О́ıtkeni sońǵy kezderi júristeri sýyt, tústeri sýyq bóten adamdar aýylǵa qaıta-qaıta kelgishtep, kenish mańyn torýyldaýdy jıiletip ketken. Olar áńgime arasynda JShS-men jasalǵan kelisimshartqa oraı qıyrshyq tastar men qumnyń mol qory jınaqtalǵan karerdi ónerkásiptik negizde óńdeý, ol úshin jarý ádisterin qoldaný oılary baryn jasyrmaǵan.
Hatta jazylǵandaı, seriktestiktiń granıt óndiretin aýmaqty shırek ǵasyrǵa jalǵa alǵanynan turǵyndar habarsyz bolyp shyqqan. Soǵan qaraǵanda jurtshylyqpen aqyldasý, oı-pikirlerin bilý qajet bolmaǵan syńaıly. Áleýmettik jaǵdaıy álsiz shaǵyn eldi mekenniń shamyna tıip, alataıdaı búldirip, árli-berli alashapqynǵa salyp qoıǵan kúrdeli máseleniń kúrmeýin sheshýdiń ornyna jergilikti bılik oryndarynyń shaban úırekke uqsaǵan qımyldary ashý-yzalaryn týdyryp, onyń aqyry joǵary organdarǵa, prokýratýraǵa qaırylýǵa májbúr etken. Qoǵamdyq tyńdalym, ashyq áńgime ótkizilmeýdiń, istiń mán-jaıyna tereńirek qanyqtyrmaýdyń saldary osyndaı oǵash oqıǵaǵa soqtyrǵan.
Kópshiliktiń alańdaıtyn jóni bar. Kónekóz qarııalardyń aıtýlarynsha, ótken ǵasyrdyń orta tusynda osy tóńirekke geologııalyq barlaý jumystary júrgizilip, adam aǵzasyna óte zııan aýyr metaldar qory tabylsa kerek. Osy sebepti karer radıasııalyq qaýipti oryn sanalmaı ma, ashyq ádispen óndirýdiń aqyry adamdar ómirine, qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizip júrmeı me degen sansyz saýaldarǵa jaýap tappaı sandalyp júrgenderine kóp ýaqyt bolypty. Jalpy qaterli isik dertteri boıynsha oblys respýblıkada aldyńǵy orynda tur. О́ńir ekologııalyq jaǵynan taza sanalǵanymen adamdardyń aýyr dertke shaldyǵýy, shetineýi azaıar emes.
Aýrýdyń jastar arasynda beleń alyp bara jatqany da tolǵandyrmaı qoımaıdy. Onyń bir ushyǵy radıasııa men ýltrafıoletti sáýlelerden quralatyn ýran beldeýleriniń Esil, Aıyrtaý aýdandaryn kókteı ótetinine kelip tireledi. Osy sebepti keseldiń taralý belsendiligi joǵary aýmaqqa jatqyzylǵan. Adamdardy shoshyndyratyny osy! Alaıda el ishin eles qusap kezip, jeldeı esip júrgen alypqashpa sóz be, álde shyn máninde radıasııalyq qaýip joǵary ma degen saýaldar syrǵytpa jaýaptardyń astynda kómilip qalǵan tárizdi. Baǵdarlamanyń júzege asýyna úzildi-kesildi qarsy shyqqan qaraǵaılyqtardyń aıtar ýáji kóp. Máselen, karerdi jarý, shıkizatty ashyq ádispen alý sharalary aýa qabatyn búldiredi, aınalany shańdatyp, adam aǵzasy ýlanady, túrli aýrýlar kóbeıedi deýi negizsiz emes. Jaýapty tulǵalardyń bir okrýgke qaraıtyn Bulaq aýylyndaǵy kúrdeli jaǵdaıdan sabaq almaǵanyna qynjylady.
Osydan birneshe jyl buryn Bulaq eldi mekeni janynan sheteldik «Áýlıe Gold Manıng» JShS qoınaýy altynǵa toly oryndy ıgerýge qulshyna kiriskenimen, keıin alǵa basqan aıaǵy keri ketip, jaýyr atsha shoqyraqtap qalǵan. 350 jańa jumys orny qurylady, alynǵan paıdanyń bir bóligi áleýmettik salalarǵa jumsalady, ónimdilik eki esege deıin artady, tústi metallýrgııany damytýdyń, bul salaǵa ınvestısııa quıýdyń tıimdi joldary qarastyrylady degen qap-qap ýádelerdiń biri de oryndalǵan joq.
О́ıtkeni eski joba ýaqyt synyna tótep bere almaǵandyqtan óndiristi toqtatýǵa týra kelgen. Jurtshylyqtyń aınala tozady, ekologııalyq quldyraýǵa ushyraıdy degen janaıqaıyn elegen eshkim bolmady. Úıilgen qoqysty, saı-salany qýalaı aqqan qaldyq sýdy retteý, jer qoınaýlaryn qalpyna keltirý jaıy áli sheshilmeı keledi. Eń ókindiretini, jerasty qazba baılyǵy óndirilgeli onkologııalyq aýrý órship ketken. Byltyr 4 adam kóz jumǵan. Esepke alynǵandary edáýir.
Bıyl kompanııanyń jańarǵan quryltaıshylary kásiporyn salamyz dep alaqandaryn ysqylap otyr. Ony ýaqyt kórsetedi.
Aýdandyq ákimdiktegiler jer qoınaýyna ekonomıkalyq, ekologııalyq, quqyqtyq saraptamalar júrgizildi, radıasııalyq fon qalypty deńgeıde, sanıtarlyq talaptarǵa saı dep qansha jubatsa da kórshi aýyl jaǵdaıynan shoshynyp, júrekteri shaılyǵyp qalǵan turǵyndardyń oǵan senimnen góri kúdigi basym. Kenish mańaıynda ata-babamyzdyń qorymy, sibir jarasymen aýyrǵan maldardyń óleksesi jerlengen oryn bary nege eskerilmegen degen shyrylǵa da qulaq túrer jan tabylmaı tur.
Quzyrly organdar aı-kúnniń amanynda tynysh jatqan aýyldy dúrliktirip qoıǵan jaıttyń túp-tórkinine tereń boılap, ádil úkimin beredi degen úmittemiz. Ult saýlyǵy eń qymbat qazyna ekenin taǵy bir márte eske salǵandy jón kórdik.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Esil aýdany,
Qaraǵaı aýyly
