– Qazaqstan men BUU Damý baǵdarlamasy arasyndaǵy «jasyl» tehnologııalardy engizý jónindegi yntymaqtastyq qalaı qalyptasty?
– Oǵan Qazaqstannyń 2013 jyly «jasyl» ekonomıkaǵa ótý jóninde arnaıy tujyrymdama qabyldaýy sebep boldy. BUU Damý baǵdarlamasy ekonomıkasyn zaman talabyna saı reformalaǵysy keletin, tabıǵat pen onyń resýrstaryn únemdi paıdalanýǵa umtylatyn elderge qoldaý kórsetý maqsatyn kózdeıdi. Soǵan saı ol álemniń ár shalǵaıynda kóptegen jobalardy júzege asyrý baǵytynda jumys istep keledi. Sonyń biri – «jasyl» tehnologııalardy engizý jónindegi jobalar.
Jalpy, BUU Damý baǵdarlamasy men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq el táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynan bastaý aldy deýge bolady. Sonyń ishinde bir ǵana «jasyl» ekonomıka máselesine kelsek, ol Qazaqstan osy jóninde arnaıy tujyrymdama qabyldaǵannan keıin bastaý aldy. Mundaǵy Damý baǵdarlamasynyń aldyna qoıyp otyrǵan maqsaty – «jasyl» tehnologııalardy qoldanysqa engizip, olardy paıdalanýdy qarapaıym qazaqstandyqtarǵa úıretý.
– Ony qalaı úıretip jatyrsyzdar?
– Biz bul máseleni eń aldymen sý sektorynan bastadyq. О́ıtkeni Qazaqstan sý kózderine onshama baı el emes. Biraq soǵan qaramastan el adamdary sýdy óte ysyrappen paıdalanady. Sondyqtan eń birinshi kezekte sýdy tıimdi paıdalaný joldaryn kórsetip berý qajet boldy. Ol úshin eń aldymen bıýdjeti 600 myń eýro bolatyn 14 granttyq joba ázirlendi. Bul qarjy Eýropalyq odaqtyń qarjylaı qoldaýymen Damý baǵdarlamasy tarapynan bólindi. Al jobalardy qaı jerde júzege asyrý kerektigin qazaqstandyqtardyń ózderi sheshti. Osy úshin Qazaqstandaǵy Sý resýrstary komıtetimen yntymaqtastyq ornatyldy. Sóıtip árqaısysy 40-60 myń eýro turatyn granttyq jobalar 8 oblysty qamtydy. Osy boıynsha biz 18 túrli «jasyl» tehnologııany qalaı engizýge bolatyndyǵyn kórsetip berdik.
– Túsinikti bolý úshin naqty bir joba jaıynda baıandaı ketińizshi.
– Mysaly, Qyzylorda oblysynyń Aral aýdanyndaǵy segiz mektepti taza aýyz sýmen qamtý jobasyn alaıyq. Buryn bul mektepter aýyz sýdy tasymaldap ákeledi eken. Biz qajetti quraldardy (sorǵylar men sý tazalaıtyn quraldar) ornatý arqyly mektepterge taza sý shyǵaryp berdik. Qazir mektepter ornalasqan aýyldardyń halqy da osy sýdy paıdalanyp otyr. О́ıtkeni bul sýdy tasyp ishkennen áldeqaıda paıdaly bolyp shyqqan jáne sý sapasy da jaqsarǵan.
Ekinshi bir mysal. Túrkistanda kún men jel qýatyn paıdalanyp jumys isteıtin sorǵy ornattyq. Ol jer astynan sý shyǵardy. Osy sýdy baý-baqsha sýarýǵa tıimdi paıdalaný úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasy engizildi. Onyń ústine egistikke parnıkter ornatyldy. Parnıkterdi jataǵan jylyjaılar dep túsinýge bolady. Sóıtip endi osy ispen shuǵyldanǵan adamdar jylyna úsh ret ónim alýǵa qol jetkizdi. Osy parnık sharýashylyqtary arasynda fermerler kooperatıvi quryldy. Sonda munyń paıdasyn ózińiz eseptep kórińiz. Birinshiden, soryǵynyń jumys isteýine kóp qarjy jumsalmaıdy. О́ıtkeni ol kún men jel qýaty arqyly jumys isteıdi. Ekinshiden, egistikti sýarý úshin kól-kósir sý ketpeıdi. О́ıtkeni ol tamshylatyp qana sýarylady. Sý topyraqqa emes, tamyrdyń dál ózine barady. Úshinshiden, parnıkter ornatý arqyly adamdar burynǵydan áldeqaıda mol ónim alady. О́ıtkeni bir jylda úsh ret ónim jınaıdy jáne alǵashqy ónim burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda erte pisedi. Erte pisken ónim mol paıda kózi. Tórtinshiden, kooperatıv qurý arqyly sharýalardyń basy birikti. Demek olar burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda jedel damýǵa múmkindik aldy.
Kent ákimi qazir bul istiń paıdaly ekendigin kórip, sorǵy arqyly shyǵarylǵan sýdy qubyr tartý jolymen ár úıge jetkizý máselesin sheshti. Oǵan qarjyny ózderi tapty.
