Kúmbezdiń kúmis baǵany (UǴA akademıgi Zákı Ahmetov týraly)

Kúni keshe ǵana L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Qazaq ádebıeti men ádebıettanýynyń rýhanı jańǵyrýdaǵy orny men róli»  atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa belgili ǵalymnyń qurmetine uıymdastyryldy. Ulttyq ýnıversıtettegi ulaǵatty jıyn Ulttyq akademııalyq kitaphanadaǵy «Akademık Zákı Ahmetov zertteýleri jáne ádebıettiń teorııalyq-ádisnamalyq negizderi atty konferensııaǵa ulasty. Atalǵan alqaly jıyndarǵa Qazan qalasyndaǵy Ǵ.Ibragımov atyndaǵy Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kım Mınýllın, Túrkııanyń Pamýkkale ýnıversıtetiniń professory Mustafa Aryslan syndy sheteldik ǵalymdar qatysty.

Biz oqyrman nazaryna ádebıettanýshy ǵalym týraly fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımov jazǵan maqalany usynyp otyrmyz.

Akademık Zákı Ahmetov ulttyq ádebıettaný ǵylymy tarıhynda, ásirese onyń qazaqtyń óleńtaný, abaıtaný, áýezovtaný tárizdi kúrdeli salalarynda salıqaly, súıekti eńbekter qaldyrǵan aıtýly oqymysty. Ulttyq poetıka, ádebıet tarıhy men teorııasy, stılıstıka, tekstologııa, jalpy sóz óneri, qoǵamdyq oı-sana jaıyndaǵy tarıhı-ǵylymı qaǵıdattar men qundylyqtardy, negizgi ǵylymı uǵymdar men termınder júıesin, ǵylymı til erekshelikterin, sóz qoldaný tásilderin tereń paıymdap, zerdelegen bilgir edi. «Aıda aıaq joq, jylda jilik joq» degendeı, Zákı aǵanyń qapııada opat bolǵanyna da 16 jyldyń júzi bolypty. Osy ýaqyt ishinde daraboz bilimpazdyń adamshylyq, izgilik, kisilik, ustazdyq, ımandylyq qasıetteri, meıirban kelbeti, máseleniń mánisin júıeli, jınaqy, beıneli baıandap, aýdıtorııany namazǵa uıytqandaı elittirýi kóńil aınasynda sáýledeı jarqyraıdy.

Ádildigi men ádeptiligi qandaı edi áz aǵanyń! Akademık dep qol qoıý Áýezov pen Sátbaevqa laıyq, keıde óz-ózimnen uıalamyn deýshi edi. О́zimniń anam Hansha ánshi edi, el adamdary Abaıdy jaqsy bilýshi edi, ánshi-kúıshi, qıs­sashy, óleńshilerdiń ortasy edi, ákem halyq dastandaryn taqpaqtap, má­ner­lep oqyp oty­­r­atyn-dy dep syr asha­tyn. «Q­a­zaqtyń memlekettik qyz­dar pe­dagogıka ınstıtýtynda us­­taz bo­lyp júrgenimde Málik Ǵab­dýl­lın Aka­demııaǵa jarty aı­lyq kóleminde qy­z­metke alǵan edi. Sol bir jyldarda Áýezov Abaı shyǵarmalarynyń jańa ǵy­lymı tolyq akademııalyq ba­sy­lymyn ázirleýge basshylyq ja­sady, bar qaırat-jigerin, bi­li­min sarqa jumsady. Osy bir be­re­keli istiń nátıjesinde Abaı, Áýe­zov murasyna den qoıǵanym aqı­qat. KazGÝ-degi dıplomdyq ju­mysymnyń taqyryby – «Abaı­dyń estetıkalyq kóz­qa­ra­sy» edi. Ǵylymı jetekshim professor Beısembaı Kenjebaev ta, resmı sarapshy Muhtar Áýezov bolǵan-dy. Demek osy us­­tazdarymnyń arqasynda KSRO Ǵy­lym akademııasynyń Shy­ǵys­ta­ný ınstıtýtyna aspı­ran­tý­raǵa qa­byldanǵanda Abaıdyń shy­ǵar­mashylyq ómirbaıany boıyn­sha zertteý júrgizetin nıette be­kin­genim ras», degen Zákı aǵa ǵy­lym jolyna qalaı túskenin ań­datýshy edi.

Onyń «Abaı jáne Lermontov» deıtin kandıdattyq dısser­ta­sııa­synyń ǵylymı jetekshisi, kó­ne túrki jazbalarynyń asqan bi­­l­giri, mátintanýshy, KSRO ǴA kor­res­pondent-múshesi S.E.Ma­lov, orys ádebıettaný ǵy­ly­­my b­oı­yn­sha keńesshi Eýropa, Shyǵys áde­­bıetiniń maıtalmany, «Edige», «Qarasaı – Qazı» jyrlary ha­qyn­da zertteýler týyndatqan V.M.Jırmýnskıı, Islam tarıhynan leksııa oqyǵan akademık I.Iý.Krachkovskıı jas ǵalymnyń ǵy­­lymı-shyǵarmashylyq áleý­e­ti­­niń kemeldenýine áser etti. О́zi de orys, Eýropa, shyǵys halyq­t­a­ry­nyń ádebıetinen mol sýsyn­da­dy.

Orys tilinde Pýshkın, Ler­montov, Nekrasovtardy mán-maz­munyn jyǵa tanyp, jatqa tó­gildiretin saharanyń jas naý­shasy Zákı Ahmetov 19 jasynda jasyndaı jarqyldap, ıaǵnı 1947 jyldyń qyrkúıeginen bastap 1949 jyldyń mamyryna sheıin Lenıngrad Memlekettik ýnı­versıtetiniń Shyǵystaný fa­kýltetinde dáris oqyǵany qan­daı ǵanıbet deseńizshi! Jas bol­sa da onyń shalqar bilimin bi­limpazdardyń ordasy kádege ja­ratty. Tektiliktiń, tereńdiktiń, zı­ıa­lylyqtyń, passıonarlyq qulshynystyń naqty kórinisi ǵoı.

Akademık Zákı Ahmetov ult­tyq óleń­taný ǵylymynda aı­ryq­sha kesek ǵylymı oı-tujy­rym­dar órbitken zert­teýshi eken­di­gine, ásirese onyń «Kazah­skoe stı­hoslojenıe» (1964), «О́leń sóz­­diń teorııasy» (1973), «Qa­zaq óleńi teo­rııasynyń negiz­de­ri» (2002), «Poezııa shyńy – danalyq» (2002) atty zert­teý­leri aıǵaq. О́leńtanýshy Z.Ah­me­tovtiń kórsetýinshe, poe­zııa tili men kórkem formalar ta­bı­ǵatyn uǵyp-túsiný úshin óleń qu­rylysynyń ishki qupııasyn tek­­serip-taldaý, taný asa mándi. Ras­ynda, óleń – asa kúrdeli, san qyr­ly qubylys.

Akademık Z.Ahmetov shyǵys­ta­nýshy T.Kovalskııdiń túrki poe­zııasy tarı­hyn­da uqsastyq paı­da bolýyn erte dá-
ý­irge jat­qyzǵanyn qýat­taıdy. Aka­de­mık V.V.Radlov túrki poe­zııa­syn­daǵy uı­qastyń damýy arab-parsy áde­bıetiniń áserinen dep jazady. Uı­qasý reti aaab bolyp kelý kóp­­tegen shyǵys halyqtary poe­zııa­syna tán. Túptep kelgende, osyn­daı uıqasym tártibi Abaıda bar, tipti Mahmut Qashǵarıde de qol­danylǵan deıdi.

E.Bertels Mahmut Qash­ǵa­rıdiń «Dı­ýanı luǵat at-tú­rik» shyǵar­ma­syn­daǵy keı­bir poe­zııa­lyq muralardyń uıqa­sqa qu­­rylatyndyǵyn oryndy kel­ti­redi.

Akademık V.Jırmýnskıı men H.Zarıfov túrki poezııasyndaǵy uıqas­tyń paıda bolýyn sın­tak­sıstik paralle­lızmmen baıla­nys­tyrady. Akademık Zákı Ahmetov uıqastyń sonshalyqty jo­ǵary dárejede damýyna, keń qol­danys tabýyna ulttyq poezııa ti­liniń beıneliligi, sózdiń tabı­ǵı áýezdiligi, sóı­leý­diń yrǵaqtyq-sın­tak­sıs­tik túzi­lisi yqpal etken degen tujy­rym jasaıdy.

Ulttyq óleńtaný ilimi tarıhynda akademık Zákı Ahmetov uıqastyń fone­tı­kalyq júıe­sine, býyn quryly­syna, dybys­tar (daýysty, daýyssyz) ún­des­tigine, yrǵaq tabıǵatyna tór­kin­destigin tereń zerdeleıdi. Onyń kórsetýinshe, uıqas – poe­zııa­nyń basty sıpaty, tar­maq so­ńyndaǵy sózderdiń úılesimi, dy­bys­tyq jarasymdylyqtar, óleń­niń yr­ǵaqtyq-ıntonasııalyq qu­rylymynyń aı­ryqsha turaq­ty te­tigi. Uıqas – óleń sóz­di tar­maq­tarǵa jikteýdiń kórset­ki­shi. Ol kórkemdik sana aınasyn­da poe­­­zııalyq shyǵarmanyń yr­ǵaq­tyq júıesindegi negizgi ele­me­nt, tu­­tas býyndardy áýez­di­likke kó­shi­retin tásil.

Asylynda, uıqastyń yrǵaq pen ınto­na­sııaǵa yqpaly orasan, se­mantı­ka­lyq, kórkemdik máni de erekshe.

Zákı Ahmetov eńbeginde uıqas qu­ramyndaǵy dybystyń sa­pa­­sy, áýezdiligi, tolyq mán­de­gi akýstıkalyq sáıkestigi, sıngarmonııalyq úılesimdiligi, túr­leri (tolymdy, tolymsyz, qu­ramdy, redıfti) ǵylymı-teo­rııalyq turǵydan baıyptalady.

Ol uıqasty ulttyq kórkemdik dás­túrlerdiń baıýymen, óleń qu­rylysynyń kúrdelenip ke­mel­de­nýimen birtutastyqta qaras­ty­ryp, qazaq óleńindegi uıqas júıesiniń joǵary deńgeıde sa­la­­­lanyp-saralanyp damýyna ult­­tyq poezııa tili­niń ob­raz­dy­ly­ǵy, sózdiń tabıǵı áýez­diligi, sóı­­leýdiń yrǵaqtyq-sıntak­sıs­tik túzilisi yqpal etken degen tu­jyrym ja­saı­dy.

Akademık Zákı Ahmetov tú­r­ki poezııa­syn­daǵy uıqas tý­ra­ly oı órbitken shyǵys­ta­ný­shy­lar F.Korsh, V.Gor­d­levskıı, T.Kovalskıı, E.E.Bertels, epos­tanýshylar V.M.Jır­mýn­s­­kıı, H.T.Zarıfov syndy oqy­mys­tylardy iltıpatpen ataıdy. Ǵulama ǵalym shýmaq qurylysyna tán sıpat-belgilerdi bylaısha kórsetedi: 1) poezııalyq oıdyń belgili bir dárejede aıaqtalyp tııanaqtalýy; 2) óleń sóılemderi sıntaksıstik-yr­ǵaqtyq turǵydan tolyq músindelip, ınto­nasııalyq tolqyndanýynyń aıaq­talýy; 3) shýmaqtaǵy tarmaq sany­nyń tu­raqtylyǵy; 4) shýmaq jasaıtyn tar­maq­tarda uıqas tártibi qatań saq­ta­lady.

Ulttyq poetıka maıtalmany Zákı Ahmetov orystyń áde­bı­et­taný ǵyly­myn­daǵy oı-pi­kir­­lerge súıene otyryp, oı ji­­­bin tar­­qatady. Sondaı-aq S.Seı­­fýl­l­ın, S.Muqanov, B.Ken­je-
­­ba­ev baılamda­ryn, ıini kel­gen­de, ǵylymı qol­danysqa en­gi­zedi.

­Qazaq óleńiniń teoretıgi ha­lyq poe­zııa­syndaǵy án-óleń­de­riniń túrlerine (óleń, qa­ra óleń, aıtys, qaıym, jyr, tol­­ǵaý, ter­me, taqpaq), qazaq aýyz áde­bı­­etiniń baıyrǵy ókil­derine (jyraý, jyrshy, aqyn, óleńshi), kóne túr­ki jazba eskertkishteriniń tili men stıline zeıin aýda­rady. Qazaqstan men Orta Azııa jerin­de jaz­ba ári aýyz ádebıeti joǵary dá­­re­jede damyǵanyn jáne 7 býyndy óleń­derdi qoldanǵanyn atap ótedi.

Al 11 býyndy óleńder túrki halyq­ta­ry poezııasynda, atap aıt­qanda, ózbek, ázerbaıjan, qara­qalpaq, tatar jyrlarynda já­ne tájik-ıran ádebıetinde bar. F.Korshtyń jazýynsha, ázer­baıjanda 11 býyndy óleń, yr­ǵaqtyq órnegi 5+6, 6+5 tú­ri keń jaıylǵan. Osyndaı toqy­lys Iаsaýı hıkmetinde ushy­ra­sa­tynyn Zákı Ahmetov te kór­setken.

XVIII ǵasyrda 11 býyndy qara óleń úlgisi keń qoldanys tap­qan. «Aqtaban shubyryndy, Al­qakól sulama» oqıǵasyna ar­nal­ǵan «Elim-aı» qara óleń úl­gisimen aıtylǵan. O zamanda tý­ǵan kesek dastandar, aıtalyq, Ja­­naq jyrlaǵan «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry jáne Abaı­dyń «Eskendir», «Ázim áńgi­me­si», «Masǵut», «Vadım» shyǵar­ma­la­ry qara óleń túrimen kestelengen. Qıssalar da osylaı.

Shýmaq, tarmaq, býnaq, uıqas qury­ly­syna engizgen jańa­lyq­ta­ryn ǵylymı-teorııa­lyq tur­ǵy­dan tekserip tarazylaıdy. Ás­i­rese Abaı Pýshkın óleńi­niń melodııalyq baılyǵyn, túp­­nus­qanyń rýhyn, syryn, ın­to­na­sııasynyń názik reń­k­te­rin, yr­ǵaqtyq sýretin áser­li jet­kizgenin sıpattaıdy. Aýyz­eki sóıleýdiń ıntonasııasyn ke­mel­dik­pen baıytqanyn táp­tish­teı­di. Bul oraıda «Baı seıil­di», «Em taba almaı», «Taıǵa min­dik», «Surǵylt tuman dym búr­kip», «Jalyn men ottan jaralyp», «Qýaty ottaı burqyrap», «Qatyny men Masaqbaı», «Qor boldy janym», «Sen meni ne etesiń?», «Segiz aıaq» óleńderi ja­ńa­shyldyq qubylystarymen qy­zyqtyrǵanyn qadap aıtady.

Poezııa muhıtynan, sulý­lyq dúnıe­si­nen jemis tergen, jemisin elge bergen altyn aǵanyń bilimdarlyǵyna dil­marlyǵy, sanatkerligine ar-ojdan, rýh tazalyǵy, kórkem minezi ushtasqan edi-aý! Iá, ǵula­ma­nyń murasynda ult tili­niń keremet syry, rýhy, kórkemdigi, tereńdigi, danalyq dáristeri biliktilikpen saralanǵan.

1951 jyldyń 5 qańtarynda «Abaı jáne Lermontov» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy. Osynaý kesek zertteýde Abaıdyń aýdarma salasyndaǵy úzdik ónerine, sóz saptaý sheberligine, kórkemdik oılaý júıesiniń tegeýrin-qýatyna barynsha tereń taldaý jasaıdy. Abaıdyń Lermontovpen ıyq te­ńestirip turatyndyǵyn ári bá­se­ke­les te rýhtas ekendigin ke­listi áńgi­me­leıdi. Qyrýar salys­ty­rýlardy jú­ıe-júıesimen jik­tep tekseredi. Abaı­­dyń Ler­montovty qushtarlyqpen aýda­r­­ǵa­nynyń sebebin ol «erekshe yza­nyń aqy­ny, mahabbaty ashýmen ýlanǵan aqyn» dep, óte-mó­te búıregi burylyp, yntasy aýyp, júregi qalap jaqyn tut­qa­­nyn zerdelilikpen tarazylap tú­sin­diredi.

Abaı aýdarǵan Lermontovtyń «Oı» degen óleńi jaıynda «Dú­nıe, ómir jaıly tynymsyz oıǵa ba­typ, bárin synap, aqyl­me­nen sa­ralap, asqaq qııalǵa, úmit pen armanǵa ábden berilgen kúıi de; jazyqsyz japa shekken, aýyr beınet tartqan, kóptiń atynan aıtqan, azýly kúshtilerge aıtqan qatty narazylyǵy da – bá­ri de osy óleńnen molynan se­ziledi», dep jazǵan. Demek zert­teýshi tereń tamyrlastyqty, tór­kindestikti, saryndastyqty ańǵarǵan.

Zadynda, Zákı Ahmetov abaıtaný men lermontovtanýǵa ja­ńa­shyl qu­by­lystar engizdi. Jas ǵalymnyń tu­jy­rymdy oı-pikirlerin akademıkter Krach­­kovskıı, Strýve, Baran­nı­kov, pro­fes­sorlar Efımov, Ber­kov, kórnekti ler­­­montovtaný­shy V.A.Manýılov qol­dap qýat­tady. Sóıtip oqý men jazýdy, tyńdaý men sóıleý ónerin, qys­qa qaıyrǵanda, birneshe óner túr­lerin túbegeıli meńgergen rý­hanı balǵyn qa­sıet­tiń ıesi Zákeń zııaly oıshyl qa-
ý­ym­nyń, ozat ta úlgili ortanyń barsha jaqsylyqtaryn boıyna tutastaı si­ńirdi. Osy kezde ulttyq ádebıettaný ǵy­lymynyń bolashaq tý ustaýshysy re­tindegi al­ǵysharttary qalyptasty. Só­zimiz dáleldi bolý úshin ǵylymı je­tekshisi S.E.Malovtyń pikirin kel­tire ketken durys. Ol kisi shá­kirtimniń ǵy­lymı tanymynyń te­reńdigine, zer­del­i-
likpen oı tol­ǵaýyna, bilim deńgeıine já­ne eń­beksúıgishtigine dán razymyn degen eken.

Zákı Ahmetov 1965 jyldyń 2 aqpa­nynda doktorlyq dıssertasııa qor­ǵa­ǵanda uly jazýshy Sábıt Muqanov bylaı degen:

– О́leń qurylysy týraly bu­ryn da az jazylǵan joq. Zákı Ahmetov solardy túgeldeı bi­lip, eskerip, qazaq óleńin jańa qy­­rynan tereń zerttegen. Onyń «Qa­zaq óleńiniń qurylysy» atty zert­teý eńbegi – buǵan deıin aı­tyl­­­maǵan tolymdy, kóńilge qo­nym­dy pikirler aıtýymen qundy.

Akademık V.M.Jırmýnskıı Zákı Ahmetovtiń «Qazaq óleńiniń qurylysy» zertteýin túrkitanýǵa jáne óleń teorııa­syna qosylǵan baǵaly eńbek dep esepteıdi. Professor Temirǵalı Nur­tazın: «О́leń qurylysynyń názik qu­by­­lystaryn tamyrshydaı dóp ba­syp, jatyq tilmen uǵynyqty jet­kizetin sırek talant ıesi», deıdi.

Zákı Ahmetov bıik erýdısııa­symen baýraıdy, tamyr tere­ńi­men qopara tekseredi, asa bil­girlikpen, úlken máde­nı­etpen, bilimdige tán ádep-ıba­men sóıleıdi, jazady. Tolǵa­nys­tary men taldaýlary jan-jaqty, tereń, keń. Jan sa­raı­ynyń kirshiksizdigi sondaı, alys-jaqynǵa qyldaı kiná­rat keltirmeıtini bylaı tur­syn, ózinde tipti tiri pendeni jek ­kórý sezimi atymen joq edi; adam ataýlyǵa tek ǵashyq kóz­ben qaraıtyn. Qazirgi qazaq áde­bıettanýynyń kúmbezin tirep tur­ǵan kúmis baǵan edi, – deıdi aka­demık-jazýshy Zeınolla Qabdolov.

Ult sanatkeri Zákı Ahmetovtiń áde­bıet tarıhy men teorııasy, ulttyq poe­tıka men óleń júıe­si, abaıtaný men áýe­zov­taný jaı­y­ndaǵy monografııalary Qazaqstan ǵylymy tarıhynda jar­qyn be­les bolyp esepteledi. Onyń eńbekteri Qytaı, Túrkııa, Reseı memleketterinde, Mınsk, Kıshınev, Erevan, Baký, Tashkent, Bishkek qalalarynda jaryq kórdi.

Zákeń daryndy zertteýshi, talantty ustaz retinde qoǵamnyń ǵylymı áleýetin kórkeıtý isin­de, eldi sáýlelendirý jo­lyn­da eleýli iz qaldyrdy. Onyń je­te­k­­shi­ligimen 20-dan astam dok­tor­lyq jáne kandıdattyq dısser­tasııalar qorǵaldy.

Ol repressııaǵa ushyraǵan Alash qaı­ratkerleriniń shyǵar­mashylyq mura­syn baǵa­laý­da ta­­rıhı ádilettilikti qal­py­na kel­­­tirýge orasan zor eńbek si­ńir­­di. Ǵy­lymı-meto­do­lo­gııa­lyq ádisnamany shyǵar­­ma­shy­ly­ǵynyń túpqazyǵy etken týmysy bólek, tulǵasy bıik akademık Zákı Ahmetov keıingi urpaqqa qymbat qazyna qaldyrdy.

Serik NEGIMOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor