Nege olaı? Osy máselege arnaıy toqtalyp, taldaý jasap kórgendi jón sanap otyrmyz. Áńgimeni áriden bastasaq áýeli, «baıyrǵy qazaq kúresi qandaı bolǵan?» degen suraq týyndaıdy. Shyn máninde, baıyrǵy qazaq kúresi qandaı bolǵanyn tap basyp eshkim aıtyp bere almaıdy. О́ıtkeni qazaqsha kúres apaıtós qazaq dalasynyń ár óńirinde ár túrli sıpatta damyǵan. Sondyqtan onyń birizdi júıelegen tártibi de joq.
О́tken Keńes dáýirinde bul kúres qaǵajý kórdi. Negizgi sebep, bul saıys kásibı sport túrine jatpaǵandyqtan, tek aýyl-aýdan aralyq toılar men ulttyq sport túrleri deıtin shekteýli, qarajat az bólinetin bólimniń ishinde kúldi-kómis ómir súrip keldi. Sondyqtan da bul sport túriniń mańyna olımpıadalyq saıys túrlerinen shettep qalǵan nemese kásibı bapkerliktiń synyna tolmaı, básekelestikke jaramaǵan, tek kúnkóris qamyn kúıttep júrgen adamdar jınaldy.
Buǵan kim kináli? Birinshiden, ulttyq qundylyqtarymyzǵa mán berip, baǵalaı almaǵan qoǵam, myna ózimiz kinálimiz. Ekinshiden, qazirgi tańda kásibıi bar, bylaıǵy olımpıadalyq emes jekpe-jek túrleri bar barlyq sporttyń ishinde eń az qarjy bólinetini osy qazaqsha kúres túri. Endeshe, qyryp alar qarjysy joq jerde, kim júredi? Úkimet tolyqsytyp qarjy bólmegen soń, qazaqsha kúresetinder aýyl-aýdannyń toıyn jaǵalap kún kórýge májbúr. Qaıta osyndaı qara taqyrda jatqan kúresti óz qarjysymen súırep, búginge jetkizgen azamattarǵa alǵys aıtýmyz kerek.
Ári qaraı tarqatar bolsaq, osylaı aýyl-aýdan jaǵalap, keń jaılaýda shashylyp jatqan qazaq kúresine tóteden «Qazaqstan Barysy» deıtin joba kelip qosyldy. Sóıtip, «Qazaqsha kúres» pen «Qazaqstan Barysy» bir maqsatqa mingesip qaldy.
«Qazaqstan Barysy» degenimiz – bir qaraǵanda qazaqsha kúres bolǵanymen bul múldem basqa tyń dúnıe. Tipti kúres-shoý dese de bolady. Bunyń arǵy teginde mońǵoldyń ulttyq kúresiniń mırastyq beıne-formasy jatyr. Mońǵoldyń ulttyq kúresiniń júıesi qalyptasqanyna 2000 jyl. Osy júıe-formany qazaqshalap, qalpaq pen kesteli shalbar kıgizip halyqqa usyna qoıǵan Arman Shoraevqa myń alǵys.
Sonymen bir kólikke mingesken eki kúres túri sońǵy kezde bir qazanǵa syımaıtyn túri bar. Árbirine jeke-jeke kólik, jeke-jeke jaıylym kerek. Munyń solaı bolǵany da durys. О́ıtkeni, «Qazaqstan Barysy» ǵalamdyq kúres-shoý nusqaly joba retinde, oǵan halyqaralyq deńgeıdegi kásibı mamandar tartylýy kerek edi. Sondyqtan mamandardy aldyn ala daıyndap alý kerek edi.
Osy is á degende qolǵa alynbaǵandyqtan, óte joǵary deńgeıdegi shoý-jobany iske asyrýǵa manaǵy aýyldyń toıynda tóreshilik jasap júrgen tóreshi-bapkerler tartyldy. Olar shyn máninde shoý-kúresti túsinbedi, úlken arenaǵa aýyldyq toıdy júrgizetin psıhologııamen shyǵyp ketti. Onymen qoımaı aýyldyń toıynda isteıtin qalaýyn munda da istedi.
Osyndaı keleńsizdikten únemi tóreshiler tarapynan daý-damaı týyndap júr. Osydan qutylý úshin, sońǵy jyldary «Qazaqstan Barysy» óz tóreshileri men bapkerlerin bólek daıyndaýǵa kóshti. Naqtyraq aıtqanda, «shirigen almadan» qutylmaqshy. Bul da op-ońaı sharýa emes. «Shirik almadan» qansha qutylǵanmen onyń shirik ıisi ketpeıdi.
Dese de, 2016 jyly atalmysh jobany Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kelip tamashalaýy shoýdyń qanshalyqty mańyzǵa ıe bolǵanyn bildirse kerek. Demek bul joba ary qaraı damı beredi degen sóz.
Ekinshi bir eskerer dúnıe: jobanyń taǵy bir jańalyǵy «Álem Barysy» men «Eýrazııa Barysyna» qarap otyryp, oılanǵan edik, osy jobalardy atqarǵan kezde kilemge sheteldik tóreshilerdi de shyǵarý kerek. Sonda kúrestiń ádildigi men tanymaldyǵy artady. Qazaqsha kúres bir qaraǵanda japondyqtardyń dzıýdo kúresiniń parteri joq túri bolǵandyqtan, buǵan tórelik etý kásibı dzıýdo bapkerleri úshin túkte qıyn emes.
Úshinshi bir eskerer dúnıe «Eýrazııa Barysy» týrnıri. Shyn máninde bul saıysqa qatysýshy sheteldik balýandar sol eldiń ortańqol ekinshi-úshinshi nómirli balýandary. Solardy jeńip mázbiz. Mysaly, 2015 jyly jeńimpaz atanǵan mońǵolııalyq balýandar ol eldiń dzıýdadan ulttyq qurmasynyń 3-4-shi dárejeli balýandary eken. Biz solardy jeńe almadyq. Alda-jalda bul saıysqa reseılik dzıýdoshylardyń ekinshi nómirli balýandary jetip kelse qalaı bolmaq? Bizdiń qazaqsha kúrestiń balýandary olardyń jaǵasynan ustaýǵa jaraı ma?! Sol sebepti, qazaqsha kúres sheberlerin daıyndaýdy óte joǵary deńgeıge kótergen durys.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
