Eldik kózqarastyń qalyptasýy mańyzdy

Prezıdent bul óz­gerister­di júzege asyrýda salmaq­tylyq, kásibılik, keń qoǵam­dyq talqy­laý, uzaqmerzimdi ulttyq múddelerge baǵdar­laný mańyzdy ekenin jet­kizdi. Is júzinde másele tek ınstıtýsıonaldyq qaıta qurýda ǵana emes, eń aldymen zań shyǵarmashylyǵynyń negizinde jatqan oılaý tásilin ózgertýdi talap etetin qoǵam­dyq suranysta. Osy turǵyda Abaıdyń «Birlik malda emes, aqylda» degen sózi júrgizilip jatqan reforma úshin tikeleı ádisnamalyq baǵdar bola alady.

Qoǵamdyq sanada áli de aldymen zań qabyldansa, sodan keıin ǵana oń ózgerister bolady degen kózqaras qalyptasqan. Alaıda reformalardy iske asyrý tájirıbesi men qazirgi zamanǵy oılaý tásili bul ustanymnyń jetkiliksiz ekenin kórsetip otyr. Shyn máninde, zań – bastaý núktesi emes, ol belgili bir oılaý paradıgmasynyń, qoǵamdaǵy qundylyqtar, uǵymdar men kate­gorııalardy qalaı túsinetini­mizdiń nátıjesi.

Kez kelgen qoǵamdyq mańy­zy bar qyzmet úsh negizgi fýnk­sıo­naldyq pozısııany qamtı­tyn tutas áleýmettik birlik. Iаǵnı múd­delerdi, maqsatty, bola­shaq­tyń beınesin aıqyndaıtyn tap­syrys berýshi, normalardy, sheshimderdi qabyldap, sýbektilerdiń ózara is-qımylyn uıymdastyratyn basqarýshy, qabyldanǵan normalar men sheshimderdi iske asyratyn oryndaýshy orta.

Bul úshtiktegi negizgi ról tapsyrys berýshige tıesili. Sebebi dál osy deńgeıde qyzmettiń máni men maǵynasy aıqyndalady. Tapsyrys berýshi «qyzmet ne úshin júzege asyrylady?», «onyń túpki maqsaty qandaı?», «bul áreketter qoǵamdy qandaı bolashaqqa jeteleıdi?» degen irgeli suraqtarǵa jaýap beredi. Pozısııa aıqyndalmaǵan jaǵdaıda basqarý ımıtasııaǵa, al zań shyǵarý formaldylyqqa aınalady.

Prezıdent óz sózderinde «estıtin memleket», «ádiletti memleket» jáne kásibı Par­lament týraly aıta otyryp, bılik júıesinde qoǵamdyq tapsyrys berýshi pozısııasyn ny­ǵaıtý qajet ekenin kórsetedi. Búginde qoǵam áleýmettik tapsyrysty qalyptastyrýdyń jáne strategııalyq maqsat qoıýdyń sýbektisinen góri, kóbine retteý obektisi retinde kórinedi. Son­dyqtan azamattardy qoǵam­dyq talqylaýlarǵa keńinen tartý­ǵa, analıtıkter men sarapshy­lar­dy jumyldyrýǵa, keri baılanys­tyń sıfrlyq platforma­laryn paıdalanýǵa erekshe mán berý qajet. Bul rette sóz formaldy demokratııa emes, qoǵamdyq ózgeristerdiń bastapqy logıkasyn qalpyna keltirý týraly bolyp otyr. Iаǵnı qozǵalys zańnan áleýmettik tapsyrysqa emes, sanaly qoǵamdyq tapsyrystan zańǵa qaraı júrýge tıis. Mundaı qoǵamdy Abaı «kókiregi tiri qoǵam» – tiri sanaǵa, aqyl men ar-ojdanǵa ıe qoǵam dep ataǵan.

Uly aqyn altynshy qara sózin­de paıdaǵa, qorqynysh pen táýel­dilikke qurylǵan jalǵan birlikti synǵa alyp, qoǵamda ishki mazmunsyz birigýdiń qaýip­ti ekenin eskertedi. Onyń pa­ıymynsha, shynaıy bir­lik – aqyl­daǵy birlik, ıakı or­taq jaýap­kershilikke, adal eńbekke jáne úzdiksiz damýǵa negizdelgen sanaly tutas­tyq. Búgin de bul ıdeıa ózekti. Memlekettik ólshemde ortaq áleýmettik oılaý paradıgmasy qalyptaspaıynsha, eshbir reforma naqty nátıje bermeıdi. Qabyldanǵan zańdar mazmunyn joǵaltady. Al azamattardyń sanasy sergek, belsendi bolmasa, memlekettik ınstıtýttar tek formaldy qurylym retinde ǵana qalady. Osy rette qoǵamdyq oılaý júıesin qura alatyn ádisnamashylardyń róli arta túsedi. О́ıtkeni olar reformalardyń ıdeıalyq negizin qalyptastyryp, áleýmettik tapsyrysty júzege asyrýda logıkasyn júıeleıdi.

