Reseıdegi memlekettik dýma saılaýy

О́tken jeksenbide Reseıde Federaldyq Jınalystyń Memlekettik dýmasynyń (Memdýma) kezekti saılaýy bolyp ótti. Bul joly depýtattar Memdýmaǵa birinshi ret bes jyl merzimge saılandy. Saılaý tártibi boıynsha, Memdýmaǵa 7 paıyzdyq ótim bógeýin eńsergen partııalar ǵana iline alady. Sonymen birge, 5 paıyzdan 6 paıyzǵa deıingi shamada daýys jınaǵan partııaǵa bir oryn buıyratyny, al 6 paıyzdan 7 paıyzǵa deıin daýys alǵan partııaǵa eki oryn beriletini eskerilgen. Reseıde kelesi 2016 jylǵy saılaýdan bastap qana atalmysh ótim bógeýi 5 paıyzǵa túsiriledi. Bıylǵy saılaýǵa ústimizdegi jylǵy qyrkúıek aıyna deıin tirkeýden ótken, tolyq mándi jeti partııa qatysty. Olar, álipbılik retine qaraı «Edınaıa Rossııa», Reseı Federasııasynyń Kommýnıstik partııasy (RFKP), Reseı­diń lıberal-demokratııalyq par­tııa­sy (RLDP), «Patrıoty Rossıı», «Pravoe delo», «Spravedlıvaıa Rossııa» jáne Reseıdiń birikken demokratııalyq «Iаbloko» partııasy. Sonymen birge, bu­lar­dyń quramynda saılaýǵa baıla­nys­ty birikken basqa partııalar­dyń ókilderi de bar. Máselen, «Agrarnaıa Rossııa» osy qarsańda «Edınaıa Rossııaǵa», Áleýmettik ádilet pen jasyldar «Spravedlıvaıa Rossııaǵa», qaıta órleý­shi­ler «Patrıoty Rossıı» partııa­syna qosyldy. Reseıdegi parlamenttik partııalar, olardyń burynnan tanys basshylary bul joly da saılaý tizimin bastady. О́zgeshelik «Edınaıa Rossııa» partııasynda, bul saılaýǵa ol el prezıdenti Dmıtrıı Medvedevtiń bastaýymen keldi, kandıdattar tiziminiń ba­synda memleket basshysynyń ózi turdy. Daýys berýshiler tizimine 110 mıllıonnan astam saılaýshy tirkelgen, daýys berý 94 myńnan astam saılaý ýchaskesinde ótti. El astanasynda ǵana 3,5 myńnan astam saılaý ýchaskesi jumys istedi. Tutastaı Reseı boıynsha 12 saǵatqa deıin saılaýshylardyń 40 paıyzdan astamy, 18 saǵatqa deıin 50 paıyzdyń ústinde daýys bergeni belgili boldy. Al keıbir óńirlerde atalǵan ýaqytqa deıin saılaýshylardyń 90 paıyzdan artyǵy daýys berdi. Bıylǵy saılaýda elektrondy ýrnalar da paıdalanyldy. Mu­nyń ereksheligi – dástúrli ýr­na­lar­ǵa qaraǵanda jumystyń birshama jeńildeıtini. Iаǵnı, daýys sanaý jáne basqa da bıýlletendi esepteý, óńdeý rásimderi ózdigi­nen júredi, daýys berýdiń bar­lyq nátıjesi jeti mınýttyń ishin­de elektrondy júıe arqyly túsip turady. Sondaı-aq birqatar saılaý ýchaskelerinde júris-tu­ry­sy shekteýli, qol arbamen jú­re­tin adamdardyń tikeleı ózderi kelip daýys berýi úshin jab­dyq­talǵan arnaıy kabınalar uıym­dastyryldy. Saılaý qarsańynda jarııa­lan­ǵan áleýmettik saýaldamalar ba­ry­syn baǵdarlap jáne saılaý kúni keshke qaraı belgili bolǵan alǵashqy ekzıt-pol derekterine súıenip, aqparat quraldary eń kóp daýys «Edınaıa Rossııa» enshisinde, odan keıin Reseı kommmýnısteri, «Spravedlıvaıa Rossııa» jáne RLDP tur dep aldyn ala habarlaǵan-tyn. Ortalyq saılaý komıssııasy­nyń tóraǵasy Vladımır Chýrov 4 jeltoqsan kúni keshkisin jýrnalıster aldyna birinshi ret shyq­qanynda, daýys berýdiń ázirge resimdelgen 15-17 paıyz shamasyn­da­ǵy