Jalpy, biz ózimiz engizgen jobalar tıimdi jumys istep turýy úshin ár jobanyń 53 paıyzyn qarjylandyramyz. Qalǵandaryn jergilikti ákimdikter, sharýa qojalyqtary nemese turǵyndar ózderi qarjylandyrady. О́ıtkeni qarjy qosqan kezde baryp adamdardyń boıynda jaýapkershilik paıda bolady.
Sondaı-aq bul jerde aıta ketetin taǵy bir másele, biz ózimiz qarjylandyratyn jobalardy tańdap alǵan kezimizde, olardy ekinshi bir jerde kóshirip paıdalaný múmkindiginiń bolýyna mán beremiz. О́ıtkeni bizdiń maqsatymyz «jasyl» tehnologııalardy qalaı engizýge bolatyndyǵyn adamdarǵa kórsetip berý, olardyń kózin ashý ǵoı. Kózi ashylǵannan keıin adamdardyń bul isti óz betterimen taratyp, kóbeıtip alyp ketetindigine senim zor.
– Iá, Qazaqstannyń kez kelgen azamaty «jasyl» tehnologııalardyń paıdaly ekendigin kórip, úırenip alsa, munan ári bul isterdi olardyń ózderi-aq atqaryp kete alatyn sekildi. Al endi budan góri kúrdelileý, máselen, irgeli sharýashylyqtarǵa arnalǵan jobalaryńyz bar ma?
– Ondaı jobalar da bar. Olar joǵaryda aıtqan 14 jobadan tys. Barlyǵy – 4 úlken joba. Bul jobalardy óńirlerge arnalǵan dep aıtýǵa bolady. Jalpy bıýdjeti 3 mıllıon eýrony quraıdy. Sizge túsinikti bolý úshin bir-ekeýin áńgimeleıin.
Aqtóbe oblysyndaǵy Qarǵaly sý bógenine ártúrli deńgeıde datchıktermen jabdyqtalǵan avtomatty júıeni ornattyq. Datchıkter bógendegi sýdyń deńgeıin ólshep turady da ony avtomattandyrylǵan kompıýterlik júıege beredi. Sý tym artyp bara jatsa, júıe arqyly ortalyqqa habarlandyrylady jáne bógendegi artyq sý jiberile bastaıdy. Kóktemgi sý tasqyny jaǵdaıynda munyń mańyzy zor. Birinshiden, bógen buzylmaı aman saqtalady. Ekinshiden, bul jaǵdaıdan halyq der kezinde habarlanady.
Qazaqstanda 1,5 myń sý qoımasy men bógen bar eken. Onyń 77-si strategııalyq maqsatta dep esepteledi. Mine, osylardyń barlyǵyna biz ákelip, kórsetip bergen tehnologııalar ornatylatyn bolsa, Sý resýrstary komıtetindegiler ortalyqtanǵan júıe arqyly olardyń barlyǵyn baqylaýda ustap otyra alady jáne sý tasqynynyń aldyn alýdaǵy múmkindikteri de kúsheıe túsedi. Bul úlken jetistik bolar edi. Sý resýrstary komıtetindegiler osy isti qolǵa almaq. Osy úshin «Sý qoımalarynyń qaýipsizdigi týraly» zań qabyldaýǵa kúsh salynýda.
Taǵy bir joba. Almaty oblysynyń Aqshı kentinde 5 myń adam turady. Olar aýyz sýmen qamtylǵan. Biraq sý ketetin káriz júıesi joqtyqtan, paıdalanylǵan sý kentti lastaıdy. Osy problemany sheshýmen aınalystyq. Aldymen sý molynan paıdalanylatyn mektep pen balalar baqshasyna sý únemdegish tehnologııalar ornattyq. Sondaı-aq kún tabaqshalary arqyly qýat alyp, sý qyzdyratyn geokollektor ornattyq. Sóıtip mundaǵy qaldyq sýlar kóp azaıdy. Endi paıdalanylǵan sýdyń ózi bıologııalyq tazartýǵa jiberiledi. Ony tazartatyn stansa qoıyp berdik. Sóıtip qaıyra tazartylǵan sý burynǵydaı jerdi bosqa lastamaı mektep mańaıyn sýlandyrýǵa, aınalany kógaldandyrýǵa jumsalatyn boldy.
Sondaı-aq osy Aqshıde kóktemde tasyǵan sýdy kanaldar arqyly jınaqtap, aýyl syrtyna shyǵaryp, bógen turǵyzyp, bir jerge jınaqtaıtyn júıe jasadyq. Ol shaǵyn bógenniń qasynan 10 jylyjaı ornattyq. Jylyjaıdaǵy fermerlerdiń basyn biriktirip, kooperatıv uıymdastyrdyq. Olar jylyjaıda ósirgen gúl, kókónisterin Almatyǵa aparyp satyp, paıda tabady jáne kentti kókónispen qamtıdy. Osy arqyly kenttiń birqatar problemasynyń sheshilgendigin baıqaýǵa bolady.
Sondaı-aq Saltanat Rahymbekova basqaratyn «G-Global «jasyl ekonomıka» men damý koalısııasy» uıymymen birlestikte jumys istep, Arnasaı aýylyndaǵy jylyjaı ishinde tuman týdyratyn tehnologııa ornattyq, taǵy da basqa jobalardy júzege asyrdyq.
Mine, osynyń barlyǵy «jasyl» tehnologııalardy engizýdiń paıdasynyń mol ekendigin kórsetip otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
