– Janat Bostanuly, Memleket basshysy óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda ınvestısııalyq ahýaldyń odan ári jaqsarýynyń jáne qor naryǵy damýynyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Siz qazirgi ýaqytta qor naryǵynyń jaı-kúıin qalaı baǵalaısyz?
– Qor naryǵy el ekonomıkasynda mańyzdy ról atqara otyryp, ınvestorlardan Qazaqstan ekonomıkasynyń túrli sektorlarynda qyzmetin júzege asyratyn emıtentterge kapıtaldy qaıta bólýdi qamtamasyz etedi. Búgingi kúni qor naryǵynyń ınfraqurylymy tutastaı alǵanda halyqaralyq talaptarǵa tolyǵymen sáıkes keledi. Qor bırjasy, ortalyq depozıtarıı, biryńǵaı tirkeýshi jáne klırıngtik uıym sııaqty naryqtyń jumysyn qamtamasyz etetin barlyq qajetti ınstıtýttar qurylyp, tabysty jumys isteýde. Investorlardy baǵaly qaǵazdar naryǵyna tartý maqsatynda ınvestorlardyń qor bırjasyndaǵy aksııalarmen jáne oblıgasııalarmen mámilelerdi jasaý kezinde alynǵan kiristerin bosatatyn túrli salyqtyq jeńildikter, sondaı-aq dıvıdendter jáne baǵaly qaǵazdar boıynsha ózge de syıaqy kózdelgen. Qor naryǵynda ınstıtýttyq ınvestorlar belsendiligi jetispegen jaǵdaılarda bólshek ınvestorlarǵa erekshe nazar aýdaryldy. Atap aıtqanda, jańa tehnologııalyq sheshimder, serpindi sáıkestendirý quraldary jáne qashyqtan qyzmet kórsetý júıeleri arqyly bólshek ınvestorlardyń qor naryǵyna kirýi aıtarlyqtaı jeńildetildi. Ońtaıly syrtqy ekonomıkalyq konıýnktýra aıasynda qabyldanǵan sharalar bırja naryǵynyń kórsetkishterin edáýir jaqsartýǵa múmkindik berdi. 2018 jylǵy 1 sáýirde 2017 jyldyń osy kúnimen salystyrǵanda aksııalar naryǵyn jáne KASE boryshtyq baǵaly qaǵazdaryn kapıtaldandyrý 21,1%-ǵa ulǵaıyp, 27,2 trln teńge boldy.
KASE-de baǵaly qaǵazdarmen saýda-sattyqtyń jandanýy baıqalady. 2017 jyly saýda-sattyq kólemi 3,5 trln teńge boldy jáne 2016 jylmen salystyrǵanda 2,7 ese ulǵaıdy. Bul rette memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵy (3,6 ese) jáne korporatıvtik oblıgasııalar naryǵy (2,3 ese) barynsha ósýdi kórsetti.
– Qandaı faktorlar onyń barynsha tıimdi jumys isteýine kedergi keltiredi? Mysaly, memlekettik emes baǵaly qaǵazdar sektorynda ınvestısııalaý úshin senimdi jáne ótimdi quraldardyń jetispeýi problemasyn sheshý qalaı josparlanýda?
– Qor naryǵyn damytýdaǵy aıtarlyqtaı progreske qaramastan, búgingi kúni baǵaly qaǵazdar naryǵynyń tolyqqandy jumys isteýin qamtamasyz etý maqsatynda sheshimdi talap etetin birqatar máseleler qalýda. Baǵaly qaǵazdardyń otandyq naryǵynyń negizgi problemalary onyń tómen ótimdiligi, ınvestorlardyń jetkiliksiz qarjylyq saýattylyǵy, emıtentter úshin salyqtyq jáne ózge de pármendi yntalandyrýdyń bolmaýy jáne sonyń saldarynan qazaqstandyq kompanııalardy baǵaly qaǵazdar naryǵy arqyly kapıtal tartýǵa tómen yntalandyrý bolyp tabylady.
Budan basqa, jeke jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary ketkennen keıin qor naryǵynda belsendiliktiń kúrt quldyraýy baıqaldy, onyń áseri áli kúnge deıin sezilýde. Sondyqtan qazirgi kezde naryqqa jańa ınstıtýttyq oıynshylardyń shyǵý máselesi kún tártibinde tur. Ulttyq banktiń zeınetaqy aktıvterin salymshynyń tańdaýy negizinde jeke qazaqstandyq basqarýshy kompanııalarǵa berý boıynsha usynystary qabyldanǵan jaǵdaıda, bul iske asyrylýy múmkin. Jaǵymsyz faktorlardyń qataryna sondaı-aq «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasynyń sheńberinde Qazaqstan qor bırjasynda halyq arasynda aksııalardy ornalastyrýdy toqtata turýdy jatqyzýǵa bolady.
– Siz Qazaqstannyń qor naryǵynda belsendiliktiń tómendeýin aıqyndaǵan faktorlardyń biri naryqtan jeke JZQ arqyly kóptegen ınstıtýttyq ınvestorlardyń ketýi bolǵanyn atap óttińiz. Sonymen birge bul problemany sheshken kezde olardyń naryqtan ketýine ákelgen faktorlardy eskerý qajet shyǵar?
– Iá, shynynda da, qor naryǵynda ınvestısııalyq prosester belsendiligi tómendeýiniń jáne onyń ótimdiliginiń negizgi faktorlarynyń biri naryqtan jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary jáne zeınetaqy aktıvterin basqarýshylar arqyly ınstıtýttyq ınvestorlardyń negizgi klasynyń ketýi boldy, olar qazaqstandyq emıtentterdiń korporatıvtik baǵaly qaǵazdaryna suranysty qalyptastyryp, ony ustap turdy. Zeınetaqy aktıvterin jeke basqarýshylar ınstıtýtyn qalpyna keltirý qajettiligi aıqyn, bul qor naryǵyn jandandyrýǵa qajetti naryqtyq básekeles ortany qurady. Alaıda bul jaǵdaıdy iske asyrǵan kezde zeınetaqy aktıvteriniń kiristiligin joǵaltýǵa ákelgen zeınetaqy qorlaryn retteýdiń kemshilikterin eskergen jón, bul jeke zeınetaqy qorlarynyń BJZQ-ǵa birigýiniń bir sebebi boldy.
Jeke basqarýshy kompanııalar arqyly ınstıtýttyq ınvestorlardyń bolýy saýda-sattyq kólemin jáne baǵaly qaǵazdar aınalymdylyǵyn, qor naryǵynyń ótimdiligin jáne kapıtaldanýyn ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy.
– Qor naryǵyn damytý úshin Ulttyq bank taǵy qandaı sharalar qoldanyp jatyr? Qandaı da bir zańnamalyq bastamalar josparlanyp jatyr ma?
– Ulttyq bank qor naryǵyn odan ári damytý jónindegi is-sharalardy belsendi jalǵastyrýda. Bul jumys mynadaı birneshe baǵyt boıynsha júrgizilip jatyr: kásibı qatysýshylardyń qyzmetin odan ári yryqtandyrý; ınvestorlardyń jáne emıtentterdiń naryqqa kirýin jeńildetý; baǵaly qaǵazdardy shyǵarýǵa jáne ornalastyrýǵa baılanysty qaǵazbastylyqty qysqartý; baǵaly qaǵazdardy tirkeýge jumsalatyn shyǵystardy azaıtý; ınvestısııalyq paı jáne aksıonerlik qorlar sııaqty ujymdyq ınvestısııalar nysandaryn odan ári damytý.
