Ekologııa, áleýmettik, medısına, bilim, saıasat, radıologııa salasyndaǵy ǵalymdar, «Nevada-Semeı» ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysynyń ardagerleri men «Jastar qanaty» ókilderi, qoǵam belsendileri, úkimettik emes uıymdar bas qosqan shara ishki saıasat basqarmasynyń qoldaýymen óńirlik kommýnıkasııalar qyzmeti jáne professor Izimǵalı Kóbenov bastaǵan «Nevada-Semeı» halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysynyń Batys fılıaly uıymdastyrdy.
Basqosýda Mańǵystaý oblysyndaǵy ýran óndirisiniń qaldyqtaryn joıý jáne ıadrolyq jarylystar bolǵan jerlerdi zalalsyzdandyrý, óńirdegi qazirgi ekologııalyq ahýal, qorshaǵan ortany jaqsartý baǵytynda jasalyp jatqan jumystar týraly baıandamalar jasalyp, qatysýshylardyń usynys pikirleri tyńdaldy.
Belgili bolǵandaı, quramynda hımııa ónerkásibiniń ýran qaldyqtary bar «Qoshqar ata» qoımasyn qalpyna keltirý jumystary bıyl bastalmaq, ol úshin 17,5 mlrd. teńge bólinbek. Úkimet tarapynan qoldaý tapqan jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi búginde tolyqtaı daıyn tur. Baǵdarlama tórt jylǵa jalǵasyp, kezeń-kezeńmen júrgizilmek.
Mańǵystaý oblysy tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ınspektory Orynbasar Toǵjanovtyń aıtýynsha, «Qoshqar ata» ýly qoımasynda 105 tonna otty qaldyqtar jınalǵan, onyń ishinde 51 mln. 90-myń tonna ýran qaldyqtary.
«2012-2014 jyldary Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen birlese otyryp ekologııalyq júıege áseri zertteldi. Ásirese jandy aǵzaǵa qalaı áser etetindigi muqııat tekserildi. Úsh jyldyń ishinde sanıtarlyq qorǵaý aımaǵynda ómir súretin júzdegen tiri jándikterdiń barlyǵynda hromosomdar men dezoksırıbonýkleın qyshqylynda ózgerister bar ekendigi anyqtaldy. Qaldyq qoımasyn tolyqtaı zalalsyzdandyrý jónindegi jobalyq-smetalyq qujattama jasalyp, keýip ketken 4279 gektar alqapty, qalyńdyǵy 30 sm qıyrshyq tasty qaldyq topyraqpen kómý kózdelgen. Mundaǵy negizgi maqsaty, jel arqyly jan-jaqqa tarap jatqan radıonýklıdter men aýyr metaldardyń ushýyna jol bermeý qajet. Qazir eń bastysy álemdegi eń tańdaýly, eń tıimdi jaǵy ushpaıtyn topyraqpen kómý bolyp otyr. 17 mlrd. 518 mln. teńge 4 jylǵa eseptelgen. 2018 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 2 mlrd. teńge qaraldy, dedi ol. Sondaı-aq, O. Toǵjanov zertteý jumystary tek janýarlar, jándikter nemese ósimdiktermen shektelmeıtinin atap ótti. Al adamdardy zertteý 2015 jyly bastalǵan. Jalpy adam aǵzasynda azdy kópti ózgerister bolyp turady. Jergilikti turǵyndardy basqa óńirlermen salystyryp, mýtasııa bastaldy dep aıtýǵa erte degen ol, úreı týǵyzyp dáleldengen resmı aqparatqa senýge jáne zertteý jumystaryn júrgizilgen ǵylymı qyzmetkerlerdiń sózine senýge shaqyrdy.
Sondaı-aq, konferensııa kezinde belgili bolǵandaı, Kaspıı máselesi boıynsha aımaqtyq baǵdarlamanyń qabyldanatyn kún alys emes. Osylaısha ekologııalyq, ekonomıkalyq, logıstıkalyq, medısınalyq jáne áleýmettik máseleler kezeń kezeńimen sheshimin tappaq.
Konferensııaǵa qatysqan reseı ǵalymdary qazaqstandyq áriptesteriniń barlyq bastamalaryn qoldaıtynyn jetkizip, birlesip jumys jasaýǵa múddeli ekendikterin aıtty. Atap aıtqanda Máskeýdegi P.Shırshov atyndaǵy Reseı ǵylym akademııasy okeonologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Petr Zavıalov, Kaspıı teńizi problemalaryn tolyqtaı zertteý múmkindik joǵary ekendigin jáne tájirıbeli mamandardy tartýǵa daıyn ekendigin aıtyp ótti.
-Kaspıı teńizi jaǵalaý aımaǵynyń ekologııalyq qaýipsizdigi jáne lastanýyn zertteý maqsatynda, «Yessenov University»-niń ǵylymı qyzmetkerlerimen birlesip qoıan-qoltyq jumys jasaý jóninde kelisimge keldik. Jer asty teńiz gorızonty arqyly da teńizge túrli qaldyqtar aralasyp ketýi múmkin, nátıjesinde Kaspıı teńiziniń lastanýy ǵajap emes. Teorııalyq turǵydan qaraıtyn bolsaq, qaýip joq emes. Sondyqtan da, bul máselege úlken jaýapkershilikpen qaraǵan durys. Qazirgi ýaqytta sýdyń synamalary alynyp, zertteý zerthanasyna joldanǵan soń keri áseri bar nemese joq ekendigi belgili bolady, dedi professor Petr Zavıalov.
Sondaı-aq, konferensııa barysynda belgili bolǵandaı, taý-ken metallýrgııa kombınatynyń ýran rýdnıkteri karerlerin zertteý qajettiligi týyndaǵan. 2013 jyly barlyǵy 5 karer zerttelgen. Ashyq jatqan karerlerdiń perımetr boıynsha aýmaǵy 23 metrdi quraǵan. Ýran rýdasynyń ornalasýy jer betine jaqyn emes, 60-100 metr tereńdikte ornalasqan. Al shuqyrdyń túbinde barlyq ýaqytta jerasty sý jatady jáne topyraq ylǵaldy bolady, ıaǵnı qatty bolǵandyqtan radıonýklıdterdiń jelmen ushýy múmkin emes. Sondyqtan jan-jaǵyndaǵy halyqqa munyń zııandy áseri joq ekendigi ábden zerttelip dáleldengen. Keıbir borttyń kómilgen nemese qulaǵan jerleri bar, ol jerlerdi qorshaý jumystary júrgizilmek. Radıoaktıvti qaldyqtardyń Aqtaý qalasy men Munaıly aýdanynyń terrıtorııasynda tolyqtaı zerttelip, 2005-2009 jyldary baryǵy 42 radıoaktıvti ýchaskeler tolyqtaı tazalanǵan.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