hattamalaryna súıenip, osy hattamalar negizinde «Edınaıa Rossııa» – 46, Reseı kommýnısteri – 20, lıberal-demokrattar – 14, «Spravedlıvaıa Rossııa» – 13, «Iаbloko» – 2,5, «Reseı patrıot­ta­ry» 1,03, «Pravoe delo» 0,5 paıyz daýys jınaǵanyn jetkizdi. Sonymen birge, ol daýys berýdiń aldyn ala qorytyndylary hat­ta­malardyń 99 paıyzy resimdelgennen keıin anyqtalatynyn aıtty. Keshe tańerteńgi saǵat 10.00-de Reseıdiń Ortalyq saılaý ko­mıssııasy saılaýǵa saılaýshy­lardyń 60 paıyzdan astamy qa­tysqanyn, hattamalardyń 96 paıyzy resimdelip, óńdelgenin, sonyń negizinde burynnan belgili parlamenttik partııalar – «Edınaıa Rossııa» – 49,54 paıyz, Reseı Federasııasynyń Kommýnıstik partııasy – 19,16, «Spravedlıvaıa Rossııa» – 13,22, Reseıdiń lıbe­ral-demokratııalyq partııasy 11,66 paıyz daýys jınap, al­dyń­ǵy tórttikke shyqqanyn habar­la­dy. Tıisinshe bolashaq Dýmada «Edınaıa Rossııanyń» – 238, Kommýnıstik partııanyń – 92, «Spravedlıvaıa Rossııanyń» – 64, lı­beral-demokratııalyq partııanyń 56 mandaty bolady. О́tim bógeýin eńsere almaǵan qalǵan úsh partııa parlamentke óte almady. Hattamalar áli de óńdelýde, soǵan oraı bul sıfrlardyń ishinara ózgerýi múmkin. Alaıda taldaýshylar, jal­py alǵanda, atalǵan kórset­kish­tiń eleýli túrde ózgermeı­ti­nin, ol búgingi Reseı saılaýshy­sy­nyń naqty tańdaýy ekenin atap kórsetýde. Dýma saılaýynyń barysyn, daýys berýdi, daýystardy sanaý­dy qadaǵalaýǵa kóptegen halyq­aralyq baıqaýshylar qatysty. Mysaly, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Par­lamenttik Assambleıasy (EQYU PA) atynan Parlamenttik Assam­bleıa tóraǵasy Petros Eftımıý­diń (Grekııadan saılanǵan depýtat) basqarýymen 100-ge jýyq baıqaýshy keldi. Bul baıqaýshy­lardyń ishinde bizdiń de eki otandasymyz bar. Olar – Máskeý qalasynda Memlekettik dýma saı­laýyna EQYU PA atynan baı­qaýshy bolyp qatysqan belgili qaıratker-saıasatkerler, Qazaq­stan Parlamenti Senatynyń de­pýtattary Oralbaı Ábdikárimov pen Ádil Ahmetov. Sondaı-aq basqa da qazaqstandyqtar ShYU, UQShU jáne basqa halyqaralyq uıymdar atynan saılaýǵa baı­qaý­shy bolyp qatysty. Ortalyq saılaý komıssııasynyń málim­deýin­she, halyqaralyq baıqaý­shy­lar Reseıdegi bıylǵy saı­laýdy uıymshyldyqpen ótkizildi dep esepteıdi. Saılaý barysyn túıindeı kelgende, eń kóp daýys alǵanyna qaramastan, eldiń jetekshi saıası kúshi bolyp sanalatyn «Edınaıa Rossııa» partııasy bul joly kons­tıtýsııalyq kópshilik daýy­sy­na jete almaı qalýy múmkin. Qazir Reseıde osy jaıynda kóbirek aıtylýda. Onyń esesine buryn tórtinshi orynda júretin, oppozısııalyq dep esepteletin «Spravedlıvaıa Rossııa» partııasy osy saılaýda birshama alǵa shyq­ty. Sarapshylar bul partııanyń Vladımır Jırınovskıı basqara­tyn lıberal-demokrattardy ózi­nen soń qaldyrýy onyń «Edınaıa Rossııadan» jáne Kommýnıstik partııadan keıin Memdýmadaǵy úshinshi saıası kúsh bola alatynyn kórsetedi dep baǵalaýda. 2007 jylǵy saılaýmen salystyrǵan­da, jalpy parlamenttik partııa­lardyń daýys jınaý deńgeıi óskeni atap kórsetilýde. Serikqalı BAIMENShE. Máskeý.