Keshe ınnovasııalyq forým óz jumysyn aıaqtady

Keshe Qazaqstan Táý­el­siz­diginiń 20 jyl­dy­ǵy­na ar­na­lyp Astana­da­ǵy Táý­elsizdik sa­raı­yn­da ótken ın­no­va­sııa­lyq fo­rým óz ju­my­syn odan ári jalǵastyrdy. Forýmnyń ekinshi kúninde birqatar sharalar men bas­qo­sý­lar, baspasóz máslıhattary bo­lyp ótti. Sonyń ishindegi eń ma­ńyzdylary Elbasynyń atynan Pre­mer-Mınıstr Kárim Mási­mov qatysqan ınnovasııalyq jobalar kórmesiniń ashylýy jáne Prezıdenttik ınnovasııalar klý­by­nyń tuńǵysh otyrysy ótken­di­gi boldy.   Kárim Másimov óziniń orynbasary –  Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshevpen birge kórme jumysymen tanysyp ótkennen keıin Prezıdenttik ınnovasııalar klýbynyń tuńǵysh otyrysy óz jumysyn bastady. Ony Re­seı­diń «Vestı v sýbbotý» baǵ­dar­lamasynyń júrgizýshisi Sergeı Brılev ashyp, júrgizip otyrdy. Bul otyrystaǵy dıalog-áńgime­ler­ge BUU Eýropalyq ekonomı­ka­lyq komıssııasynyń ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyq jáne ıntegrasııalar jónindegi dırek­to­ry, «Qazaqstannyń ınnovasııa­lyq damýyna sholý» jobasynyń jetekshisi Rýmen Dobrınskıı, Koreıa Ǵylymı-tehnologııalyq ba­ǵalaýlar jáne josparlaý ıns­tıtýtynyń prezıdenti, doktor Djýn Seýn Lı, Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq jáne damý uıy­my (OESR) elderiniń Eýrazııalyq baǵdarlamasynyń jetekshisi Fadı Farra qatysty. Úkimettiń jáne jergilikti at­qarýshy bıliktiń ókilderi, ult­tyq kompanııalar men ulttyq holdıng basshylary, damý ınstıtýttary men ǴZI, bıznes jáne ınno­va­sııalyq kásipkerler, halyq­ara­lyq sarapshylar men sheteldik seriktester qatysýymen ótken osy basqosýda aldymen sóz tizginin alyp, Elbasynyń atynan jı­nalǵandardy quttyqtaǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov óz sózin búgingi kúni álemdik qaýym­dastyqtyń qatarynda kele jat­qan Ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jáne damý uıymyna múshe elderdiń, sonyń ishinde AQSh pen Eýropanyń aldyńǵy qatarly mem­leketteriniń ındýstrııalan­dy­rý máselesine qaıtadan úlken nazar aýdaryp, ınnovasııalaýǵa ekpin túsirgendigin atap ótýden bastady. «Álemniń úlken elderi, batystyń damyǵan memleketteri, Qytaı men Reseı, Japonııa osy iste barǵan saıyn alǵa basyp, ózderiniń ınnovasııalyq ónim­de­rin keńinen taratýǵa kóshti. Biz de ony tek tutynýshy bolyp qal­ǵymyz kelmeıdi. Sondyqtan El­ba­synyń tapsyrmasy boıynsha ınnovasııalyq damý máselesine úlken kóńil bólý ústindemiz. Onyń alǵashqy nátıjelerin jańa men kórme jumysymen tanysqan kezinde baıqadym. Bular – bizdiń alǵashqy tabystarymyz. Biz áli joldyń basynda ǵanamyz. Son­dyqtan sizderdiń atqaratyn ju­mys­taryńyzǵa úlken tabys tileımin», dedi Premer-Mınıstr. Osy rette sóz tizginin qaı­ta­dan alǵan Sergeı Brılev Keńes Oda­ǵy taraǵan shaqta óziniń  bul habardy Qazaqstan jerindegi Baı­qońyrda issaparda júrip estigendigin eske ala kele, sol