О́zbekstanmen ortadaǵy tasshemen shekara ashylǵaly ondaǵy dıqandardyń júzine qyzylaraı júgirip qaldy. Al baý-baqsha, jylyjaı ónimderin syrtqa qalaǵan baǵamen ótkizip kelgen ońtústik dıqandary pyshaqtyń júzinde otyrǵandaı qylpyldap qaldy. О́ıtkeni О́zbekstannyń kókónis baǵasy Qazaqstandaǵy naryqpen salystyrǵanda jarty esedeı arzan bolyp keledi. О́zbekstanda jumys kúshi arzan. Aǵyn sý degen aryqtarda meımildep tur. Kógildir otynnyń baǵasy Qazaqstannyń kókónis, jylyjaı sharýashylyǵymen aınalysatyn óńirlerine qaraǵanda sýtegin. Qandaı jaǵdaıda da bizdegi dıqandardyń utylatyny aıqyn.
«О́zbek aǵaıyndarda jer az, esesine bizdiń mal ótimdirek» dep tórt túlikti ósiretin sharýalar óz oıyna maldanyp, arqany keńge salǵan jaǵdaıy bar edi. Aýyl sharýashylyǵyna erekshe bir qulshynyspen kirisken ala taqııaly aǵaıyn bul jaǵyna da qamshy basqan syńaıly. Búginde О́zbekstan Qyzylorda oblysynan iri kólemde túıe satyp alyp jatyr. Kórshi eldiń Tamdy aýdanyndaǵy Ok takır kentine sútti analyq túıelerdi qosqanda 1 500 bas túıe satyp alynypty.
– Túıe ósirý úshin 61 myń 814 gektar jer bólindi. Kelesi jylǵa deıin bul jerden shubat jasap shyǵarylatyn seh ashý josparlanyp otyr. Bul tek jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berip qana qoımaı, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yqpal etetin bolady. Budan bólek, túıeniń júnin tıimdi qoldaný boıynsha sharalar jasalýda, – deıdi «Navoı-korakýl» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Ý.Halılov.
Sondaı-aq osy maqsatqa Kanımeh aýdanynda 3 myńnan astam túıe ósirýge jaıylymdyq jer bólingen eken.
Ala taqııaly aǵaıyndar Qazaqstanmen shektes Aıdarkól mańynda 1000 túıege arnalǵan mal sharýashylyǵy keshenin uıymdastyrýdy qolǵa alyp otyr. Bul keshende jylyna 1000 tonna shubat óndirilmek. Bolashaqta ony jylyna 10 myń týrısti qabyldaıtyn ekotýrıstik ortalyqqa aınaldyrýdy josparlapty.
Kóńilge kelmesin, ózbek aǵaıyndar bizdiń qazekeń sııaqty jaıbasarlaý emes. Týrıstik keshenderine talaı márte jolymyz túsken. «Altyn olma» sııaqty kóli kózdiń jasyndaı móldirep jatqan aımaqta jerde jatqan synyq shóp tappaısyz. О́te yqtııat, taza ustaıdy.
Olar túıe túligine jaıdan-jaı nazar aýdaryp jatqan joq. Túıe – tórt túliktiń tóresi. Ońtústikte Oısylqara tuqymynyń qasıetin kóz maıyn taýysyp otyz jyldan beri zerttep kele jatqan Musatilla Toqanov degen ǵalym bar. Ǵalymnyń zertteýinshe, túıe sútinde tabıǵı ımmýndy kúsh-qýatty kúsheıtetin, adam densaýlyǵyna paıdaly 120 hımııalyq elementterdiń quramy bar. Basqa janýarlardyń sútine qaraǵanda, hımııalyq quramy jaǵynan ana sútine jaqyndaý bolyp keledi. Túıe sútiniń sıyr sútinen ereksheligi – dárýmender men maı túıirshikteriniń sińimdiligi óte joǵary. Túıe sútinen jasalǵan shubat adam densaýlyǵyna paıdaly bıologııalyq dárýmeni mol emdik qasıeti bar taǵam.
M.Toqanov ǵylymı-zertteý nátıjeleri boıynsha shubatta dárýmender men mıkroelementter joǵary deńgeıde bolatyndyǵyn anyqtady. Bir lıtr túıe shubaty adam aǵzasyn táýligine qajetti A, S, V1, V2, D, E dárýmenderimen qamtamasyz etedi. Shubat týberkýlez, baýyr, qan jetispeýshilik, qant dıabeti, obyr jáne Alsgeımer sııaqty aýrýlardy emdeýde qoldanylatyn birden-bir taǵam bolyp esepteledi. Mine, túıe sútiniń qasıeti. Biz kóz aldymyzdaǵy baılyǵymyzdy áli baǵalaı almaı júrmiz. Osy túıe sútinen qurǵaq untaq jasaýǵa qabileti ábden jetetin ǵalym jaıly jazýdaı-aq jazdyq. «Jartasqa bardym, kúnde aıqaı saldym, odan da shyqty jańǵyryqtyń» keri bolyp tur.
Qazaqstanda ǵalym M.Toqanovtyń eńbegin paıdalanyp, túıe sútiniń qurǵaq untaǵyn shyǵaratyn iri keshen salýǵa bolar edi. Biz sózbuıdamen júrgende qaı jerden paıda tabýǵa bolatynyn biletin ózbek aǵaıyndar bul sharýaǵa bel sheship kirisip ketti. Kórshi, aǵaıyn, týysqan. Qyzǵanbaımyz, qyzyǵyn kórsin. Biraq biz nege qamsyzbyz?! Jeri alaqandaı О́zbekstan túıe sharýashylyǵyna úlken mán berip jatqanda salqar dalasy bar qazaqtardyń túıe ósiretin Qytaı ınvestorlaryna kúni túsip tur. Túıe túligin buǵan deıin haıýanattar baǵynan kórgen qytaılyqtardyń nege osy sharýashylyqqa qyrýar qarjy salyp jatqany oılandyrý kerek edi. Másele osylaı bola berse qazaqtar qolyndaǵy bar túıesinen aıyrylyp tynar. Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osy jaǵdaıǵa saraptama jasap, bir sheshimge keledi dep senemiz.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy
