- Biz ótken tarıhtan sabaq alýǵa tıistimiz,-dedi Ásem Núsúpova,-jas urpaq táýelsizdikke qalaı qol jetkizgenin bilý qajet.Egemendik jolynda elimizdiń bolashaǵy jolynda Semeıde qanshama qurban qaza boldy. Buny jas urpaq eshqashan umytpaýy tıis.
Budan soń eskertkish aldynda «Halyqtyq oı-sana» jazba aqyndar ortalyǵynyń jetekshisi Serik Moldabekov óziniń shákirtterimen sol bir zulmatty zamandaǵy Saıası qýǵyn-súrginge 80 jyl tolýyna oraı ózderiniń jyr joldaryn arnady.
Kelesi kezekte Semeıdegi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde «Jazyqsyz japa shekkender» atty dóńgelek ústel uıymdastyryldy. Dóńgelek ústelge oblys ákiminiń orynbasary Ásem Núsúpova, Shyǵys Qazaqstan oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń bastyǵy Azamat Muhamedchınov, Semeıdegi soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesiniń tóraǵasy Amantaı Doǵalaqov, qoǵam qaıratkeri, salalyq mádenıet, sport jáne aqparat qyzmetkerleri kásipodaǵy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Túsiphan Túsipbekov,oblystyq «Dıdar» gazetiniń bas redaktory Ýálıhan Toqpataev jáne taǵy zııaly qaýym ókilderi qatysty.
- Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1997 jyldyń 5 sáýir kúni jarııalanǵan №3443 jarlyǵyna sáıkes jyl saıyn 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni atalyp keledi,-dedi jıyndy ashqan Semeıdegi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Lázzat Áljan,- bul totalıtarlyq rejımniń solaqaı saıasatynyń nátıjesinde jazyqsyz japa shekkenderdi eske alý kúni. Qazaqstan aýmaǵynda 1931-1933 jyldar aralyǵynda bolǵan asharshylyq resmı baı-qulaqtardy joıý saıasatynyń, kúshtep ujymdastyrýdyń, totalıtarlyq rejım tarapynan ónimderdi daıarlaý josparynyń arttyrylýynyń, Qazaqtardyń malynyń tárkilenýiniń saldary bolyp tabylady.
- Jappaı saıası qýǵyn-súrgin 1930-shy jyldardyń basynda júzege asyryla bastap, 1930-shy jyldardyń ortasynda qarqyn alyp, 1930-shy jyldardyń aıaǵynda sharyqtaý shegine jetti,-dedi tarıhshy-ǵalym, Shákárim memlekettik ýnıversıtetiniń professory Muhtarbek Kárimov,- qýdalaýǵa túskender negizi Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatuly, Maǵjan Jumabaev, Ilııas Jansúgirov taǵy da basqa myńdaǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men zııaly qaýym ókilderi edi. Olarǵa aqylǵa qonbaıtyn aıyptar taǵylyp, jala jabyldy.Qýǵyndaýdyń túrli tásilderi qoldanyldy.
Dóńgelek ústelge qatysýshy tarıhshy-ǵalym, Shákárim memlekettik ýnıversıtetiniń Amantaı Isınniń pikirinshe, Saıası qýǵyn-súrginge qaıratkerler men zııaly qaýym ókilderimen qatar olardyń otbasylary ushyrady. Olardy qýǵyndaý maqsatynda tutas lagerler júıesi quryldy. Sonyń biri gýlag júıesiniń quramynda bolǵan ALJIR lageri. Qýǵyn-súrgin 1950-shi jyldardyń ortasyna deıin jalǵasty.Qazaqtyń zııaly qaýym ókilderi qýdalandy. Olardyń E. Bekmahanov, Q. Muhamedhanov syndy kórnekti ǵalymdar bar. Sharalar tústen keıin Abaı kitaphanasynda jalǵasyn tapty.
Raýshan Nuǵmanbekova,
Semeı
