Birinshi kezekte etti iri qara mal sharýashylyǵynyń jáne qoı sharýashylyǵynyń áleýeti joǵary ekeni belgili. Qazaqtyń baıtaq dalasynda jaıylym alqaptary men sýarmaly jerler kóp. Mal sharýashylyǵyn damytýǵa kerek jaǵdaıdyń bári bar. Elimizdegi jaıylymdyq jerdiń jalpy kólemi – 180 mln gektar. Jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy oryn alatyn Qazaqstan jaıylymdyq jer aýqymy boıynsha 5-orynda eken. Mal basyn qazir eki esege deıin arttyrýǵa jaıylym kólemi jetkilikti. Mınıstrliktiń dereginshe, 110 mln gektar jaıylym alqaby jerasty jáne jerústi sý kózderimen qamtylǵan, sońǵy bes jylda 6 mln gektar jaıylym alqaby sýlandyryldy. Taǵy da 2 mln gektar jerdi sýlandyrýǵa qajetti sý kózderi bar.
El halqynyń jartysy aýyldyq jerlerde turatynyn eskersek, atalǵan baǵdarlama aıasynda qolǵa alynatyn sharýalar qyrýar adamdy jumyspen qamtamasyz eteri sózsiz. Aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda fermerlik sharýashylyqtardyń sany aldaǵy on jyl ishinde 20 myńnan 100 myńǵa deıin ósedi degen boljam bar. Iаǵnı osy saladaǵy jumys oryndarynyń sanyn 100 myńnan 500 myńǵa deıin arttyrýǵa bolady. Sonymen qatar iri qara mal sanyn 7 mıllıonnan 15 mıllıonǵa deıin, sıyr men qoı etiniń óndirisin 600 myń tonnadan 1,6 mln tonnaǵa deıin ósirýge, eksporttan túsetin paıda kólemin 2,4 mlrd AQSh dollaryna deıin ulǵaıtýǵa, ár jumysshynyń eńbek ónimdiligin 1000 AQSh dollarynan 8000 AQSh dollaryna deıin ósirýge múmkindik bar.
Qaraǵandy oblysynda keıingi ýaqytta mal azyǵyna qajet dándi daqyldarǵa degen suranystyń artqany baıqalady. Sońǵy jyldary bıdaı ósirýdiń tıimdiligi kúrt tómendep ketti. Bir ǵana bıdaımen tabys tabý qıyn bolatynyn sharýalar túsinip otyr. Sondyqtan kópshilikti taǵy ne egýge bolady degen saýaldyń mazalaıtyny túsinikti. Biraq kóptegen sharýashylyqtardyń tehnıkalyq múmkindikteri shekteýli. Jańa bir ispen shuǵyldanam, basqa daqyl ósirem degen kúnniń ózinde, onyń agrotehnologııasy qolda bar múmkindiktermen jumys isteý úshin bıdaıdikine uqsaıtyn bolýy kerek.
Bárin aıt ta birin aıt, jańa daqyldyń tuqymyna qol jetkizý de ońaı sharýa emes. Tuqym ósiretin sharýashylyqtar da bir kezde basqasynyń bárin jıyp qoıyp, tek bıdaı tuqymdaryn suryptaýmen aınalysqan. Iаǵnı olar da negizgi suranysqa saı tek bıdaı tuqymdaryn daıarlaýmen shuǵyldanyp keldi. Endi naryq baǵyty ózgergen tusta kiristen qaǵylmaý úshin olar da sharýalardyń yńǵaıyna qaraı basqa daqyldardyń tuqymyn daıarlaýy kerek. Alaıda bul aıtýǵa ǵana ońaı, qandaı da bir tuqym ósirý baǵytyn jolǵa qoıý úshin tym quryǵanda bir maýsym ýaqyt qajet. Sondyqtan qazir tehnıkalyq daqyldar tuqymyna degen suranys joǵary bolsa da, ony tabý qıynǵa soǵyp otyr. Ásirese arpa tuqymyna degen suranys kúshti. «Elıta» surypty sapaly arpa tuqymynyń baǵasy ár tonnasyna 70 myń teńgege deıin sharyqtap ketken. Al bıdaıdyń eń sapaly tuqymynyń tonnasyn qazir 60 myń teńgege alýǵa bolady. Buryn bıdaı tuqymy arpadan anaǵurlym qymbat bolatyn edi.
Keıingi jyldary erkekshópke degen suranys ta kúrt ósken. Tuqym ósirýshilerdiń aıtýynsha, tuqym alqaptaryn eki-úsh esege deıin ulǵaıtý qajettiligi týyndap otyr. Bul oraıda, tuqym ósirýshiler sharýalarǵa erkekshópti burshaq tuqymdas jemshóp daqyldarymen aralastyryp egýge keńes berýde. Odan shyqqan shóptiń malǵa azyqtyq nári kúshti bolady eken. Sondyqtan burshaq tuqymdas jemshóp daqyldaryn ósirý kólemi de arta túspek.
