
Belgitas qalaı qoıyldy?
Shortanbaı jyraý Qanaıuly Paıǵambar (s.ǵ.s.) jasyna kelgeninde fánıden baqıǵa ótipti. Topyraq Qaraǵandy oblysyndaǵy Shet aýdanynyń ortalyǵy Aqsý-Aıýly kentinen ońtústikke qaraı qozykósh jerdegi qorymnan buıyrǵan. Qaıratker tulǵanyń jambasy tap osy jerge tıgenin bireý bilse, bireý bilmeıdi bul kúnde. Kóp sebeptiń biri – jyraýdyń basynda qaraıǵan zıraty joq. Qaraǵan basqan qabiriniń jyraýǵa tıesili ekenin jalǵyz-aq belgi – qalqaıǵan kóktas qana aıǵaqtap tur.
Shortanbaı murasyn zertteýshi jergilikti jazýshy Kámel Júnisteginiń aıtýynsha, jyraýdyń basyna belgitasty qoıǵan Tileýǵabyl Esenbekov degen azamat eken. Surastyra kelgenimizde, bul kisi Qaraǵandy qalasynda turatyn bolyp shyqty. Telefon arqyly taýyp alǵannan keıin, kezdesip tildesýdiń de sáti túsken. Áńgime barysynda Tilekeń osydan 38 jyl buryn bolǵan oqıǵany bylaısha baıandap berdi:
– Bul 1980 jyly bolǵan oqıǵa edi. Ol kezde men Jezqazǵan oblystyq memlekettik qaýipsizdik komıtetinde qyzmet etetinmin. Jumaǵul Serikuly degen dosymnyń ákesi qaıtys bolyp, aýyl jaqqa topyraq salýǵa bardym. Qazirgi Shet aýdanynyń ortalyǵy – Aqsý-Aıýly kentinen ońtústikke qaraı tórt-bes shaqyrym jerdegi «Botantaı batyr basy» dep atalatyn qorymǵa marqumdy jerlegennen keıin, jan-jaǵyndaǵy beıitterdi qarap turǵanymda, qalyń qaraǵan basqan bir tómpeshikke kózim tústi. Baltabaı Qappasov degen aǵaıynymnan surap edim, ol kisi bul tómpeshiktiń astynda áıgili jyraý Shortanbaıdyń jatqanyn aıtty. Ústimnen bireý muzdaı sý quıyp jibergendeı boldy. Zarzaman aqyndarynyń kósh basynda turǵan zor tulǵanyń basynda eń quryǵanda qalaqtaı belgitastyń joqtyǵy aza boıymdy qaza qyldy...
Sodan Tileýǵabyl Esenbekov Jezqazǵanǵa qaıtyp kelgen soń, Shortanbaı jyraýdyń belgitasyn jasattyrady. Mármár tasqa jyraýdyń aty-jónin, týǵan jáne dúnıeden ótken jyldaryn qashattyryp jazdyrtady. Tastyń sheti mújiletin bolǵandyqtan, ony tıtan qańyltyrmen qaptatqan. Ol kez toqyraý zamany desek te, kommýnıstik qasań ıdeologııanyń jaza basqandy ıtshe talap jazalaıtyn kezi bolǵandyqtan, Tilekeń tildeı qaǵazǵa eskertkish tasty óziniń jeke bastamasymen jasatqanyn jazyp, tas pen tıtannyń arasyna jasyrady. Ondaǵysy – alda-jalda qańqý sóz shyǵa qalar bolsa, jurtqa qyrsyǵymdy tıgizbeı, bar jaýapty ózime alaıyn degen azamattyq nıetten týǵan izgi oı edi.
«Maýsym týa Erǵaly Esimǵalıev degen dosym ekeýmiz Shortekeńniń kóktasyn Jaryq stansasyna poıyzben alyp keldik, – dep áńgimesin jalǵady Tilekeń. – Qazir Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp júrgen Nurlan Dýlatbekovtiń ákesi Orynbasar aqsaqaldyń úıine tústik. Ol kisi mán-jaıǵa qanyqqannan keıin zor tebirenis ústinde otyryp, isimizdi quptap, rızashylyǵyn bildirdi. Sodan Zeınolla degen qadirmendi aqsaqal bar, aýyldyq keńestiń tóraǵasy Tóleýbaı Ábdiǵalıev, Bekejan Hamzın, Jeńis Súleımenov jáne basqa aýyl azamattaryn ertip, Shortanbaı jyraý basyna baryp, belgitasty ornattyq. Aýylǵa qaıtyp kelip, qoı soıyp, qudaıysyn berip, Quran-qatym túsirttik».
