ALMATYNYŃ TURMYSY JAQSY, TÚTINI JAMAN...

Qaı kezde de megapolıs qalada atqarylǵan da, atqarylatyn da sharýa­lar shashetekten bolyp keletinine bıyl altynshy ret kýá bolyp oty­rmyz. Ákimderdiń elge esep beretin dástúri boıynsha Almaty qala­sy­nyń ákimi Ahmetjan Esimov Respýblıka saraıynda qala tur­ǵyn­darymen kezdesti. 2009 jyly ońtústik astanada bitken isti ákimniń aýzymen túgendesek, ol tómendegideı. Jáne esepte qalanyń áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýyn turaqtandyrý jónindegi 2010-2011 jyl­dar­ǵa arnalǵan qalanyń is-qımyl josparynyń negizgi baǵyttary baıandaldy. Shahar basshysynyń 3 saǵatqa sozylǵan eseptik kezdesýine 3 myńnan astam halyq jı­­nal­­dy. Eń bastysy, el men ákimniń júz­be-júz suhbatynda Almatynyń búgini men bola­shaǵyn aıqyndaıtyn 3 basty baǵyt anyq­taldy. Olar: qalada ótken jyly ǵana paıda bolǵan Alataý aýdanyn ındýstrııalyq aımaq­qa aınaldyrý, ekologııalyq ahýaldy jaq­sartý, jobalardy qarjylandyrý kózin tabý. Almaty ejelden Ortalyq Azııa óńirinde irgeli tirlikter atqaratyn, iri má­seleleri de jetkilikti qala bolyp kelgen. О́z atyna saı jalpy respýblıkalyq eńbek bólinisinde eldiń qarjylyq, mádenı, týrıstik, bilim ortalyǵynyń rólin de atqarady. Otanymyzdaǵy IJО́-niń besten bir bóli­gin, barlyq salyqtyq túsimderdiń tórtten bir bóligin, kóterme jáne bólshek saýdanyń shama­men 50 paıyzyn, syrtqy saýda aınalymynyń altydan bir bóligine jýyǵyn beretin Almaty­daǵy tirlikterdi tizbektemes buryn, búkil elde salynyp jatqan turǵyn úıdiń 16,4 paıyzy ońtústik astanada ekendigin eske sala ketelik. – Esepti kezdesýdiń bul túri bul kúnde eki jaqqa da tıimdi jumys tásiline aınalyp otyr, – dedi A.Esimov. – О́tken jyl ońaı bolǵan joq. Qazaqstanda daǵdarystyń áserin eń alǵash bolyp sezingen bizdiń qalamyz boldy. О́ıtkeni, Almaty – elimizdiń qarjy ortalyǵy. Bizdiń qalamyzda búkil bank sektory, zeınet­aqy qorlary, saqtandyrý kompanııa­lary men qor bırjalary shoǵyr­lanǵan. Osy oraıda ótken jyly nesıelen­dirý kólemi 30 paıyzǵa qysqaryp, ónerkásip óndirisiniń aýqymy 9 paıyzǵa tómendedi. Jáne negizgi kapıtaldarǵa saly­natyn ın­vestısııalar 20 paıyzǵa, ishki jáne syrtqy taýar aınalymy tıisinshe 16-25 paıyzǵa azaıdy. О́z kezeginde daǵdarystyń keleńsiz zardaptaryn tómendetý maqsatynda Almaty qalasynyń ákimdigi belsendi jumystar júrgizdi. Onyń ishinde negizgi basym baǵyt jańa jumys oryndaryn qurý boldy. Ásirese, Almaty sııaqty úlken qalada jumys­syz qalý úlken problema. Osy máseleni sheshý úshin qalanyń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamasy jáne jumyspen qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan “Jol kartasy” óz nátıjesin berdi. Almaty – óz bıýdjetin daǵdarysqa qar­sy baǵdarlama retinde usynǵan eli­mizdegi jal­ǵyz óńir ekendigin ataǵan ákim qalada jos­par­lanǵan barlyq sharalardyń tolyq oryndal­ǵanyn aıta kele, salyqtyq jáne salyqtyq emes tólemderdiń túsimderi 5,1 mıllıard teń­geni quraǵanyn málimdedi. Son­daı-aq jumys oryndarymen qamtama­syz etý boıynsha jasalǵan boljamdar 24 pa­ıyzǵa asyra oryn­dalǵan. Sóıtip, ótken jy­ly 18,4 myń adam jumysqa ornalas­tyrylypty. 