Qoǵam aldynda esep bere­tin quqyqtyq memleketti qalyp­tas­tyrýdyń basty sharty – azamattyq sananyń ornyǵýy, birlestikter men qoǵamdyq uıymdardyń belsendiliginiń artýy. Osyǵan baılanysty otandyq ádisnamashylar Ata zańdy jáne basqa da nor­matıvtik quqyqtyq akti­lerdi ázirleýge arnalǵan áleýmet­tik tapsyrystyń mynadaı qaǵı­dalaryn usyndy:

1) eldiń eń joǵary qundy­lyǵy – jer, jer qoınaýy, sý, ósim­dikter men janýarlar dúnıesi jáne adam – memlekettiń basty strategııalyq áleýeti, damýdyń bastapqy ári túpki baǵdarlary;

2) memlekettik basqarý sýbek­tileri: a) óz qyzmetin­de dıa­le­ktıkalyq ózgerister­diń obektıvti ádisterin, fýnk­sıonal­dyq-sımvoldyq beı­nelerdiń oısha tilin jáne fýnksıonal­dyq, júıeli tásil­di qoldanýǵa; b) qyzmettiń negizgi sýbektileri­niń tıptik qıyndyqtary bankin, ınnovasııalar bankin jáne jańashyl­dar bankin qurýǵa; v) al­dyn ala aprobasııadan ótken, ashyq fýnksıonaldyq qyzmet jáne ózara is-qımyl modelderi qosa berilgen normatıvtik-quqyq­tyq aktilerdi ázirleýge jáne rásimdeýge; g) normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń iske asyrylýyn tekserýdiń (verıfı­kasııanyń) qaǵıdalaryn basshy­lyqqa alýǵa tıis.

Elimizde azamattyq qoǵam­nyń qalyptasý úderisi áli aıaqtal­ǵan joq. Jergilikti ne ortalyq bılik organdaryna depýtattardy tańdaýdyń biryńǵaı fýnk­sıonaldyq krıterııleri áli qalyptaspaǵan. Kóbine saılaýshylarda bytyrańqy jeke jáne toptyq múddeler, sýbektıvti kózqaras basym. Kásibı emes saılaýshylar, negizinen, kásibı depýtattardy tańdaı almaıdy. Osyǵan baılanysty qazirgi tarıhı kezeńde depýtattardy saılaýdy eki kezeńmen ótkizý usynylady. Birinshi, kandıdattardy joǵary analıtıkalyq jáne basqarýshylyq kásibılik krıterııleri boıynsha aldyn ala irikteý. Ekinshisi, iriktelgen kandıdattardyń ókildi bılik organdaryna depýtat bolyp saılanýyna dástúrli saılaý arqyly qatysýy.

Sondaı-aq depýtattyqqa kan­dıdattardy aldyn ala irik­teý fýnksııalaryn joǵary bilikti kásibı ádisnamashylar tobyna (júıeli analıtıkterge, ǵalymdarǵa, zańgerlerge, pedagogterge, jýrnalısterge, bilikti qoǵam qaıratkerlerine) berý; olardyń kásibıligi tıisti sertıfıkattarmen, naqty qyzmet nátıjelerimen, kásibı qaýym­dastyqtardyń usy­nym­darymen rastalýy mindetti. Oǵan qosa aldyn ala irikteý tetigi kandıdattardyń bilimin, pikirtalas uıymdastyrý jáne júrgizý qabiletterin, júıeli oılaý men fýnksıonal­dyq model­deýdiń zamanaýı ádisnamalyq quraldaryn paıdalana otyryp kózqarastardy kelisý daǵdylaryn tekserýdi kózdeýge tıis. Irikteý «Qoǵam­dyq ózgerister men eldiń ınno­vasııalyq-tehnologııalyq damýyn modeldeýdiń ádisteri men modelderi» taqyrybyndaǵy analıtıkalyq-ázirlemelik semınar sıklin ótkizý arqyly júr­gizý usynylady. Onda sybaılas jemqorlyq, ınflıasııa, baǵanyń ósýi, kásibı jaýapsyzdyq sııaqty túıtkildi máselelerdi sheshýge qatys­ty normashyǵarmashylyq qyz­mettiń tıptik jaǵdaılary pysyq­talady. Al semınarlar qory­tyn­dysynda sertıfıkat alǵan kan­dıdattar dástúrli saılaý ar­qyly depýtattyqqa úmit­ker bolý quqyǵyna ıe bolady.

Búgingi parlamenttik reforma – bılik qurylymynyń kezekti ózgerisi emes, bul búkil qoǵam úshin tarıhı tańdaý. Biz «kúnkóris úshin» formaldy zań shyǵaratyn eski súrleýmen júre beremiz be, álde el bolashaǵyn birge jasaıtyn teń avtorǵa aınalyp, kásibı Parlament halyqtyń ujymdyq aqyl-oıyn toǵystyratyn shynaıy bılik ınstıtýty bolatyn júıeni quramyz ba?

Valerıı SOI,

Astana qalasy Júıelik analıtıka jáne modeldeý akademııasynyń dırektory