El ishinde Shortanbaı jyraý dúnıeden óter shaǵy jaqyndaǵan kezde «Meniń basyma supy salmańdar. Alaǵaı da bulaǵaı zaman kelip, qudaıdan bezgen keı esersoq súıegimdi qorlaıdy. Jatqan jerimdi eshkimniń bilmegeni jón», dep ósıet aıtyp ketken degen áńgime bar.
Bul – bir, ekinshiden, keńes ýaqyty – Shortanbaı jyraýdyń basyn kótermek túgili, atyn ataýǵa bolmaıtyn kerzaman edi. Mine, osy sebepter áser etken bolýy kerek, «Uzyn aqqan Sarysýdy, О́ziń jaılap, jaǵala. Júırik penen jorǵańdy, О́ziń minip baǵala», dep qazaǵynyń namysyn qaıraǵan jyraýdyń qabiri búgingi kúnge deıin jalańash hám qaraýsyz kúıde jetti.
Muraǵa muqııat qarasaq
Qazirgi tańda Shortanbaı jyraý murasynyń biregeı zertteýshisi – jazýshy, ólketanýshy Kámel Júnistegi. Keńes zamanynyń túkirigi jerge túspeı turǵan keziniń ózinde Kámel Júnistegi basyn báıgige tigip, Shortanbaı murasyn tirnektep jınaýmen aınalysqan. Jyraýdyń ómirtarıhyn arqaý etken «Sońǵy abyz» romanyn jazyp, oqyrmanǵa usyndy. «Shortanbaı týraly alǵash málimetti 14-18 jasynda onyń atqosshysy bolǵan Ábeý aqsaqal, Kópjan Báımenuly berse, keıinde Eskeı jyrshydan, tolǵaýlaryn aıtqany úshin jıyrma jylǵa jýyq ǵumyryn saıası lagerde ótkizgen Anarbekten, toqsanǵa kelip kóz jumǵan Qazı aqynnan alǵan edik. Jyraýdyń «Aǵybaı batyr» dastanyn 1953 jyly Dosbergenniń Qalıy ákem Júniske jazdyrsa, «Qarakesek» dastany ataqty Maıasar aqynnan alyndy», – deıdi jazýshy.
Keýdesi altyn sandyq Kámekeń Shortanbaı Qanaıulynyń urpaǵy týraly ne biletinin suraǵanymyzda, mynany aıtty: «Jyraýdyń Aıazbaı, Aldabergen atty eki uly jáne Bátish degen qyzy bolǵan. Bulǵaq zamanynda Aıazbaı qaıtys bolyp, Aldabergen óziniń ul-qyzymen birge aǵasynyń balalaryn da alyp, ońtústik óńirge, tipti odan da ári ótip ketken degen áńgime bar. Biraq munyń anyq-qanyǵyn tap basyp aıtatyn eshkim joq...».
Zady, Shortanbaı Qanaıulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy áli de bolsa tereń zertteýdi qajet etedi. Qazirgi tańda jyraýǵa qatysty tyń derekter de oqta-tekte qylań berip qalyp júr. Mysaly, Shortanbaıdyń azan shaqyryp qoıǵan esiminiń Ǵalı Muhammed ekenin qoǵam qaıratkeri Qabylsaıat Ábishev bir suhbatynda jarııa etti. Mine, osy jáne jyraýǵa qatysty basqa da qundy derekter ǵylymı turǵyda negizdelip, óziniń laıyqty baǵasyn alý kerek.
Shortanbaı jyraýdyń el arasynda asyl dinimiz Islamnyń dánin sińirgen dinı qaıratkerligi de, den qoıyp zertteýge suranyp-aq turǵan taqyryp. Mysaly, Qunanbaı qajy Qarqaralyda meshit saldyrsa, Arqa tósindegi ataqty bıler Jańǵutty, Báıseıit, Kópbaılar da ózderine qaraǵan el ishinde Allanyń úıin turǵyzyp, qarańǵylyqtyń kógine ımandylyqtyń sáýlesin sepken. Al Shortanbaıdyń Besata elindegi osy ıgi jaqsylarmen mıdaı aralasqanyn esepke alsaq, qoja urpaǵynan taraǵan qaıratker tulǵanyń bul ıgi isterge tıgizgen yqpalynyń qanshalyqty bolǵanyn baǵamdaý qıynǵa túse qoımaıdy.