kezden bastap postkeńestik elderdiń ın­novasııalyq damýy daǵdarysqa túse bastaǵandyǵyn aıtty. Al osy aralyqta OESR elderi úlken tabysqa jetti. Munyń syry nede? Júrgizýshi Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq jáne damý uıymy (OESR) elderiniń Eýrazııalyq baǵdarlamasynyń jetekshisi Fadı Farraǵa qarata osyndaı suraq tastady. Únqatysý túrinde ótken áń­gi­me barysynda suraqqa baıla­nys­ty sóz kezegi tıgen Fadı Farra qazirgi kúni álemdik ınnova­sııa­lar­dyń 30 paıyzy osy uıymnyń úlesine tıip otyrǵandyǵyn aıta kele, qonaqtarǵa óz sóziniń dáleli retinde birneshe dıagrammalarmen tanysýdy ótindi. Sheshen sózinen baıqalǵanyndaı, OESR elderinde ishki jalpy ónimniń 2 paıyzy ınnovasııalyq damýǵa, sonyń ishinde, ǵylymı jańalyq­tar­dy ashý men ıgerýdi qarjy­lan­dyrýǵa jumsalady eken. Bul álemniń basqa elderimen salys­tyr­ǵanda joǵary kórsetkish bo­lyp tabylady. OESR elderiniń ınnovasııalyq tabystarǵa jetýi­niń bir syry da osynda turǵan sekildi. «Bul elder ınnovasııalyq damýdyń birneshe tolqynyn bastan ótkerdi. Sondyqtan mundaı jolmen damý olarda ábden qa­lyp­tasqan deýge bolady», dedi she­shen. Sondaı-aq ol Qazaq­stan­da da bul istiń bastamasy kóńil kónshiterlikteı ekendigin atap kórsete otyryp, endi Qazaq­stan­ǵa bul baǵyttaǵy reformanyń tórtinshi tolqynyn ótkizý kerek degen pikirin bildirdi. Mundaı jaǵ­daıda memleket bul iske ne­ǵurlym az aralasyp, bastama­shy­lyq pen belsendilikti qalyp­tas­qan ınnovasııalyq ortaǵa tap­sy­ratyndyǵyn aıtyp ótti. Sergeı Brılevtiń munan keıingi saýaly Kárim Másimovke baǵyttaldy. «Biz postkeńestik el­der uzaq jyldar boıy bir ishiktiń ishinde boldyq. Son­dyq­tan bizdiń kóptegen problema­la­ry­myz da uqsas. Máselen, Keńes odaǵy kezinde bizde halyq pen ekonomıkaǵa úlken paıdasyn tıgizgen ǵalymdardyń birneshe býy­ny tárbıelenip shyqty. Biraq zaman aýysqan kezde urpaqtar sabaqtastyǵynyń problemasy da bolmaı qoımaıdy eken. Siz osy máselege qalaı qaraısyz?» dedi basqosýdy júrgizýshi. Qazaqstan Premer-Mınıstri mundaı problemanyń bizdiń elimizde de bar ekendigin atap ótti. – Keńes odaǵy tusynda Qazaq­standaǵy ınnovasııalyq tehnologııalar áskerı-ónerkásiptik salada óris alǵandyǵy belgili. Ol ǵaryshtyq, atom ónerkásibi jáne bıotehnologııalyq salalarda birshama jetistikterge jetti. Tipti, osy salalar boıynsha sol kezde álemdegi aldyńǵy qatarda boldy dep aıtýǵa da keledi. Biraq endi bizde basqa salalar da jaqsy damýǵa bet aldy. Damýdyń osy qarqynyn saqtap otyrý úshin bizge endi ınnovasııalar keń kó­lem­de qajet bolýda. Bizdiń bastapqyda bárin de na­ryq ózi retteıdi degen túsinikte bolǵanymyz da shyndyq. Biraq olaı emes eken. Sondyqtan endi memlekettiń belsendi túrde ara­lasýymen ınnovasııalyq damýdy qolǵa alyp jatyrmyz. Ázirge bul máseleniń jaýabynan góri su­ra­ǵy kóp. Búgingi bizdiń basqo­sýy­myz da sondaı suraqtarǵa jaýap izdeý maqsatyn kózdeıtindigi anyq, dedi Premer-Mınıstr. Sergeı Brılevtiń aıtýynsha, BUU-nyń Eýropalyq ekonomı­ka­lyq komıssııasynyń qatysýymen ázirlený ústindegi «Qazaq­stan­nyń ınnovasııalyq damýyna sholý» baǵdarlamasy osyǵan kómek­tesýi tıis. Ol qandaı jumys­tardy qolǵa alyp otyr? Bul suraqqa atalǵan komıs­sııa­nyń ókili ári joǵarydaǵy baǵ­darlama basshysy Rýmen Dobrınskıı jaýap berdi. Onyń aıtýyn­sha, bul baǵdarlama Qazaqstan Úki­metiniń, otandyq sarapshy­lar­dyń belsene qatysýymen ázir­lenip otyrǵanymen, ol táýelsiz joba bolyp tabylady. Olaı bolatyny ony ázirleýge negizinen táýelsiz halyqaralyq sara­p­shy­lar tartyldy. Olar Ulttyq ın­novasııalyq qor basshylyǵymen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys istegen. – Biz birinshi kezekte Qazaq­stan­daǵy qazirgi jaǵdaıdy synı turǵydan taldap, óz baǵamyzdy berdik. Sonyń nátıjesinde bir­qa­tar problemalar aıqyndaldy. Solardy sheshý joldary izdestirilýde. Degenmen, osy arada atalǵan máselede Qazaqstannyń tabystarynyń bar ekendigin de atap kórsetpekpiz. Solardyń qa­tarynda ınnovasııalyq rynok­tyń negizgi oıynshylarynyń aı­qyndalǵandyǵyn jáne olardyń áreket ústinde ekendigin atap kór­setýge bolady. Olar Úkimet, ın­novasııalyq jobalardy qarjy­lan­dyrýǵa baǵyttalǵan bankter men damý ınstıtýttary, Ulttyq ın­novasııalyq qor jáne jańa­lyq­qa yntyq kásipkerler toby. Endigi úlken másele osylardyń basyn qosyp, isti belgili bir júıege túsirý jáne onyń oıyn tártibin belgileý bolyp otyr. Men bul joba júzege asady dep oılaımyn. Sonyń senimdi bir fak­tory retinde el basshyly­ǵy­nyń, Memleket basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń óziniń ınno­va­sııa­lyq damýǵa óte úlken kóńil bólip otyrǵandyǵyn atap kórse­te­min. Bizdiń klýbymyzdyń qury­lyp, búgingi ashyq únqatysýdy júrgizýiniń ózi osyndaı saıası zor ynta-jigerdiń jemisi dep bilemin. Ekinshi mańyzdy faktor ın­no­vasııalyq damýǵa onyń qazirgi sińirý múmkindigine sáıkes jetkilikti qarjy bólinip otyrǵan­dy­ǵy. Sondyqtan bizge endi isti odan ári alǵa jyljytý úshin birneshe nusqaýlyq ázirleý qajet. Biz qazir osy baǵytta jumystar júrgizip jatyrmyz. Sonyń birinshisi saıası nusqaýlyq. Ol oıyn­shylardyń arasyndaǵy baı­la­nys­ty qalaısha qalyptastyryp bekitemiz, ártúrli sektorlar men ártúrli óńirlerdegi ózara baı­lanysty qalaısha durys jolǵa qoıamyz degen suraqtarǵa jaýap berýden bastalady. Ekinshiden, ınnovasııalyq ká­sip­kerlikke jeke nusqaýlyqtar ázirlenedi. Bizdiń bul jónindegi ustanymymyz boıynsha jańa­shyl tabysty kásipkerge aınalýy kerek. Sonda ǵana ol atalǵan má­selege barlyq kúsh-jigerin jum­saı­tyn jáne kóldeneńnen kezdesetin kedergilerdi jaryp shy­ǵa­tyn bolady. Úshinshi nusqaýlyq rynoktyq suranys týdyrýǵa qatysty. Ony memlekettik tapsyrystar, Úki­met­tiń  rynokty retteý tetikteri arqyly sheshýge bolady. Meniń bul aıtyp otyrǵanymnyń barly­ǵy biz ázirlep jatqan jobanyń eń qysqasha kórinisi ǵana, dedi sheshen. Oǵan sizderdiń osyndaı joba boıynsha jumys isteý tájirı­be­le­rińiz bar ma degen suraq qoı­yl­dy. Rýmen Dobrınskııdiń bul suraqqa bergen jaýabyna qara­ǵanda, olar buǵan deıin Belarýs Respýblıkasynda dál osyndaı jumys júrgizgen. Eki eldiń jaǵ­daı­larynda uqsastyq bar. Biraq bul máselede Qazaqstannyń ın­no­vasııalyq damýǵa qajetti qu­ry­lymdardy qurýda alǵa ketkendigi baıqalady. Al Belarýs eli bul kezeńnen áli ótýi kerek. Biraq olardyń bir artyqshylyǵy teh­nıkalyq quraldar shyǵarýdaǵy tájirıbeleriniń moldyǵy. Sóz kezegi Qazaqstanda ult­tyq ınnovasııalyq qor tyǵyz yn­tymaqtastyqta jumys istep jat­qan Koreıa ǵylymı-tehnolo­gııa­lyq baǵalaýlar jáne josparlaý ınstıtýtynyń prezıdenti Djýn Seýng Lıge tıdi. Ol ınnova­sııa­lyq forsaıtty qalaı qalyp­tas­tyrýǵa bolady degen suraq tóńireginde áńgime qozǵady. Bizdiń Koreıa sońǵy 40-50 jylda álemdegi artta qalǵan kedeı memleketterdiń birinen eń aldyńǵy qatarly elderdiń birine aınalyp otyr. О́tken jyldardyń 70-jyldary aýyr ónerkásipti damytý, sonyń ishinde, keme jasaý isin qolǵa alǵan edik. Qazir bul jóninen álemde birinshi oryn­ǵa shyqtyq. Álemdegi keme ja­saý óndirisiniń 40 paıyzy biz­diń úlesimizde. Sondaı-aq elek­tronıka salasynda da aldyńǵy orynǵa  shyqtyq. Ǵylymı jańa­lyq­tarǵa patent berý jóninen de birinshi oryndamyz. Elimizde jo­ǵary tehnologııalandyrý deńgeıi 82 paıyzǵa deıin kóterilip otyr. Mine, osy jetistikterdiń bar­ly­ǵyna qalaı qol jetkizdik dep su­raq qoıǵan sheshen osy suraǵyna ózi jaýap berýge kiristi. Onyń aıtýynsha, osynyń barlyǵy ınnovasııalyq forsaıtty, ıaǵnı ınnovasııalyq boljam jasaý men josparlaýdy durys ta naqpa-naq júrgizýdiń nátıjesi bolyp tabylady. Prezıdenttik ınnovasııalar klýbynyń birinshi otyrysy osy­laısha qyzyqty únqatysý túrinde órbip, oǵan qatysýshylar kókeı­lerine kóp oı túıip ketkendeı boldy. Onyń jumysyna Qazaq­stan Premer-Mınıstri Kárim Másimov belsene qatysyp, kóp­te­gen suraqtarǵa jaýap berdi. Táýelsizdik saraıynda ótken forýmda Innovasııalyq jobalar kórmesi ashylyp, ony Úkimet bas­shysy Kárim Másimov aralap kórdi. Kórmege Qazaqstannyń bar­lyq aımaqtarynan jınaqtalǵan jáne ekonomıkanyń túrli sala­la­ryn qamtıtyn 68 joba qoıylǵan. Olar ınnovasııalyq jobalardyń respýblıkalyq baıqaýynyń qo­ry­tyndysy negizinde iriktelip alynyp otyr. Aıta keterligi, kórmege usynylǵan 68 orynnyń árqaısyna 11 úmitker jobadan tirkelip, olardyń arasynda ótken ózara sapalyq básekelestik te qarqyndy ótken. Iriktelgen jobalar ınnovasııalyq jobalar tizbesine engizilip, keleshegi aıqyn­dala túsetin bolady. Aıta keterligi, forým bary­synda «Ulttyq ınnovasııalyq qor» AQ sheteldik seriktestikter­diń qoldaýymen 2010-2011 jyl­dary Qazaqstanda iske asyrylǵan eki biregeı zertteýdiń de qory­tyndysyn usyndy. Munyń biri Koreıa ǵylymı-tehnıkalyq baǵa­laý jáne josparlaý ınstıtýty­nyń