Bul usynystardy Ulttyq bank ázirlegen jáne Parlamentte jatqan zań jobalarynyń biriniń sheńberinde qarastyrylatyn bolady. Sonymen birge 2017 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń ulttyq qor naryǵyn damytý jónindegi 2018-2021 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-qımyl josparynyń qabyldanýy mańyzdy bolyp tabylady. Bul jospar qor naryǵynyń jumysyndaǵy zańnamalyq baza men tásilderdi ózgertý, memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýyn azaıtý, qor naryǵyndaǵy retteý tásilderin yryqtandyrý, ekonomıkada naryqtyq básekeles baǵa belgileýdi qalyptastyrý jáne zeınetaqy aktıvterin basqarýshylar ınstıtýtyn qurý bóligindegi is-sharalardy kózdeıdi. Bolashaqta Ulttyq banktiń qor naryǵyn damytý jónindegi josparlary osy josparǵa sáıkes júzege asyrylady.
– Ulttyq kompanııalardyń aksııalaryn bastapqy jarııa ornalastyrý qaıta qalpyna kelgennen keıin Ulttyq bank qor naryǵynyń jandanýyn kúte me?
– Aıtylǵan jaǵdaıdy aıqyndaý turǵysynda, ekonomıkanyń basym sektorlaryn qarjylandyrý jáne halyq úshin ınvestısııalaý obektilerin qurý maqsatynda «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasyn qaıta qalpyna keltirý jaǵdaılaryn qarastyrý asa mańyzdy. «QazTransOıl» AQ jáne «KEGOC» AQ aksııalaryn ornalastyrý qorytyndysy «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasynyń, onyń ishinde halyq arasynda da aıtarlyqtaı sátti bolǵanyn kórsetip otyr, bul halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý turǵysynan da, ishki qor naryǵynyń ótimdiligin qamtamasyz etý turǵysynan da jaǵymdy tájirıbe bolyp tabylady. Máselen, osy IRO-lardy ótkizý nátıjesinde jeke ınvestorlar sany on ese – 10 000-nan 110 000-ǵa deıin ósti. Tıisinshe, jekeshelendirýdi qor bırjasyndaǵy kvazımemlekettik kompanııalardyń aksııalaryn jarııa ornalastyrý arqyly júrgizý qor naryǵyn damytýǵa myqty qarqyn berip, naryqqa sheteldik ınvestorlardy tartý úshin katalızator bolady.
Kapıtaldyń ozyq álemdik naryqtary korporatıvtik baǵaly qaǵazdarǵa ınvestorlar tarapynan bolatyn suranysqa qoldaý kórsetetin iri kvazımemlekettik kompanııalardy jarııa ornalastyrý esebinen tabysqa jetkenin tájirıbe kórsetip otyr.
– Demek, siz ınvestorlar bazasy ósý áleýeti halyqtyń esebinen bolady dep oılap, azamattardy naryqtaǵy ınvestorlardyń mańyzdy klasy dep qarastyrasyz ǵoı?
– Halyqtyń qor naryǵyndaǵy áleýetti ınvestorlar retinde qarastyrylatyny sózsiz. Búgingi kúni qor naryǵyna jeke ınvestorlar kire alady jáne olardyń osy baǵytta ósý áleýeti zor, muny Qazaqstan qor bırjasynda ótken kvazımemlekettik sektor kompanııalary IPO-synyń nátıjesi kórsetip otyr.
Qazaqstan qor bırjasy áleýetti ınvestorlardy naryqta jumys isteý qaǵıdalarymen tanystyrý jónindegi keń aýqymdy jumys júrgizýde, «Bırja sımýlıatory» sııaqty arnaıy oqytý jobalary uıymdastyryldy. Bul jobalar arqyly jańadan bastaǵan ınvestorlar qor naryǵynda saýda júrgizýdiń negizgi qaǵıdattaryn zerdelep, ınvestısııalardyń bul túriniń olarǵa qanshalyqty sáıkes keletinin sheshe alady.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