2009 jyly “Jol kartasy” boıynsha 486 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp, 24 mıllıard teńgeniń qarjysy ıgerilse, baǵ­dar­lama aıasynda 20 158 jumys orny qurylǵan. Qolǵa alynǵan jumystardyń nátıje­leri tómendegideı: Energetıka – 21,7 shaqyrymdyq jeli qalpyna keltirildi. Kólik – 386 shaqyrym avtomobıl joldary salyndy jáne jóndeýden ótti. Kóriktendirý – 13 sýburqaq, 8 saıabaq pen baq qalpyna keltirildi. 5 ózen saǵasy abattandyrylyp, 80 myń sharshy metr gúlzarlar men 22 myń aǵash otyrǵyzyldy. Áleýmettik sala – 41 bilim berý jáne densaýlyq saqtaý nysandary jóndelip, 3 nysan seısmıkalyq jaǵynan kúsheıtildi. “Jol kartasy” aıasynda – 4 myń adam kásibı biliktiligin kóterdi jáne jańa mamandyq aldy. 5 myńdaı áleýmettik jumys oryndary quryldy. Sondaı-aq, Almaty qalasy ákimdiginiń bastamasymen “Samuryq-Qazyna” UÁQ-pen memorandýmǵa qol qoıylyp, nátıjesinde qalada jalpy somasy 150 mıllıard teńgeni quraıtyn jumystar júzege asyryldy. – Basa atap ótetin jáıt – qala ekono­mı­kasyn negizinen kásipkerlik sala quraı­dy. Mysaly, bul saladan qala qazy­na­syna bar­lyq jınalatyn salyqtardyń 60 paıyz­dan astamy túsedi, – degen ákim respýblı­kalyq bıýdjetke salyqtar túsimi­niń jyl­dyq boljamy 101 paıyzǵa oryn­dal­ǵanyn atap ótti. Al qala turǵyn­dary­nyń ortasha jalaqy mólsheri 95 850 teńgeni qurap, 2008 jyl­ǵa qaraǵanda 5,4 paıyzǵa kóterilgen. Bul – respýblıkadaǵy eń joǵary kór­setkish. Ahmetjan Smaǵululy Almatydaǵy elektr qýatymen qamtamasyz etý senimdiligi arta túskenin naqty sandarmen jáne sharalarmen tarqatyp aıtyp ótti. – О́tken jyly kólik ınfraqurylymyn damytýǵa 65,3 mıllıard teńge memlekettik qarjy jumsaldy. Eń bastysy, Ál-Farabı – Jarokov jáne Tóle bı – Saın kósheleri qıylysynda eki jolaıryq salynyp bitti. Oǵan qosa, qazir Shyǵys aınalma jolynyń, metropolıtenniń birinshi kezeginiń qurylys jumystary júrip jatyr, – dedi ońtústik astana ákimi. – Jáne tasymaldaýshylardyń óz qarajatyna qalanyń qoǵamdyq kólik­teri­niń sany taǵy da 170 avtobýspen tolyqty. Ákim Almatynyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalar legin bas­taǵanda turǵyndar birinshi ret qol soǵyp, qyzý qoshemet bildirdi. Munyń ózi qazir ońtústik astanadaǵy eń kúıip turǵan kókeı­kesti másele  ekologııa ekendigin bildiredi. – Qaladaǵy kólik jáne energetıka ınfra­qurylymdaryn damytý, kóriktendirý, kógaldan­dyrý boıynsha atqarylǵan jumystar atmosfe­ralyq aýanyń lastaný ındeksi koeffısıentin 14-ten 12,9-ǵa deıin azaıtýǵa múmkindik berdi. Al jolaıryqtardaǵy kólikterden shyǵatyn zııandy qaldyqtar 11 paıyzǵa kemidi, – dedi Ahmetjan Smaǵululy. – О́z qalamyzdyń qan­daı bolý kerektigi týraly árqaısymyzdyń óz kózqarasymyz bar. Biraq, bárimiz ásem de yń­­ǵaıly jáne bárinen buryn ekologııalyq jaǵy­nan taza qalada turǵymyz keledi. Almaty úshin bul eń mańyzdy másele bolǵandyqtan, búgin osyǵan erekshe kóńil bólgim keledi. Jaǵdaı qalaı bolyp tur? Jyl saıyn aýaǵa 237 myń tonna zııandy qal­dyqtar bólinedi. Onyń 80 paıyzy avtokólikterge, 13 paıyzy stasıonarlyq mekeme­lerge (ónerkásiptik kásiporyndar, energııa kózderi, basqa nysandar), 7 paıyzy jeke sektorǵa tıesili. Aýa quramyndaǵy shań-tozań belgilengen normadan 1,7 esege, azot dıoksıdi 2,3 esege, formaldegıd 4,3 esege asyp ketken. Sý men topyraq qura­myn­da da problemaly faktorlar oryn alǵan, – degen ákim qalanyń árbir turǵyny qandaı isti qolǵa alsa da onyń ekologııaǵa zııanyn tıgizbeýin de oılastyrýy kerektigin atap kórsetti. Ákim esebin tyńdasaq, kún saıyn Almatyda 1 myń 800 tonna qatty turmystyq qaldyqtar jınalady eken. Oǵan baspana­laryn óz betterinshe jylytatyn turǵyndar­dyń tógetin kúli men avtokólikterden shyǵatyn ýly tútinderdi qossańyz, qazir megapolıstiń jaǵdaıy bul máselede máz emestigin anyq ańǵarýǵa bolady. Sondyqtan da qala ákimi bıyl jáne aldaǵy ýaqytta jeke sektordy gazdandyrýǵa kóp kóńil bólinetindigin aıtty. Tek elektr energııasyn tutyný arqyly árbir qala turǵyny aýaǵa 16 kılo zııandy qaldyqtar bólýge “kómek­tesetin” kórinedi. Ahmetjan Smaǵululy úleskerler máse­lesi oń sheshilip kele jatqanyn, osy úderis ústi­mizdegi jyly da jalǵasatynyn málim­dedi. – О́zderińizge belgili, Almatyda iri qarjy ortalyǵy retinde strategııalyq damý óris alýda. 2009 jyly Qazaqstan qor bırjasy men AО́QO arnaıy saýda alańy qaıta quryldy. Saýda bırjasy jumys isteı bastady. Mańyz­dy oqıǵalardyń biri – saýattylyq deńgeıin kóterý jónindegi qalalyq aqparattyq-bilim berý ortalyǵy­nyń ashylýy. Nátıjesinde qor bırjasyna qatysýshy jeke tulǵalar sany 48 paıyzǵa ósti, – dedi ákim. Muny Almatynyń 6 jyl qatarynan bergen esebiniń sony jańalyǵy dep baǵalaýǵa bolǵandaı. A.Esimov qalada áleýmettik máselelerge de jetkilikti kóńil bólinip kele jatqanyn atap ótti. Sonyń ishinde ol turǵyndary kún saıyn tabıǵı túrde jáne megapolıske asyqqan­dardyń esebinen kóbeıip otyrǵan Almatyda balabaq­shalar men mektepterdiń jetispeý­shi­li­gi kún tárti­binde turǵanyn da jasyrmady. Onyń aıtýynsha, búgingi kú­ni 22 myńnan astam sábı balabaqsha kezeginde turǵan kórinedi. Búginde Almatyda krımınogendik jaǵ­daı­­dyń durystalǵanyn aıtý kerek. О́tken jyly qylmystardyń ashylý deńgeıi 2008 jylmen salystyrǵanda 4 paıyz ósken. Biraq, bul – resmı statıstıka. “Bizge qala­­lyq­tardyń piki­ri óte mańyzdy. О́kinishke qaraı, ol quqyq qorǵaý organdarynyń málimetterimen únemi sáı­kes kele bermeıdi”, dedi ákim máselege oraı sózinde. Naqty derekterge súıensek, qaladaǵy barlyq qylmystardyń 50 paıyzy kelimsek­terdiń enshisinde. Sondaı-aq, Almaty ákimi qala tarıhyndaǵy asa mańyzdy kezeńdi, ıaǵnı Azııa oıyndaryna daıyndyq barysy men onyń qurylys nysandary jáne týrızmdi damytý máselelerine qatysty tirlikterdi túgendep ótti. Osydan keıin Respýblıka saraıyna jınal­ǵan qala turǵyndary tórt mıkrofon­nyń tóńi­regine toqaılasyp, kezegimen saýaldaryn qo­ıyp jatty. Keıbir suraqtar qaıtalanyp jat­sa da, el aýzymen aıtylǵan jáıtterden qala­nyń kókeıkesti máseleleri­niń shet-shegi kórindi. Qala turǵyndarynyń kópshiligi keıbir PIK-terdiń jumysyna narazylyq­taryn bildirdi. Bul – jylda kóteriletin másele. Qala turǵyndary ákimdik PIK-terdiń jumysyn qadaǵalaýdy óz quzyryna alǵanyn qalaıdy. Sol sııaqty Almatyda zańsyz salynǵan 4500 úı bolsa, onyń osy kúnge deıin 2700-i zań­das­tyrylǵan. Alaıda, ákim bul jumys jal­ǵas­qanymen, elektr júıesi, gaz quby­rynyń ústinde turǵan jáne adam ómiri men densaý­lyǵyna qaýipti jerlerge salynǵan úıler zań­dastyrylmaıtyndyǵyn ashyp aıtty. Qala basshysyna júzbe-júz qoıylǵan 40 shaqty suraqtan, usynystar men ótinishterden turǵyndardyń tilegi men suranysy kórindi. Taǵy da júzdegen suraqtar úshbý hat bolyp, jáshikterge túsip jatty. Barlyq kezdegideı, ákimniń esepti kez­desýi Almatyda atqarylǵan tirlikterden góri atqaratyn tirlikter legi kóp ekendigin taǵy da kórsetip ketti. Aınash ESALI, Almaty. ÝAQYT JÚRISINEN JAŃYLMAIDY Oǵan ilese bilý kerek Iá, shynynda qazirgi ýaqyttyń tynymsyzdyǵy sondaı, onymen jarysyp kele jatqandaı kúı keshetiniń anyq. Aqpannyń saqyldaǵan sary aıazyna qaramaı, aýyl-aýdandardan jetken jurtshylyq ta oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń esep berý kezdesýine jınaldy. Aıaz basylyp, sýyqtyń beti qaıtsyn degenge qaýyrt jumys barysy qaıdan qaratsyn. Ýaqyt eshkimdi kútip turmaıdy. Saıası jáne ekonomıkalyq júkter legin artyp, ótken jyl da tarıh qoı­naýyna ketti. Byltyr oblysqa kelgen saparynda Elbasynyń ózi qyzyl núktesin basyp iske qosqan elimizdiń ońtústigi men soltústigi jobasy boıynsha qýat tasy­maldaýdyń ekin­shi jelisiniń qury­lysy da aıaqtaldy. Elimizde ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý­dyń memlekettik baǵdarlamasy men óńir­lerdi ındýstrııa­landyrýdyń kartasy ázirlendi. Kartadaǵy 162 jobanyń 12-si bizdiń oblystyń úlesine tıedi. Buǵan qosa oblystyń ózi jalpy quny 138,3 mlrd. teńge turatyn óńirlik 32 joba jasady. Bular –Ekibastuzdaǵy GRES-2 stansasynyń №3 energoblogyn salý, GRES-1 stansasy jumysyn keńeıtý, Pavlodar munaı-hımııa zaýytyn jaraqtandyrý jáne “Qazaqmys” kompanııasy arqyly Bozshakól ken-baıytý kombınatyn salý. Bul úderis óńirdegi al­ǵash­qy mys óndirisine jol ashatyn bola­dy. Jýyrda ǵana Elbasy N.Nazarbaev óziniń “Jańa onjyldyq – jańa ekono­mı­kalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindik­teri” atty strategııalyq Jol­daýyn jarııa­lady. Bıylǵy Joldaýdan árbir qazaqstan­dyq qamqorlyqty sezinip, eńsesi kóterildi. О́ıtkeni, osy baǵdarla­mada josparlanǵan barlyq is-sharalar respýb­lı­kamyzdyń ekono­mıkalyq áleýe­tin art­tyryp, halyq­tyń ıgiligin molaı­týǵa, qoǵam tynyshtyǵyn saqtaýǵa baǵyt­talǵan. Son­dyq­tan da, Joldaýdyń ár joly júregine jetken halqymyz kóńilge medeý bolarlyq isterge rızashylyq bil­dirip jatyr, dedi óz sózinde óńir basshysy. Atalarymyz “irgeli istiń jetekshisi – jiger, synshysy – halyq” degen. Olaı bolsa, oblysymyzdaǵy at­qaryl­ǵan sharýalar men aldymyzǵa qoıyp otyrǵan maqsattar týraly ózderińiz­ben keń otyryp oı bólisý qashanda ózekti dep bile­min. О́tken jyly jahandyq ekono­mı­kalyq jáne qarjylyq daǵdarysqa