Qytaı prezıdenti Sı Szınpın Astanada ótken forýmda Jibek jolyn qaıta jandandyrýdy kózdep, «Bir beldeý – bir jol» bastamasyn jarııalaǵany belgili. Bul jobaǵa Qazaqstannyń da qosatyn úlesi bar. El aýmaǵyn basyp ótetin jańa Jibek joly «toǵyzynshy terrıtorııa» úshin de, ózgeler úshin de tıimdi bolatyny anyq. Bastama transshekaralyq saýda aınalymyna, ınvestısııa tartý men iskerlik yntymaqtastyqtyń qanat jaıýyna qolaıly jaǵdaı jasaıdy.
Alaıda Eýropalyq odaq úshin «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasyndaǵy «16+1» prosesi túıtkildi máselege aınalyp otyr. Joba bastalǵan 2011-2012 jyldardyń ózinde Batys Eýropa elderi odan qaýiptenetinin jasyrǵan joq. Eýropalyq syrtqy ister qyzmeti ókilderiniń prosess jumysyna aralasýymen jaǵdaı turaqtalǵandaı kóringen. Biraq keıingi kezde osy tóńirektegi áńgime qaıta kóterile bastady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qart qurlyq demokratııalyq batys jáne sosıalıstik shyǵys blok bolyp bólingeni málim. Keıinirek eki tarap ortaq kelisimge qol jetkizgen. Politico.eu portalynyń paıymdaýynsha, Qytaıdyń yqpalymen Eýropa taǵy ekige qaq jarylýy múmkin. Sarapshylar «Shyǵys Eýropa 2.0» nusqasy burynǵy blok sekildi áleýetti bolmaǵanymen, qurlyqtyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine nuqsan keltirýi múmkin dep esepteıdi.
Mundaı qaýip negizsiz emes. Ekonomıkalyq daǵdarys pen bosqyndar máselesinen keıin aımaqtaǵy áleýmettik jaǵdaıdyń qarqyny báseńdedi. Sondaı-aq Shyǵys Eýropa elderi syrttan ınvestısııa tartýǵa ońtaıly bola tústi. Mundaı múmkindikti Qytaı qalt jibergen joq. The Diplomat portaly taratqan aqparatqa súıensek, qazirdiń ózinde Aspan asty eliniń Shyǵys Eýropaǵa salǵan ınvestısııasynyń kólemi 8 mıllıard dollardan asyp ketken.
Bastapqyda «16+1» forýmy dostyq, ortaq paıda jáne Qytaı men Eýropalyq odaqtyń tıimdi strategııalyq áriptestigin kózdeıtini aıtylǵan. Alaıda Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderi kelisimniń túpki mánin durys uǵynbaǵan tárizdi. О́ıtkeni «16+1» prosesine múshe memleketter Qytaımen EO erejelerine saı áreket etpeıdi. Esesine, ár el Beıjiń bıligimen jeke-dara ekijaqty qarym-qatynas ornatýy tıis. Nátıjesinde kelissózder kezinde qart qurlyqtaǵy memleketterdiń múddesi emes, Aspan asty eliniń degeni júredi. Bul óz kezeginde Qytaı úshin óte qolaıly. Birinshiden, Beıjiń Eýropalyq odaqtyń qatal erejelerine baǵynbaı-aq, birqatar memleketpen saýda-ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıtady. Ekinshiden, «16+1» prosesine qosylǵan elder Qytaı úshin Batysqa ashylǵan qaqpa ispetti. Úshinshiden, Qytaıdyń Shyǵys Eýropadaǵy saıası bedeli arta túspek.
Qazirdiń ózinde joǵaryda atalǵan máselelerdiń alǵysharttary qalyptasyp úlgerdi. Máselen, Chehııa prezıdenti Mılosh Zeman óz elin Qytaı men Eýropany baılanystyratyn áýe alańy retinde usyndy. Serbııa saıasatkerleri qytaılyqtarǵa eń úzdik oqý oryndaryn usynýdy qarastyrýda. Sonymen qatar bıyl Eýropalyq odaqtyń óńirge dotasııa berýi aıaqtalǵan bolatyn. Osyǵan baılanysty Vengrııa premer-mınıstri Vıktor Orban málimdeme jasap, EO qarjy berýin jalǵastyrmasa, Qytaıǵa qaraı bet buratynyn jetkizdi.
Munyń bári Batys Eýropa elderin «16+1» prosesine qaýippen qaraýyna sebep bolyp otyr. Múshe memleketter bul yntymaqtastyqtyń ekonomıkalyq baǵytta ekeni atap kórsetse de, onyń saıası astary bar ekeni beseneden belgili. Beıjiń bıligi Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderimen yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý arqyly EO-nyń Qytaıǵa qatysty qatań sheshim shyǵarýyna jol bermeýge talpynady. Sonymen qatar shyǵys bloktyń memleketteri Aspan asty elimen áriptestigin EO-men pikirtalasta óz ustanymyn nyqtaýǵa paıdalanady. Onyń ústine, «16+1» prosesin basqarýshy uıymnyń bas keńsesi Beıjińde ornalasqan. Ony Qytaıdyń Syrty ister mınıstrligi basqarady.
Budan bólek, «16+1» prosesi arqyly Qytaı halyqaralyq arenadaǵy jaqtaýshylar sanyn arttyra tústi. Byltyr Aspan asty elindegi zańgerlerdiń azapqa tartylýy týraly Eýropalyq odaq elderiniń ortaq kelisimin Vengrııa tarapy qabyldamaı tastady. Sondaı-aq Grekııa BUU Adamzat quqyǵy keńesiniń Qytaıdy aıyptaýyn EO málimdemesine engizýge qarsy boldy. Ońtústik Qytaı teńizi máselesinde de Vengrııa men Grekııa Qytaıdyń soıylyn soqty. Nátıjesinde daýǵa qatysty qabyldanǵan qararda Qytaıdyń aty atalǵan joq.
The Financial Times gazeti Beıjiń Shyǵys Eýropa elderimen tyǵyz qarym-qatynasyn saıası maqsatta qoldanýy múmkin ekenin aıtady. Rıgada ótken «16+1» sammıtinde Qytaı premer-mınıstri Lı Kesıan qatysýshylardy mańyzdy máselelerdi durys sheship, álemdegi beıbitshilik pen óńirlik turaqtylyqty qoldaýǵa úndegen bolatyn. Basylymnyń paıymdaýynsha, Beıjiń bıligi osy arqyly Ońtústik Qytaı teńizi daýy sekildi Aspan asty eli úshin mańyzdy geosaıası máselelerde ózderin qoldaýǵa shaqyryp otyr.
Qytaı men Shyǵys Eýropa arasyndaǵy qarym-qatynastyń bulaı órbýi keıbir saıasatkerlerdiń shart ketýine sebep boldy. Máselen, byltyr Germanııanyń syrtqy ister mınıstri Gabrıel Zıgmar Qytaıdyń «Bir Eýropa» ustanymyn buzbaý qajettigin talap etti. Sondaı-aq ol Eýropalyq odaqtyń buǵan deıin Qytaıdyń ustanymyn qoldap kelgenin, Qytaı «16+1» úderisin jalǵastyra beretin bolsa, Taıvanmen jeke memleket retinde dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatatynyn eskertip ótti. G.Zıgmardyń bul sózi Beıjiń bıligine unamaıtyny sózsiz. Osy oraıda Qytaı syrtqy ister mınıstrligi ókili Taıvan máselesi men Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderimen qarym-qatynas eki bólek ekenin aıtty. Germanııa kansleri Angela Merkel de «16+1» prosesine qatysýshy memleketterge Eýropalyq odaqtyń syrtqy saıasaty ortaq ekenin eskertti.
Áıtse de, Qytaı Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderine ınvestısııa quıatyny jóninde úıip-tógip ýáde berse de, ony oryndaýǵa asyqpaıtyn syńaıly. Derekterge súıensek, óńirdegi Qytaı ınvestısııasynyń kólemi aıtarlyqtaı kóp emes. Máselen, Sı Szınpın 2016 jylǵy saparynda bir jyl ishinde 3 mıllıard dollar eýrodan astam ınvestısııa ákeletinin málimdegen bolatyn. Alaıda atalǵan soma aıtylǵan kúıinde qaldy. Budan bólek ýáde etilgen birqatar ınvestısııa Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderiniń qorjynyna túsken joq. Politico.eu saıtynyń paıymdaýynsha, Beıjiń bıliginiń basty maqsaty – ekonomıkany saıasattandyrý. Endeshe, ekonomıkalyq áriptestikti jeleý etken Qytaı Eýropadaǵy yqpalyn kúsheıte tústi dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
