Juldyzdy jıyrma kún. On úshinshi kún (8 jeltoqsan): ShAŃYRAQ

EL ÁLEÝETINIŃ DEŃGEII – TURǴYN ÚI JAILYLYǴY

Barys beıneli bolashaǵyna nyq qadam basqan Qazaqstan óz Táýel­siz­­­di­gi­niń 20 jyldyǵyn qarsy al­ǵa­ly otyr. Tarıh úshin qas-qaǵym sát. Alaıda, Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Na­zar­baevtyń balamasyz bas­shylyǵy­men elimiz osy kezeńde ǵa­syrǵa para-par áleý­met­­tik-ekono­mı­ka­lyq damý úr­di­si­nen ót­ti. Táýel­sizdik jyldar ishindegi eldiń áleý­mettik áleýetiniń damý dá­re­jesin osy kezeń ishin­de paıdala­ný­­ǵa be­rilgen tur­ǵyn úı qurylysy kó­le­mi­nen de aı­qyn ań­ǵarýǵa bolady. Memleket bas­shy­sy «Bolashaq­tyń irgesin birge qa­laı­myz» atty Jol­daýyn­­da «Aza­­mat­tardyń ómir sapasynyń ozyq kór­set­kishi – turǵyn úı jaı­ly­lyǵy­nyń deńgeıi» dep atap kór­setken bola­tyn. Bul oraıda da aýyz toltyryp aı­tary­myz barshylyq. Tek ótken sońǵy on jyl ishinde ǵana elimizdiń turǵyn úı qory 30 mıllıon sharshy metrge ósti. Árıne, jetistik ózdiginen kelmeıdi. Táýelsizdik jyl­dary ishindegi tur­ǵyn úı qurylysy sala­sy­nyń damý úderisin saralaıtyn bol­saq, sonaý ók­peni qy­s­qan ót­peli kezeńde aýyr qıyn­dyq­tardy bastan keshirgenimiz anyq. 1991-1999 jyldarda bul salanyń kúr­deli tyǵyryqqa tirelip, turǵyn úı qu­ry­lysynyń kó­le­mi jyl saıyn tó­men­degen kezderi de bol­dy. Má­se­len, 1991 jyly bar­lyq qarjy­lan­dyrý kózderi boıyn­sha paı­­da­la­nýǵa berilgen turǵyn úı qury­ly­sy­nyń kólemi 6130 myń sharshy metrdi qurasa, 1997 jy­ly bul kór­setkish 1105 myń sharshy metrge deıin tó­mendedi. Osyǵan sáı­­kes paıda­lanýǵa berilgen pá­ter­ler sany da 1991 jyl­ǵy 84,5 myń pá­terden 1999 jyly 9,6 myń pá­ter­ge deıin tómendedi. Turǵyn úı qurylysyna tar­ty­la­tyn ınvestısııa kólemi de osy jyl­­dar ishinde kúrt kemidi. 1991 jy­­ly 1 adam­ǵa shaqqanda paıda­la­ný­ǵa beriletin tur­ǵyn úıdiń shar­shy metri 0,37-den 1999 jyly bir adamǵa shaq­qanda 0,07 sharshy metrge deıin azaı­dy. 2000 jyl­dan bas­tap eli­miz­diń turǵyn úı qu­ry­lysy sa­la­syn­daǵy ahýal kúrt óz­gerdi. El eko­no­mı­kasynyń damýy qarqyndaı bas­ta­ǵan bul kezeńde memleket turǵyn úı qurylysy sa­lasyn damytýǵa da basymdyq berdi. Bes jyl ishinde jyl saıyn paı­dalanýǵa beriletin turǵyn úı qurylysynyń kólemi 10 paıyzdan 36 paıyzǵa deıin ósti. Máselen, 2004 jyly elimiz boıyn­sha 21,9 myń páter paıdalanýǵa berildi. Bul jyly 1999 jylmen sa­lys­­tyr­ǵanda barlyq qarjy­lan­dy­rý kóz­deri boıynsha iske qosylǵan tur­ǵyn úı kólemi 2,3 ese artty. 2004 jyly turǵyn úı qury­ly­sy­na tar­tylǵan ınvestısııa kólemi 1999 jyl­men salystyrǵanda 9,5 ese ósti. Qazaqstanda turǵyn úı qu­ry­ly­sy salasy naryq­tyq qaty­nas­tarǵa kóshti. Negizinen turǵyn úı qu­ry­ly­sy aza­mat­tardyń nesıe jú­ıesin belsendi paı­­da­lanýy ar­qa­synda damy­dy. Osy­ǵan baı­la­nys­ty tur­ǵyn úı qurylysy jú­ıe­sin qarjylandyrý máselesi de túbe­geı­li ózgeriske ushy­ra­­dy. Bul salada jeke menshik jáne jeke kásip­kerlik qu­ry­lys salýshy­lar basym­dyqqa ıe boldy. 2000-2004 jyl­dar ishinde kásip­oryn­dar­dyń já­ne memlekettik emes sala­da­ǵy uıym­dar­dyń óz qarjysy esebinen paı­da­lanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi 1,9 mıllıon sharshy metrge jetip, jal­py iske qo­syl­ǵan turǵyn úı kó­lemi­niń 21 paıyzyn qurady. Tur­­­ǵyn úı qurylysy jı­naq júıe­sin damytý maq­sa­tyn­da 2000 jy­ly «Turǵyn úı qury­lysy jınaq jú­ıesi týraly» zań qa­­byl­­dandy. Osy­­ǵan baı­la­nys­ty 2003 jyly Qazaq­stan Úkimeti qarjy­lyq ka­pı­ta­ly­na 100 paıyz mem­­le­kettiń qa­ty­sýy bar «Qazaq­stan­nyń turǵyn úı qury­ly­sy jı­naq banki» aksıonerlik qoǵa­myn qur­dy. Bul júıe ekinshi deń­geı­li bank­terden nesıe alýǵa al­dyn ala tóleıtin jar­ǵysy joq, bi­raq tu­raq­­ty kirisi bar el aza­mat­tarynyń ba­sym kópshiligin qoldaý úshin jasaldy. 2005 jyldan bastap elimizde turǵyn úı quryly­sy­nyń jańa ór­leý dáýiri bastaldy. Táýelsizdik tartý et­ken Qazaqstan ekono­mı­ka­sy­nyń damýyndaǵy qo­laı­ly múm­kin­dikterdi memleketimiz halyq­tyń tur­mys­tyq ál-aýqatyn jaq­sar­týǵa yqpal etetin turǵyn úı qurylysy salasyna ba­sym­dyqtar berýge ba­ǵyt­­ta­dy. Bul zańdy edi. Elbasy Nur­sultan Nazar­baevtyń basshy­ly­ǵymen belgilengen Qazaq­stan­nyń 2030 jyl­ǵa deıingi st­ra­te­gııa­lyq damý baǵdarlamasynda da negizgi basymdyq berilgen sala­lar­dyń biregeıi turǵyn úı qurylysy bola­tyn. Strategııalyq baǵdarlama bo­ıyn­­sha bul salaǵa jalpyulttyq sıpat berildi. Qa­zaq­stan ekono­mı­kasy­nyń bá­se­­kelestikke qabilet­ti­liginiń artýy egemen elimizdiń tur­ǵyn úı qurylysy sa­lasynda jańa saıasat júrgizýdi talap etti. Osyǵan baı­la­nysty Elbasy 2004 jy­ly Qazaq­stan Respýb­lı­ka­synda 2005-2007 jyl­darǵa arnalǵan tur­ǵyn úı qu­ry­lysyn damytý­dyń memlekettik baǵdarlamasyn bekitti. Elimizde alǵash ret qabyld­an­ǵan 2005-2007 jyl­dar­daǵy memlekettik baǵ­darlamanyń jospary bo­­ıyn­sha 15,8 mıllıon sharshy metr turǵyn úı­­di paı­da­lanýǵa berý belgilense, naq­­­­ty alǵan­da bul jyl­dary 19,3 mıl­­­­lıon sharshy metr turǵyn úı paı­­da­laný­ǵa berilip, jospar 22 pa­ıyz­ǵa asyra oryn­daldy. Bir adamǵa shaq­­qanda 2004 jyly 0,17 sharshy metr tur­ǵyn úı paıdalanýǵa berilse, 2007 jyly bul kórsetkish 2,5 ese ar­typ, 0,43 sharshy metrdi qura­dy. Sa­lystyrmaly túrde aıta ketetin bol­saq, 2007 jy­ly AQSh-ta bir adamǵa shaqqanda 0,75 sharshy metr, Qy­taı­da 0,98 sharshy metr, Reseıde 0,43 shar­shy metr turǵyn úı paıda­lanýǵa berildi. Memlekettik baǵdarlama aıa­syn­da res­pýblıkalyq bıýdjetten bólingen 18,9 mıllıard teńge kó­le­mindegi maq­­sat­ty transfertter esebinen 510,6 myń sharshy metr kommý­nal­dyq tur­ǵyn úı nemese 6184 páter paı­da­laný­ǵa berildi. Bul tapsyr­ma­nyń 129 pa­ıy­zyn qura­dy. Osy jyl­dar ishinde 2236,2 myń shar­shy metr nesıelik turǵyn úı nemese 25472 páter paı­da­la­nýǵa berildi. Sóı­tip, 2005-2007 jyl­dar­da­ǵy memlekettik baǵdarlama óziniń turǵyn úı qu­ry­lysyn damy­tý­dy yntalandyrý jó­nin­degi basty maq­satyn artyǵymen oryndady. Halyq múddesi úshin qabyl­dan­ǵan 2005-2007 jyl­dar­daǵy al­ǵash­qy memlekettik baǵdarlamanyń ta­bys­ty jú­ze­ge asýyna baılanysty Elba­sy 2007 jyl­ǵy ta­myz aıynda Qa­zaq­stan Res­pýb­­lıkasynyń 2008-2010 jyl­darǵa ar­nal­­ǵan jańa mem­lekettik baǵ­dar­la­ma­syn bekitti. El ekono­mı­kasynyń qar­­qyndy damýy jáne mem­lekettik qol­daý­dyń nátı­je­sinde bul baǵ­dar­la­ma da oı­daǵy­daı is júzine asy­ryldy. Osy memlekettik baǵdar­lama aıa­synda 19,7 mıllıon sharshy metr tur­ǵyn úı iske qosyldy. Álemdik qarjy daǵdarysynyń qur­saýyna túsken úleskerler múd­de­sin sheshý úshin Memleket bas­shy­sy buryn-sońdy eshqandaı eldiń tarı­hynda bo­lyp kór­megen úles­ker­lik qurylys sa­la­syna memleket ta­ra­py­nan qarjylyq qoldaý kór­setýge tap­syr­ma berdi. Sóı­tip, mem­leket eli­miz­diń úleskerlerin qol­­daý úshin qu­ry­lys salasyna 453,017 mıllıard teń­ge qarjy bóldi. Mine, osyndaı shynaıy qamqorlyqtyń nátı­je­sinde 2011 jyldyń sońyna deıin elimizdegi úles­ker­ler proble­ma­sy to­lyq sheshimin tabady dep kútilýde. Táýelsizdik bergen ıgilikti je­tis­­tik­terimizdiń ar­qa­synda alda­ǵy ýa­qyt­ta da turǵyndardyń tur­mys jaǵ­daıyn jaqsartý maq­satyn­daǵy ma­ńyz­dy sala – turǵyn úı qury­ly­syn­daǵy qarqyn­dy damý úrdisi odan ári jalǵasatyn bo­lady. Osy rette aıta ketetin taǵy bir ma­ńyzdy másele, Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyǵy qarsańynda agenttik bas­­ta­ma­symen qolǵa alynǵan elimizdegi tur­ǵyn úı-kom­mýnaldyq sha­rýa­shylyǵyn (TKSh) reformalaý bolyp tabylady. TKSh-ny reformalaý baǵ­darlamasy 2020 jylǵa deıinge belgilengen. 10 jyl ishinde eli­mizde bar­lyq qarjy­lan­dyrý kóz­de­ri bo­ıyn­sha 81 myń shaqy­rym jylý­men, elektr­men jáne gazben jabdyqtaý júıeleri qalpyna keltiretin bola­dy. Iаǵnı, eli­mizdegi kommýnıkasııa júıesiniń 50 paıyzy qaıta qurylady. Baǵdarlamanyń taǵy da bir ma­ńyz­dy bóligi tozy­ǵy jetken kóp qa­batty turǵyn úılerdi kúrdeli jón­deýden ótkizý bolyp tabylady. Statıstıka agent­tigi­niń deregi boıynsha búginde Qazaqstanda kóp qabatty úılerdiń úshten bir bóligi kúrdeli jóndeýdi talap etedi. On jyl ishinde elimizde osy baǵdarlama aıasyn­da 11624 kóp qabatty turǵyn úı kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Sóı­tip, tur­ǵyndarymyzdyń qolaıly da sáýletti turǵyn úılerde ómir súrýi­ne qol jetkiziletin bolady. Mine, búginde elimiz óz Táýel­siz­diginiń 20 jyldyq tor­qaly to­ıyn qarsy alý qarsańynda tur. Osy jyl­­dar ishinde Qazaqstan áleý­met­tik-ekonomıkalyq damý jaǵy­nan keshegi keńestik keńistiktegi elderden kósh ozyq shyqty. Alda budan da bıik asýlardy alatynymyzǵa senim mol. El merekesi mereıli bolsyn!

Serik NOKIN, Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy isteri jónindegi agenttik tóraǵasy.

QARQYN QÝATTY, SAPA SYNDARLY

«Oı-hoı,  meniń óz úıim, keń saraıdaı boz úıim» degendeı, baspana máse­le­si qashanda ózekti bolyp keledi. Keńes odaǵy tarap, elimiz egemendik al­ǵannan keıin de bul másele kún tár­ti­binen túsken emes. Elimiz josparly ekonomıkadan naryqtyq qaty­nastarǵa kóshken alǵashqy jyldary kásip­oryn­­dar­da qarjynyń  jáne bıýdjettik  ın­ves­tı­sııanyń bolmaýy sal­darynan  bar­­lyq kóp qabatty turǵyn úılerdiń qury­lysy toqtady. Jańa turǵyn úı qa­ty­nas­t­arynyń ómirge kelýi bul proble­many sheshýdiń jańa basymdyqtary men ádisterin alǵa tartty. Jyldar boıy kezekke turyp, memleket esebi­nen salyn­ǵan turǵyn úılerden tegin baspa­naǵa ıe bolýdan naryqtyq   shartpen satyp alý­ǵa  kóshýge týra keldi. Bul turǵyn­dar­dyń  áleý­met­tik az qamtylǵan to­byn jáne bıýdjettik sala qyzmet­ker­lerin tu­ıyqqa tiredi. Jyl ótken saıyn tur­ǵyn úı qury­lysy­nyń kólemi kemı bas­tady.  Mysa­ly, 1991 jyly oblysta 257,0 myń sharshy metr turǵyn úı paı­da­lanýǵa berilse, bul kórsetkish 1998 jyly 76,3 myń shar­shy metrge deıin azaıdy. Shyny kerek, bul ba­ǵytta 1999  jyldan bastap kommer­sııa­lyq tur­ǵyn úı qurylysyn damytý esebinen alǵa basýshylyq boldy. 2004 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýynda jańa turǵyn úı saıasatyn jarııalady. Úkimet Joldaýda alǵa qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin Qazaqstan Respýblıkasynda 2005-2007 jyl­dar­ǵa arnalǵan turǵyn úı qu­rylysyn damytý baǵdarlamasyn qabyldady. Baǵdarlama qurylys salasynyń osy baǵytyn damytýǵa serpin berdi. Baǵdarlama aıasynda kommýnaldyq jáne nesıelik turǵyn úı salýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólindi. Turǵyn úı salynatyn aýdandardaǵy ınjenerlik jáne kommýnıkasııalyq júıelerdi júrgizý­ge ınvestısııa qaraldy. Bul kommersııalyq jáne jeke turǵyn úı qurylysynyń damýyna alǵyshart jasady. Oblysta 2004 jyly 102,3 myń sharshy metr turǵyn úı  iske qosylsa, memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy júzege asyryla bastaǵan al­ǵashqy jyly ol 296,8 myń sharshy metrge jetti. Oblysta 2006 jyly 420,0 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Budan keıin 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan jańa turǵyn úı baǵdar­lamasy qabyldandy. Osy eki baǵ­darlama júzege asyrylǵan alty jylda óńirde barlyq qarjylan­dyrý kózderi esebinen 2,3 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıda­lanýǵa berilip, 20,0 myń otbasy baspanaly boldy. Bir sóz­ben aıtqanda, táýelsizdik jyldarynda ob­lys­ta 4,3 mıllıon sharshy metr turǵyn úı iske qosyldy. Ústimizdegi jyly 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan jańa turǵyn úı baǵdarlamasy júzege asyryla bas­tady. Sońǵy jyldardaǵy turǵyn úılerdi jos­par­laýdy jetildirý, jańa ozyq tehnologııalardy, sa­pa­ly qurylys materıal­daryn, qurastyrmalardy paıdalaný  esebinen olardyń qolaılylyq deńgeıi joǵary bolyp otyr. Turǵyn úı qurylysyn da­mytý­dy memlekettik qoldaý bul baǵyttaǵy jumys qarqynyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Ústimizdegi jyly 335,5 myń sharshy metr turǵyn úıdi paı­da­lanýǵa berý josparlanǵan bolatyn.  Bıyl da ob­lys­ta turǵyn úı qurylysy qarqyndy júrgi­zi­lýde. Buǵan oblystyń ekonomıkalyq serpindi damýy men óńirde arzan da sapaly qurylys  materıal­dary­nyń kóptep óndirilýi berik negiz qalap otyr. Ústimizdegi jylǵy on aıda barlyq qarjylandyrý kózderi esebinen 310,2 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip,  2027  otbasy baspanaly bol­dy. Osy kezeńde turǵyn úı qurylysyna barlyq qarjylandyrý kózderinen 19,8 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy, bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 122,2 paıyz bolady. Ústimizdegi jyly turǵyn úı jınaq júıesi arqyly 26,1 myń sharshy metr turǵyn úı sa­ly­nyp 393 páter paıdalanýǵa beriledi dep kóz­delýde. Qazir 129, 96 jáne 168 páterli úsh to­ǵyz qabatty turǵyn úı qurylysy aıaqtalyp kel­di. Bul turǵyn úılerdiń qurylysy qarqyndy júr­gi­zilýde, olar Táýelsizdik toıyna tartý etilmekshi. Jyl aıaǵyna deıin jyldyq jospardaǵy 335,5 myń sharshy metr ornyna 408,3 myń sharshy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kóz­delýde.  Buǵan tolyq negiz bar. Barlyq sa­ly­nyp jatqan turǵyn úılerde jumys qar­qyn­dy júrgizilýde. Elimizde alǵashqy ret oblys ortalyǵynda múmkindigi shekteýli azamattarǵa arnalǵan kóp qabatty turǵyn úı salý qolǵa alyndy. Buǵan deıin 33  páterli osyndaı turǵyn úı iske qosylǵan bo­la­tyn, bıyl taǵyda 40 páterli turǵyn úı paı­da­lanýǵa berildi. Bul úılerde qolarbamen kóterilý­ge jaǵdaı jasalǵan, páterler de, bal­kon­dary da qol arbamen qozǵalýǵa yńǵaıly, keń. Múgedek jan­darǵa basqa da ıgilikter qaras­ty­rylǵan. Turǵyn úı qurylysyn damytý aýdandarda da basym baǵytqa ıe bolýda. Alaıda, bola­shaqta mıllıon turǵyny bar shahar dárejesin alýǵa baǵyt ustaǵan Aqtóbe qalasynda aıryq­sha qarqyndy damýda. Oblys ortalyǵynyń «Batys-2» jáne «Aqtóbe-Sıtı» shaǵyn aýdan­darynda bolashaqta turǵyn úı qurylysy qar­qyndy damıtyn bolady. Ásirese, 300 myń turǵyn bolatyn «Aqtóbe-Sıtı» shaǵyn aýda­nynyń bolashaǵy zor. Bul aýdandy shaǵyn qala deýge de bolady. Munda qazirdiń ózinde ın­je­nerlik-kommýnıkasııalyq júıeler júr­gizilý­de. Aldaǵy jyly turǵyn úı qurylysy bastalady dep kútilýde.  Jalpy, oblysta sońǵy jyldary tur­ǵyn úı qurylysy buryn-sońdy bolmaǵan qar­qynmen júrgizilýde. Bul árıne, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń ná­tıjesi, oblys­tyń ekonomıkalyq múmkin­digi­niń moldyǵy, halyq­tyń turmysynyń jaq­sarýy deý oryndy. Táýel­sizdiktiń 20 jyldy­ǵy­na osyn­daı tyń  tabystarmen kele otyryp, bul qar­­qyndy alda da tómendetpeý baǵytynda júıeli jumystar jasala beretinine senim mol. Qanat NURShIN, Aqtóbe oblystyq qurylys basqarmasynyń bastyǵy. Aqtóbe oblysy.

BAǴDARLAMA JÁNE BASPANA

Kez kelgen damyǵan eldiń áleý­mettik áleýetin aıqyn­daı­tyn basty kórsetkish – paıda­la­ný­ǵa berilgen turǵyn úılerdiń kólemi bolsa kerek. Bul rette el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy ke­zeńinde qol jetkizgen jetistikterimiz aýyz toltyryp aıtýǵa tu­rar­lyq. Táýelsiz Qazaqstan tur­ǵyn­darynyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda osy 20 jyl­dyń sheńberinde turǵyn úı qu­rylysyn damytýǵa barynsha basymdyq berilip keledi. Ha­lyq­tyń turmys dárejesin aıqyn­daı­tyn osy bir mańyzdy salanyń máselelerin keshendi sheshý maq­satymen Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Jar­ly­ǵymen 2004 jyly elimizdegi tur­ǵyn úı qurylysyn damytý­dyń 2005-2007 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Bul memlekettik baǵdarla­ma­nyń basty maqsaty turǵyn úı qurylysynyń qarqynyn kemitpeý, páterlerdiń baǵasyn tómen­de­te otyryp, halqymyzdyń ba­sym bóligin qoljetimdi páter­ler­men qamtamasyz etý, turǵyn úı nesıeleriniń merzimin uzartý, turǵyn úı nesıelerin alý úshin tólenetin alǵashqy jarnalardyń kólemin jáne nesıelerdiń stav­ka­laryn tómendetý bolyp taby­la­dy. Memleket turǵyndardyń or­ta tabysty otbasylaryn qol­jetimdi páterlermen qamtamasyz etý úshin turǵyn úıdiń ár sharshy metrin 56 515 teńgeden aspaıtyn kólemde satýdy belgiledi. Memlekettik baǵdarlama boıynsha turǵyndarǵa qoljetimdi páter­ler­di satý kezinde mynandaı top­tarǵa basymdyq berý kóz­de­linýde: 1. Balalary bar jas otba­sy­larǵa; 2. Memlekettik bıýdjetten qar­jylandyrylatyn memlekettik or­gandardyń jáne mekemelerdiń qyz­metkerlerine; 3. Áleýmettik saladaǵy memlekettik qyzmetkerlerge. Memlekettik baǵdarlama sheń­berinde qoljetimdi páter­lerge beriletin ıpotekalyq nesıe­ler­diń arnaıy baǵdarlamasy qa­byl­dandy. Ipotekalyq nesıeleýdiń mynandaı jeńildikterine qol jetkizildi: syıaqy stavkalarynyń kóle­mi – 9-10 paıyz; aldyn-ala tólenetin jarna kólemi – 10 paıyz; ıpotekalyq nesıeler merzimi – 20 jyl. Sóıtip, Elbasynyń tikeleı tap­syrmasymen Táýelsizdik jyl­dary ishinde is júzine asyrylǵan eki memlekettik turǵyn úı baǵ­dar­lamasy aıasynda elimizde tur­ǵyn úı qurylysyn damytý jáne turǵyndardy qoljetimdi páter­ler­men qamtamasyz etý maqsa­tyn­da buryn-sońdy bolmaǵan áleý­mettik basymdylyqqa qol jetkizildi. Atap aıtqanda, 2005-2007 jyldardaǵy memlekettik baǵdarlama sheńberinde jalpy kólemi 19,3 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy paı­da­lanýǵa berildi. Onyń ishinde, 2005 jyly – 2,0 mıllıon shar­shy metr, 2006 jyly – 6,2 mıllıon sharshy metr, 2007 jyly 8,1 mıllıon sharshy metr turǵyn úı iske qosyldy. 2005-2007 jyldardaǵy memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy aıasynda qol jetkizilgen jetistikterdi eskere kelip, Memleket basshysy 2007 jylǵy tamyz aıyn­da 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan ja­ńa memlekettik turǵyn úı baǵ­dar­lamasyna ómirlik joldama ber­di. Bul baǵdarlama boıynsha da elimizdiń az qamtamasyz etilgen turǵyndaryna qoljetimdi páterler berýge basymdyq berilgen bolatyn. Turǵyndardyń ba­sym­dyq berilgen toptaryna ja­tatyn azamattardyń aldyn-ala tóleıtin jarnalary bolmaı qa­la­tyndyǵyn eskere kelip, bul baǵ­darlamada turǵyn úı qu­ry­ly­sy jınaq júıesiniń qarjysy ar­qyly nesıeleý sharttary qa­ras­­ty­ryldy. Turǵyn úı qury­ly­sy jı­naq júıeleri arqyly nesıe alý­shylardyń syıaqy stav­ka­laryn 4 paıyzdan asyrmaý belgilendi. Sóıtip, 2008-2010 jyldar­da­ǵy memlekettik baǵdarlama sheń­berinde elimiz boıynsha 19,7 mıl­lıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde 2008 jyly – 6,9 mıllıon, 2009 jyly – 6,4 mıllıon, 2010 jyly 6,4 mıllıon sha­r­shy metr turǵyn úı qu­ry­ly­sy paıdalanýǵa berildi. Elimizde qabyldanyp, is júzine asyryl­ǵan eki memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy sheńberinde 1,5 mıllıon qazaqstandyq qoljetim­di páter kiltine ıe boldy. Elimizde qalyptasqan tur­ǵyn úı qurylysyn damytýdaǵy osy jetistikterdi odan ári jal­ǵas­ty­rý maqsatynda 2011-2014 jyl­dar­ǵa arnalǵan turǵyn úı baǵ­dar­lamasy qabyldandy. Bul baǵ­dar­lama bo­ıyn­sha memlekettik tur­ǵyn úı qu­rylysyn jáne ın­je­ner­lik-kom­mý­nıkasııalyq ınf­ra­qu­rylymdar sa­lý­dy bıýdjet esebinen qarjy­lan­d­yrý, sonymen bir­ge memleket jeke-menshik árip­­testigin yntalan­dyrý sharalary kózdelgen. 2011 jyly elimizde 6 mıllıon shar­shy metr turǵyn úı qurylysy paı­da­lanýǵa berilmek.

Jylqybaı JAǴYPARULY.

 

Derek pen dáıek

• Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń turǵyn úı qory ondaǵan mıllıon sharshy metrge ulǵaıdy. Tek 2005-2007 jáne 2008-2010 jyldary júzege asyrylǵan memlekettik baǵdarlama sheń­berinde 40 mıllıon sharshy metrge jýyq turǵyn úı qurylysy paıdalanýǵa berildi. • 2005-2007 jyldardaǵy memlekettik baǵdarlama sheńberinde 19,3 mıllıon sharshy metr turǵyn úı iske qosyldy. Osy baǵdarlama aıasynda respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 18,9 mıllıard teńge qarjyǵa 510,6 myń sharshy metr kommýnaldyq turǵyn úı salyndy nemese 6184 páter kilti tapsyryldy. • 2008-2010 jyldar aralyǵyndaǵy memlekettik baǵdarlama aıasynda 19,7 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qory iske qosyl­dy. Baǵdarlama sheńberinde 468,9 myń sharshy metr kommýnaldyq turǵyn úı qurylysy nemese 6304 páter, sonymen birge, 1395,7 myń metr nesıelik turǵyn úı nemese 16734 páter kilti tapsyryldy. • Elimizde 2006-2007 jyldary 3,3 myń shaqyrym ınjenerlik júıeler, onyń ishinde: 1476,7 shaqyrym energııamen jabdyqtaý, 134,7 shaqyrym jylýmen jabdyqtaý, 852 shaqyrym sýmen jabdyqtaý júıeleri iske qosyldy. 186,5 shaqyrym káriz, 257,7 shaqyrym gaz taratý jelileri, 421,7 shaqyrym jol salyndy. • 2008-2010 jyldary turǵyn úı qurylysynyń ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymyn damytýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 118,241 mıllıard teńge maqsatty transfertter bólindi. Osynyń nátıjesinde 2008-2009 jyldary 2332,1 shaqyrym elektrmen jabdyqtaý, 139,8 shaqyrym jylýmen jabdyqtaý, 872,7 shaqyrym sýmen jabdyqtaý, 434,4 shaqyrym káriz, 506,1 shaqyrym gaz taratý jelileri iske qosyldy. 366,7 shaqyrym jol salyndy. 2010 jyly 1264,8 shaqyrym elektrmen jabdyqtaý, 54,0 shaqyrym jylýmen jabdyqtaý, 391,1 shaqyrym sýmen jabdyqtaý, 126,2 shaqyrym káriz, 184,6 shaqyrym gaz taratý júıeleri jáne 118,8 shaqyrym jol salyndy. Turǵyn úı qurylysy salasyn memlekettik qoldaý 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy aıasynda da jalǵasyn tappaq. Osy maqsatqa memleket tarapynan 120 mıllıard teńge qarjy bólindi. • Elimizdiń turǵyn úı qurylysy salasynda júzege asyrylǵan eki memlekettik baǵdarlama nátıjesinde 1,5 mıllıon qazaq­standyq jańa páterge ıe boldy. 2004 jyly elimizde ár adamǵa shaqqanda 0,17 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilse, 2007 jyly bul kórsetkish 2,5 ese artyp, 0,43 sharshy metrdi qurady. • El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy atalyp ótiletin 2011 jyly elimizde 6 mıllıon sharshy metr turǵyn úı iske qosylady dep kútilýde. • Qazaqstandyq úleskerlerdiń múddesin qorǵaý úshin 2007 jyldan bastap memleket tarapynan 453,017 mıllıard teńge qarjy bólindi. Mine, osyndaı ıgi qamqorlyqtyń nátıjesinde 2011 jyldyń sońyna deıin elimizdegi barlyq úleskerlerdiń problemasy tolyq sheshimin tappaq. • Elimizde 2020 jylǵa deıingi turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵyn reformalaý baǵdarlamasy qabyldandy. Osy baǵdarlama aıasynda 10 jyl ishinde elimizde 81 myń shaqyrym elektr, jylý, sý jáne gaz taratý jelileri jańartylmaq. Uzaq jyldardan beri jóndeý jumystaryn kórmegen 11624 kóp qabatty turǵyn úıler kúrdeli jóndeýden ótkiziledi.       

ÚLESKERLER TÚGEL QONYS TOIYN TOILAIDY

Muhıttyń arǵy jaǵynan bastaý alǵan qarjy daǵ­darysy naqty ekonomıkalyq salalarǵa da salqynyn tıgizdi. Jahandyq ekonomıkaǵa berik kirikken táýelsiz Qazaq­stan da odan syrt qala almady. Qarjy daǵda­ry­sy­nyń alǵashqy soqqysy elimizde keń qulash jaıǵan tur­ǵyn úı qurylysy salasyna keri áser etti. Ásirese, elimizde kúrt damyp ketken úleskerler qatysýymen saly­nyp jatqan turǵyn úı keshenderi turalap qaldy. Oǵan jaýapsyz qurylys fırmalarynyń da keri yqpaly bolmaı qalǵan joq. Sóıtip, jıǵan-tergenderin jalǵyz baspana alý úshin qurylys fırmalaryna quıǵan myńdaǵan qazaqstandyq úleskerler múddesi tyǵyryqqa tireldi. Máselen, 2007 jyldyń IV toqsanynda elimizde salynyp jatqan 450 turǵyn úı kesheniniń 62889 úleskeri kúrdeli jaǵdaıǵa tap boldy. Mine, naq osyndaı qysyltaıań shaqta Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen alaıaq­tar­ǵa aldanǵan úleskerlerge memlekettik qoldaý kór­setýdiń keshendi sharalary belgilendi. Sóıtip, 2007 jyldan bastap elimizdegi úleskerler problemasyn sheshýge memleket tarapynan 453,017 mıllıard teńge qarjy bólindi. Álemdik qarjy daǵdarysy ákelgen qıyndyqtarǵa qara­mastan osy jyldar ishinde memleket tarapynan jasal­ǵan kómektiń nátıjesinde 58 myń úleskerdiń múddesin sheshken 410 turǵyn úı kesheni paıdalanýǵa berildi. 2011 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde 13650 úleskerdiń qatysýymen salynyp jatqan 58 problemalyq nysan qaldy. Memleket tarapynan kórsetilgen qoldaýdyń nátıjesinde 2011 jyldyń 1 qarashasyna deıin taǵy da 3848 úleskerdiń máselesi sheshilgen 14 turǵyn úı kesheni paıdalanýǵa berildi. Qazir elimizde 9802 úleskerdiń múddesi sheshiletin 44 turǵyn úı keshenin paıdalanýǵa berý mindeti tur. Onyń ishinde 16 nysan Astana, 15 nysan Almaty qalalaryna, 13 ny­san elimizdiń basqa óńirlerine tıesili. Astana qa­la­syndaǵy 3091 úleskerdiń qatysýyndaǵy 16 turǵyn úı keshenin sheshýdiń mynandaı joldary belgilengen. Birinshi, ákimdiktiń páterlerdi satyp alýy nátıjesinde 10 turǵyn úı kesheni paıdalanýǵa berilmek. Bul maqsatqa Úkimet tarapynan 49,792 mıllıard teńge qarjy bólindi. Ekinshi, «Jańa qurylys» JShS esebinen 1 turǵyn úı kesheni paıdalanýǵa berilmek. «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ esebinen taǵy bir qurylys kesheni, qurylys salýshy­lardyń óz esebinen 5 nysan paıdalanýǵa berilmek. Osy­nyń ­nátı­jesinde bıylǵy jyly astanalyq úlesker­ler­diń prob­le­ma­sy tolyq sheshimin tabady dep kútilýde. Almaty qala­syn­daǵy 15 problemaly nysannyń taǵdy­ry mynandaı joldarmen sheshilmek. 1 nysan «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ esebinen, 5 nysan qurylys salýshylardyń óz esebinen, «Stresti aktıvter qory» AQ esebinen 5 turǵyn úı kesheni paıdalanýǵa berilmek. Al qalǵan 4 nysannyń taǵ­dyry Qarjy mınıstrliginiń múmkindigi joq borysh­ker­lermen jumys jónindegi komıtetiniń qaraýymen sheshilmek. Aqmola oblysyndaǵy 1212 úleskerdiń qatysýy­men sa­­lynyp jatqan 1 nysan, Almaty oblysyndaǵy 2089 úles­keri bar 2 nysan, Aqtóbe oblysyndaǵy 80 úleskeri bar 1 nysan, Jambyl obly­syn­daǵy 72 úleskeri bar 1 ny­san, Mańǵystaý oblysyndaǵy 542 úleskeri bar 8 nysan osyn­daı tıimdi sharalardyń nátıjesinde tolyq sheshim tappaq. Qoryta aıtqanda, 2011 jyldyń sońyna deıin elimizdegi barlyq úleskerlerdiń problemasy sheshimin tappaq. Memleket tarapynan kórsetilgen osyndaı buryn-sońdy bolyp kórmegen qarjylyq qoldaýdyń nátı­je­sinde elimizde aqshasyn sala otyryp pátersiz qalǵan bir de bir úlesker bolmaıdy. Búkil qazaqstandyqtar joǵary kóńil-kúımen qarsy alǵaly otyrǵan Táýelsizdik toıy­nyń taǵy bir tabysty tartýy osyndaı.

Jazıra BÝKINA, Qurylys jáne TKSh isteri jónindegi agenttiktiń baspasóz hatshysy.

 

OTBASY BAQYTYNYŃ BASTAÝY

Bul tujyrymnyń aqıqattyǵyn ómirdiń ózi dáleldep keledi. Jeke baspanań bolyp, balalaryńnyń qy­zyǵyna kenelip, ózińmen-óziń ómir keshkennen artyq qýanysh joq. «Je­tim burysh» saǵalaǵan kez kelgen otbasynyń berekesi bolmaı­tyn­dyǵyna kózim anyq jetti. Men Astana qalasyna alǵashqy lekpen kelip, óz baqytymdy bas qalanyń bo­lashaǵymen baılanystyrǵan jas­tar­dyń biri boldym. 1998 jyly el­ordada eńbek jolymdy bastadym. Sodan bergi jyldarda Mýzyka aka­d­emııasynda, qazirgi Ulttyq óner ınstıtýtynda eńbek etip kelemin. О́ner ujymy bolǵandyqtan el­or­­damyzdyń mádenı ómirine bite qaı­nasyp, kún saıyn bolyp jata­tyn úlkendi-kishili sharalarǵa ara­la­syp, shabyttana jumys isteımiz. Bú­ginde ujymymyz bas qalanyń basty óner ordasyna aınaldy desem, ar­tyq aıtqandyq emes. Ulttyq óner ıns­­tı­týtynyń elimizdegi irgeli óner shańyraǵyna aınalýyna je­tekshimiz, Qazaqstannyń halyq ártisi Aıman Musaqojaevanyń eń­begi erekshe. Eli­mizge keńinen ta­ny­mal óner sa­ńyla­ǵynyń bas­shy­lyǵymen bizdiń ujym talaı-talaı álem sahna­laryn­da Qa­zaqstannyń bedelin asqaqtatty. Men Astana qalasyndaǵy eńbek jolymdy bastaǵanda páter kezegine turǵan bolatynmyn. «Asyq­pa­ǵan arbamen qoıanǵa jetedi» degendeı, aqy­ry jeke páter alý baqy­tyna ıe bol­dym. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qar­sańynda maǵan osyndaı qýa­nysh­ty habar jetti. 13 jyl kútken páter kiltin alar kezde kóńilim tolqyp, osyndaı kúnge jet­kenime ózimdi ba­qyt­ty sana­dym. Mine, bas qala­myz­da boı kóterip ke­le jatqan «Ja­ǵa­laý» atty jańa shaǵyn aýdannan ózime berilgen 2 bólmeli páterdiń de tabaldyryǵyn attadym. Búgingi qurylys ındýs­t­rııa­synyń ozyq jetistikterimen árlendirilgen 2 ból­me­li páter ma­ǵan han saraıyndaı kó­rin­di. Qýa­ny­shymdy otbasymmen bóli­sip, ja­ńa páterde qonys toıyn toı­laý­ǵa daıyndalýdamyz. Mundaı ómirlik qýanysh men sııaqty qarapaıym óner sala­sy­nyń qyzmetkerine el Táýel­siz­di­gi­niń ar­qa­synda múmkin bolyp otyr­ǵan­dy­ǵyn jete sezinemin. Bas qa­la­myzdyń or­ta­synan osyndaı jeke páter alýy­ma múmkindik jasa­ǵan Elba­sy­na, Úkime­ti­mizge jáne ózimniń óner ujy­my­ma sheksiz rızalyǵymdy bildiremin. Mem­­leket basshysy elimizde tu­raq­tylyq pen tynyshtyq ny­ǵaıa beretin bolsa, Qazaqstannyń ala­tyn asýlary asqaraly bola­tyn­dy­ǵyn jıi aıta­dy. Bul naǵyz ómir shyń­dyǵy. Mine, osy el birliginiń jáne eli­miz­diń áleýmet­tik-ekono­mı­ka­lyq damýy­nyń arqa­syn­da myń­daǵan qarapa­ıym qazaq­stan­dyqtar je­ke baspana alyp, qo­nys toıyn toı­laýda. Qýanyshymyz qýa­nyshqa ulasyp, elimizdiń mereıi árqashan ústem bola bersin!

Aısulý О́STEMIROVA, Ulttyq óner ınstıtýtynyń qyzmetkeri.

Astana.

 * * *

MEN – QURYLYSShYMYN!

Mamandyqtyń ja­ma­­ny joq. Degenmen, adamzat tarıhynda bú­ginge deıin belgili bol­ǵan úsh myńnan astam maman­dyq­tyń ishinde qu­ry­lysshy ma­man­dy­ǵy­­nyń alatyn orny erek­she. Qurylysshy – ómir sáýletshisi. Son­dyq­tan ózim­niń qurylysshy bol­ǵa­nym­dy maqtan tutamyn. Men bú­ginde Astana qalasynyń tur­ǵyn úı qurylysy salasynda jemisti ju­mys at­qa­ryp jatqan «Sátti qurylys» JShS-nyń alǵashqy qurylǵan kúninen beri eńbek etemin. 2004 jyl­dan beri osy qu­ry­lys ujy­myn­da talaı tur­ǵyn­dardyń pá­ter kiltin alǵan qýa­nyshty sát­terine kýá boldym. «Sátti qurylys» JShS negizinen turǵyn úı keshenderin ár­len­dirý jumysymen aına­ly­sa­dy. Qalamyzda boı kótergen «Abaı», «Avısenna», «Olımp-Palas», «Dıplomat», «Bolashaq» jáne basqa turǵyn úı keshenderinde meniń de qoltańbam qaldy. Qazir bizdiń qurylys fırmasy «Jaǵalaý» atty jańa shaǵyn aýdannyń turǵyn úı keshenderin salyp jatyr. Kúni keshe boz jýsan terbetilgen ja­zyq dalada birneshe kóp qa­batty turǵyn úı boı kóte­rip, bolashaq shaǵyn aýdannyń sáý­leti ashyla tústi. Men osy qu­ry­lys fırmasynda eńbek ete bastaǵan jyldar ishinde birneshe qurylys maman­dy­ǵyn ıgerdim. Qazir aǵash sheberi bolyp eńbek etemin. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy toılanar qarsańynda «Sátti qu­ry­lys» fırmasy taǵy bir kóp qabatty turǵyn úı qury­lysyn paıdalanýǵa bermek. Júz­degen astanalyqtar jańa páter kiltin alatyn ýaqyt ta alys qalǵan joq.

Artyqbaı AJDAROV, «Sátti qurylys» JShS qurylysshysy.

______________________________________________

Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Jylqybaı JAǴYPARULY.