qoldaýymen iske asyrylǵan eń alǵashqy ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq joba bolsa, ekinshisi – BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasynyń qamqorlyǵymen júrgizilgen «Qazaqstannyń ın­novasııalyq damýyna sholý» jobasy. «Elimizdiń osy damý kezeńinde memleket ınnovasııany damytýǵa mańyzdy ról atqarýǵa múmkindigi bar jáne solaı isteýi de kerek dep bilemin. Úkimet, ulttyq kompanııalar, barlyq deńgeıdegi bıýd­jetter ınnovasııalyq úderistiń tıimdiligin yntalandyrýy kerek. Iri, jeke kompanııalar, sheteldik kompanııalar bul úderiske tarty­la­dy dep senemin. Al shaǵyn jáne orta bızneske bul baǵyt­taǵy ınnovasııalyq jobalarda básekelesý aýyr bolǵanymen, álemdik tájirıbeden ondaı sek­tordyń da qarqyndy damyp otyr­ǵanyn bilemiz. Bunyń ózi shaǵyn bıznestiń ınnovasııalyq kompanııaǵa aınalýyna jol asha­dy», – dedi kórmege qoıylǵan joba avtorlarymen pikir almasqan K.Másimov. Budan ózge, forým aıasynda ınnovasııa salasyndaǵy úzdik jýr­nalıstik materıaldarǵa ja­rııa­lanǵan «О́rleý aqparaty» respýblıkalyq konkýrsynyń je­ńim­pazdary marapattaldy. Baı­qaý qorytyndysy boıynsha, «Aı­qyn» basylymynyń tilshisi Aıhan Sháriptiń «Innovasııalyq ekonomıka qurý – jalpyulttyq órleý ıdeıasy» atty maqalasy qazaq tilindegi eń úzdik maqala dep tanyldy. Al orys tilindegi úzdik jarııalanym boıynsha júl­de «Delovoı Kazahstan» basy­lymynyń tilshisi Irına Lısstiń «Katalızator masshtabnyh reform» atty maqalasyna berildi. Internettegi úzdik materıal ata­ly­my «Qazaq aqparat agentti­giniń» tilshisi Marlan Jıem­baı­dyń «Ylǵal saqtaıtyn tehnologııa jerden mol ónim alýǵa múmkindik beredi» atty maqalasy úshin, al ınternettegi orys tildi úzdik materıal júldesi osy agenttiktiń tilshisi Serik Sá­be­kovtiń «V tekýshem godý NIF planırýet sozdat dva venchýrnyh fonda» atty maqalasyna berildi. Sondaı-aq qazaq tilindegi úzdik radıobaǵdarlamany qazaq ra­dıo­synan Lázzat Noǵaıbaı, orys tilindegi úzdik radıobaǵdarlamany qazaq radıosynan Sholpan Naı­manbaeva, qazaq tilindegi úzdik telesıýjetti «Qazaqstan» ulttyq telearnasynan Jazıra Dosma­ǵambetova, orys tilindegi úzdik telesıýjetti «Jetinshi arnadan» Baýyrjan Shýrmanov daıyndaǵan dep tanyldy. Suńǵat ÁLIPBAI, Qanat ESKENDIR. ------------------------------------- Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT

* * *

QATYSÝShYLAR LEBIZI

Hıdeakı MOKOMIDZE, Ulttyq ıadrolyq energııa agenttiginiń atqarýshy vıse-prezıdenti: – Japonııanyń Atom energııasy agenttigi usynyp otyrǵan bul joba ınnova­sııa­lyq jańa úlgidegi rea­k­tor­lardy sýytý úshin sýdyń ornyna ınertti gaz gelııdi qol­danatyn jańa qurylǵy. Bul jobany Qa­zaqstanmen birigip zerttep otyrmyz. Ádettegi sýmen sýytatyn reaktordan aıyrmashylyǵy bul qurylǵy «gazben salqyndatatyn reaktor» dep atalady. О́zderińizge belgili, gelııdiń tem­pe­ratýrasy 950 gradýsqa deıin kóterile­tin­dik­ten kádýilgi reaktorlar sııaqty sýdyń qýaty men jylýdy ǵana berip qoımaı, sonymen qa­tar, sýtegimen de qamtamasyz etedi. Al budan bólingen sýtegimen jańa ındýstrııalyq quryl­ǵylardy úlken shyǵynsyz ári tabıǵı ortany lastamastan adamzat ıgiligine qoldana alamyz. Osy reaktor arqyly óndirgen sýtegimen biz Qazaqstandaǵy jańa ındýstrııany damytýǵa atsalysamyz dep oılaımyn. Qazirgi tańda biz Qazaq eliniń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵymen birigip, osy ınnovasııalyq jobanyń talqylaý satysynan ótip jatyrmyz. Buıyrtsa, damýdyń jańa satysyna kóterilip kele jatqan Qazaqstannyń ınnovasııalyq alǵa basýyna bizdiń de ǵylymı jobamyz óz úlesin qosady dep oılaımyn. Qasym MUQANOV, Ulttyq bıotehnologııalar ortalyǵy bas dırektorynyń orynbasary: – 1993 jyly qurylǵan Bıotehnologııalar ortalyq­tyń búgingi tańda Atyraý men Stepnogor qalalarynda eki ǵylymı bólimshesi bar. Innovasııalyq kórmege kúıik­tiń aýyr túrine qoldanylatyn jasýsha­lyq tehnologııa arqyly ázirlengen fıbrospreı atty preparatty usynyp otyrmyz. Bul preparat qazirgi tańda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Innovasııalyq patentimen qor­ǵaldy. Sonymen qatar, respýblıkalyq aýrýhanalarda kúıik shalǵan 10 adamdy emdeýge qoldanylyp, tıimdiliginiń óte joǵary ekendigi anyqtaldy. Máselen, kúıgen adamnyń terisinen jasýsha alyp, ony zerthanalyq jaǵdaıda kóbeıtemiz de, ony zaqymdalǵan jerge keń qol­danystaǵy dárige qosyp jaǵamyz. Nátı­je­sinde bóten áseri joq, qaıta naýqastyń tez aıyǵyp ketýine yqpaly zor emge qol jetkizip otyrmyz. Ǵylymı zertteý barysynda buǵan deıin qoldanyp júrgen emge qaraǵanda osy fı­brospreıdi qoldaný arqyly kúıiktiń ja­zy­lýy men teriniń qalypqa kelýine 2 ese áserli ekendigi dáleldendi. Keleshekte bul ádis jáne osy preparat densaýlyq saqtaý salasynda keńinen qoldanylady degen senimdemiz. Serik DÚISENOV, «Lokomotıv jóndeý zaýyty» AQ prezıdenti: – Bıyl qazan aıynda «Elektrovoz qurastyrý zaýyty» jobasyn júzege asyrý maqsatynda lokomotıv qurastyratyn jańa zaýyttyń qurlysyn bastadyq. Osy joba barysynda bizben birge Fransııanyń «Alstom Transport» kompanııasy men Reseıdiń «Transmashholdıng» kompanııasy áriptes retinde jumys isteıdi. Bolashaqta el ishindegi elektrovozǵa degen suranysty túgel jabamyz. Sonymen qatar, TMD kólemi men alys shetelderdi de elektrovozben qamtamasyz etýdi kózdep otyrmyz. Jyl basynda atalǵan úsh kompanııa zertteý-saraptaý jumysyn júrgizgen. Astana qalasyndaǵy teplovoz qurastyrý zaýytynyń aýmaǵy men ınfraqurylymyn paıdalana otyryp jańa úlgidegi elektrovoz shyǵarýǵa bolatyndyǵyna kóz jetkizildi. Bul arqyly ınjenerlik-kommýnıkasııalyq qurylǵylar men kóliktik jeli tartý shyǵyndaryn azaıtyp, qazirgi jumys istep turǵan qural-jabdyqtar men eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalanatyn bolamyz. Jobaǵa jumsalatyn qarjy 42 paıyzǵa deıin únemdeledi.