Sharýalar jemshóp daqyldarymen qatar maıly daqyldar ósirýge den qoıyp otyr. Ásirese zyǵyr ósirýge degen qulshynys zor. Onyń ústine zyǵyr ósirý tehnologııasy bıdaı ósirý ádisterimen uqsas. Bul tuqym ósirýshiler úshin de tıimdi. Olar qazir zyǵyr tuqymynyń ár tonnasyn 160 myń teńgeden ótkizýde. Zyǵyr elimizdegi maı zaýyttary ǵana emes, sheteldik óndirýshiler tarapynan da joǵary suranysqa ıe. Aıtalyq soıany osy ýaqytqa deıin negizinen AQSh-tan alyp kelgen Qytaı eki aradaǵy kelispeýshilikterden keıin endi basqa kózder izdeı bastaıdy. Kerek shıkizatty irgesindegi Qazaqstannan qýana qabyldary anyq.
Elimizde byltyrdan beri burshaq tuqymdas daqyldardyń egis alqaby edáýir ulǵaıǵan. Qazir, ásirese jasymyq pen noqat tuqymdary úlken suranysqa ıe. Bul daqyldardyń eksporttyq áleýeti zor ári kirisi de bıdaıdan eki-úsh ese joǵary.
Byltyr Qaraǵandy oblysynda, aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan, 818 myń tonna dándi daqyl, 322 myń tonna kartop, 102 myń tonna kókónis jınaldy. Oblystyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, bıyl saladaǵy jalpy ónim kólemi 7,9%-ǵa artyp, 266,2 mlrd teńgeni quraıdy dep josparlanǵan. Buǵan egis alqaby aýmaǵyn ulǵaıtý, mal basyn arttyrý, sonymen qatar jańa sharýa qojalyqtaryn qurý jáne jumys jasap turǵan qojalyqtardy damytý arqyly qol jetkizilmek. Sóıtip bıyl egis jumystary 909,2 myń gektardy qamtyp, ótken jylmen salystyrǵanda, 55,8 myń gektarǵa artady. Dándi jáne burshaq daqyldar 83,3 myń gektar (2017 jyldan 30,9 myń ga artyq), maıly daqyldar 18,8 myń gektar, bir jyldyq jáne kóp jyldyq shópter 58,1 myń gektar, aýylsharýashylyq qurylymdarynda kartop 8 630 gektar, kókónis 1 385 gektar alqapqa otyrǵyzylady.
Bıyl óńirdegi sharýalar jerge 87,4 myń tonna dándi daqyl tuqymdary men 26,3 myń tonna kartop tuqymyn sińiredi. Egis naýqanyna qajetti tehnıkalar tıisti mezgilge daıyn boldy. Kóktemgi dala jumystaryn júrgizýge Pavlodar zaýytynan tonnasy 161 teńgeden 18,0 myń tonna dızel otyny jeńildetilgen baǵamen bólindi. Jetkizýshi operator bolyp «GazoılPROM.kz» JShS taǵaıyndalǵan.
Elbasy Joldaýy aıasynda, agroónerkásip keshenine eńbek ónimdiligi men óńdelgen ónim eksportyn 2022 jylǵa deıin eki jarym esege arttyrý mindeti júktelip otyr. Muny oryndalmastaı bıik meje deýge bolmaıdy. Máselen, ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynda Grýzııanyń aýyl sharýashylyǵynyń óndiris kólemi ońtaılandyrý sharalarynyń arqasynda eki jarym esege artqan eken. Soǵan deıin shyǵynnan kóz ashpaı kelgen sharýalar ótimi joǵary shaı, temeki, mandarın ósirip paıdaǵa kenelgen. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bizdiń elimizde byltyrdan bastap egistikterdi bıdaımen shektemeı, basqa daqyldar ósirý isine den qoıyla bastady. Onyń ústine, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de Reseıde bıdaı óndirý jyl saıyn artyp, Qazaqstan bıdaıyn ótkizýge básekelestik kúsheıip otyrǵanyn jıi qaıtalaıdy. Sondyqtan jemdik jáne maıly, burshaq daqyldaryn ósirýge bel sheshe kirisý qajet. Biraq dıqandardyń kópshiligi úırenshikti isinen aıyrylǵysy joq, bıdaıdan basqa daqyldar egýge qulyqsyz. Byltyr kúzde astyq qoımalary taǵy da aýzy-murnynan shyǵa tolyp, olardy tasyp, ótkizip úlgermegen jaǵdaı taǵy da qaıtalandy. Aýyldaǵy aǵaıynnyń ádeti sol, mańdaıy tasqa tımeıinshe úırengen soqpaǵynan aınymaıdy. Bıdaıdan basqa birdeńe ósirip te paıda tabýǵa bolatynyn oılastyratyn kez keldi.
Agrarlyq sektordy reformalaýdyń bir jaqsy mysaly kezinde Polshada bolǵan. Alma ósirý isin myqtap qolǵa alǵan polıaktar on jyl ishinde orasan jetistikterge qol jetkizdi. Búginde Polsha almany eń kóp óndiretin úsh eldiń biri, al ony eksporttaý boıynsha álemde birinshi orynǵa ıe. Bizge osyndaı tájirıbelerden nege úlgi almasqa?! Elimizdiń klımattyq jaǵdaıy Polshadan jaqsy. Alma baqtary ońtústik óńirlerimiz túgil, bir kezde Qaraǵandy oblysynda da bolǵan. Solardy qaıta jańǵyrtyp, jetildirý qajet. Egis alqaptaryn ártaraptandyrý isi endi ǵana qolǵa alynyp jatyr, bıdaıdan basqanyń da ónbegi bar. Taıaý jyldarda dıqandarymyz ben baǵbandarymyz tyń jetistikterge qol jetkizedi degen úmittemiz.
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy
