«Men maqalamen jaqsy tanyspyn. Onda aıtylǵan ulttyq kod, sanany jańǵyrtý, tarıhtan qol úzbeý sekildi máseleler qoǵam bolyp qalyptasýǵa, el bolyp eńseni kóterýge óte kerek bastamalar. «Rýhanı jańǵyrý» – qazaq halqy úshin ǵana emes, kúlli túrki álemine aıtylǵan úndeý ispetti. Osyndaı kóshbasshysy bar Qazaqstannyń joly boldy. Buryn Keńes odaǵy tusynda túrki áleminiń betke ustary Túrkııa bolsa, qazirgi tańda kóregen kóshbasshysy bar Qazaqstan tý ustar elge aınaldy», dedi S.Eker.
Álemde jeti myńnan astam til bar. Alaıda olardyń kóbi joǵalyp ketýi múmkin. Qytaı etnostyq ádebıet qoǵamy prezıdenti, Chao Gadjınniń keltirgen derekterine súıensek, eki myńǵa jýyq tilde sóıleıtinder sany on myńǵa jeter-jetpes. Solardyń qatarynda keıbir túrki tilderi bar. Professor Chao Gedjın joıylyp ketý qaýpi bar tilderdi saqtap qalýda sıfrly tehnologııa qoldanýdyń tıimdiligin atady. Onyń aıtýynsha, IýNESKO qoldaýymen júzege asyrylǵan Talkmate baǵdarlamasy qazirgi tańda til úırenýshilerge taptyrmas quralǵa aınalǵan.
Adam Mıskevıch atyndaǵy ýnıversıtettiń (Polsha) professory Henrık Iаnkovskıı óz zertteýinde túrki tilderin úsh bólikke jiktep qarastyrǵan. Birinshisi – negizgi til retinde, ekinshisi – basqa tilmen birge qoldanylatyndar. Úshinshisi – qoldaný aıasy tar tilder. Olardyń qatarynda hakas, qumyq, qaraqalpaq sekildi tilder bar. Túrkitanýshy M.Erdal munyń sebebi retinde jastardyń óz ana tiline kóńil bólmeýin atap kórsetti.
Budan bólek, IýNESKO aqparat jáne baılanys salasy boıynsha áleýmettik bilim bólimi baǵdarlamasynyń ókili Irbgarda Kasıskaıte-Býddeberg, Ýpsala ýnıversıtetiniń (Shvesııa) professory Eva Ksato, Frankfýrt ýnıversıtetiniń (Germanııa) ǵylym doktory Irına Nevskaıa, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti professory Sáýle Tájibaeva túrki tiliniń taralýyna qatysty baıandama oqydy.
Forým jumysy barysynda joıylý qaýpi bar túrki tilderiniń ókilderi óz ana tilinde IýNESKO-nyń minberinde sóz sóıledi. Aıta keterligi, buǵan deıin olardyń daýysy mundaı irgeli uıymda estilmegen bolatyn. Spıkerler óz sózderi arqyly sany az qalǵan ulttardyń únin barsha álemge pash etti.
Sonymen qatar is-sharada tilderi joıylý qaýpinde turǵan altaı, tyva, xakas, saxa, sary uıǵyr, qashqaı, qaraıym, gagaýyz sekildi baýyrlas xalyqtardyń ókilderi óz tilderinde baıandama jasap, basty qundylyqtaryn saqtaý, qorǵaý jáne damytý jóninde naqty usynystaryn aıtty.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan» – PARIJ
Sýretti túsirgen Fızýlı MEDJIDLI