Jýyrda jazýshy Kámel Júnistegi oblys ákimi Erlan Qoshanovtyń qabyldaýynda bolyp, Shortanbaı Qanaıulynyń 200 jyldyq mereıtoıyn atap ótý jaıynda pikir almasypty. Jazýshynyń aıtýynsha, aldymyzdaǵy mamyr aıynyń 15-inde Qaraǵandyda Shortanbaı Qanaıulynyń 200 jyldyǵyna arnalyp respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótpekshi. Odan keıin, tamyz aıynda jyraý mereıtoıy Shet aýdanynda jalǵasyn tappaq. Naqtyraq aıtqanda, Aqsý-Aıýly kentinde Shet aýdanynyń 90 jyldyq mereıtoıy men Shortanbaı jyraýdyń 200 jyldyǵy birge toılanbaqshy.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt – Aqsý-Aıýly kentinde Shortanbaı jyraý atynda shaǵyn mýzeı bar. Munda jyraýdyń ómiriniń sońǵy bes-alty jylynda mingen páýeskesi tur. Kezindegi kóliktiń mundaı jaıly túrin jyraýǵa Qarabek degen dosy jasatyp beripti. Páýeske jasóspirim kezinen jyraýdyń at aıdaýshysy bolǵan Ábeý aqsaqaldyń qolynda bertinge deıin saqtalyp kelgen. Ábekeńniń ózi 90 jastan asyp, 1959 jyly dúnıe salypty. Ábeý aqsaqal páýeskeni Saıgeldi degen taý ishindegi eski qystaqtaǵy qorasyna tyǵyp tastaǵan eken. Al arbany búgingige aman-saý jetkizgen – Ábeýdiń nemeresi Adamqul Tursynuly.
Budan bólek, murajaı aýlasynda Shortanbaı jyraýdan qalǵan taǵy bir mura – dıirmen tasy qoıylǵan. HIH ǵasyrdyń orta sheninde Shortanbaı jyraý balasy Aıazbaıǵa Nura ózeniniń jaǵasynan sý dıirmenin saldyrtypty. Jalpy, Shortanbaı jyraý mýzeıin ashyp, ony jabdyqtaýǵa ólketanýshy Kámel Júnistegi kóp eńbek sińirgen. Álgi dıirmen tasty da aıdaladaǵy bir aýyldaǵy monshanyń janynda jatqan jerinen taýyp alyp, Baltabaı Igenuly degen azamatpen birge mýzeıge jetkizgen de bir ózi.
«Osydan biraz jyl buryn aýdanymyzdyń sol kezdegi bir ákimi mýzeıden Shortanbaı jyraýdyń esimin alyp tastady. Endi sol ádiletsizdikti qalpyna keltirip, sonan soń murajaı úıin jóndeýden ótkizse – nur ústine nur bolar edi», – deıdi Kámel Júnistegi.
Kesek tulǵaǵa – kesene
Zamanynda kómekeı jyraý atanǵan Buqar jyraý Qalqamanuly han Abylaıdyń keńesshisi boldy. Qarap tursańyz, Shortanbaı jyraýdyń zamany eline aqyryp teńdik suraǵan Kenesary han dáýirimen tuspa-tus eken. Jalpy, Shortanbaı jyraý el úshin atqa qonyp, qazaqqa azattyǵyn alyp berem dep ormandaı otarshyǵa maıdan ashqan Kenesary handy ashyq qoldaǵan.
Iаǵnı belgili ǵalym Tursynbek Kákishev «Uly daryn qoǵam qaıratkeri, iri ıdeolog» dep baǵa bergen Shortanbaı Qanaıulynyń óziniń rýhty, jalyndy jyrlarymen ult-azattyq kóteriliske dem berip, sol kezdegi qoǵamdyq sananyń silkinýine súbeli úles qosqany esh kúmán týdyrmaıdy. Iаǵnı Buqar jyraýdyń basyndaǵy záýlim kesenedeı eskertkish Shortanbaı jyraýǵa da buıyrsa – bul bir berekeli is bolar edi. Negizi, jyraýdyń mereıtoıyn laıyqty ótkizý úshin Shet aýdanynda aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr eken. Deı turǵanmen, kesene turǵyzýǵa jergilikti bıýdjettiń shamasy jetińkiremeıdi degendi aıtady Kámel aqsaqal. Demek, «Tas túsken jerine aýyr» degen bar, endigi bar úmit – oblys basshylyǵynda.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – topyraǵyn jel sýyrǵan qasıetti tómpeshikti sáýleti kelisken kúmbezdi kesene qanatynyń astyna alar kún týsa, Shortanbaıdaı qazaqqa sharapaty tıip baqqan jyraý rýhynyń aldynda júzimiz jarqyn bolar edi!
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