qaramastan, negizgi kórsetkishter boıynsha qarqyny­myz báseńdegen joq. Josparlan­ǵan isterdi júze­ge asyrdyq. Orta jáne shaǵyn kásip­ker­likti qoldaýǵa, ınnovasııa­lyq, ın­dýstrııa­lyq, ásirese, áleýmettik salalardy damytýǵa kúsh-jigerimizdi saldyq. Eń bas­tysy, qıyn-qystaý kezeń­derde daý shy­ǵarmaı, alaýyzdyq pen egeske jol bermeı, sabyrly qalpymyzdy saqta­dyq, birliktiń, el tynyshtyǵynyń ma­ńyz­dy­ly­ǵyna taǵy da kóz jetkizdik. B.Saǵyntaev kelesi kezekte oblystyń ótken jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń qorytyndysy ekonomıkanyń ósý qarqyny men áleýmettik kórsetkish­ter­diń saqtalǵanyn kórsetkenin kóldeneń tart­ty. Inflıasııalyq úderisterdi tejeý maq­satynda jyldyń basynan bastap ón­dirý­shilermen qoldanystaǵy baǵany saqtaý jáne tómendetý týraly memoran­dýmdar jasasý boıynsha jumys júrgi­zildi, dedi óńir basshysy. Oblys ortaly­ǵynda ár aýdan­nyń 11 áleýmettik dúkeni ashyldy. Oblystaǵy úsh qalada – Aqsý, Ekibastuz jáne oblys ortalyǵynda 102 ret aýyl­sharýashylyq jármeńkeleri ótkizildi, onda 547,0 mln. teńgeniń aýyl­sharýa­shylyq ónim­deri satyldy. Jalpy, ótken jyl ishinde turǵyn­dardy jumyspen qamtý júıesin jetil­dirý jónindegi is-sharalardy iske asyrýǵa 497,6 mln. teńge jumsaldy. Osy is-sharalar sheń­berinde oblysta jańa jumys oryn­daryn ashý jóninde jumys jalǵasýda. О́tken jyly 25275 jańa jumys orny ashyldy. “Jol kartasy” baǵdarlamasy sheńberinde jalpy somasy 8,0 mlrd. teńgege 522 obek­tige kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý júr­gizildi. Máselen, 3557 jumyssyz adam kási­bı daıar­lyqqa, qaıta daıarlyqqa jáne bilik­ti­ligin arttyrýǵa jiberildi. Qoǵamdyq jumystarǵa 6691 adam tartyldy. О́tken jyldyń eń basty tabysy – daǵdarysqa qarsy sharalar sheńberinde 470 kásiporynmen óndiristik úderisterdi turaqtandyrý jáne turǵyndardy áleý­mettik qorǵaý jóninde memorandýmdarǵa qol qoıyldy, olarǵa sáıkes jumys berýshiler qabyldaǵan áleýmettik mindet­temeler oryndaldy, dedi Baqytjan Ábdir­uly óz sózinde. Al turǵyn úı qurylysyna salynǵan ınvestısııalar kólemi 4,4 mlrd. teńgeni qurady. Oblys boıynsha barlyǵy 142,1 myń sharshy metr turǵyn úı nemese 887 páter paıdalanýǵa berildi. Memleket­tik turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy sheń­berinde oblys ortalyǵyndaǵy Ýsoly shaǵyn aýdanynda 265 páterlik tórt ıpotekalyq úıdiń qurylysy aıaqtaldy. Sondaı-aq, Ekibastuz qalasynda da 48 páterlik jaldamaly tur­ǵyn úıdiń qurylysy aıaqtaldy. Jalpy, elimiz boıynsha “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy úlken qýanyshtar ákeldi. Odan Pavlodar oblysy da syrt qalǵan joq. Kóptegen sharalar júzege asty. Oblys – óndiristi óńir. 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha ónerkásip ón­dirisiniń kólemi 543,0 mlrd. teńgeni qura­dy. Kómir jáne ferroqorytpa óndirisi respýb­lıkalyq kólemde negizgi úlesti ıem­denýde. Elektr energııasy, jylý ener­gııa­sy, benzın óndirý boıynsha oblys aldyńǵy qatarda. Iri ınvestısııa­lyq jobalardy qol­danysqa en­gizý jáne kásiporyndardyń rezervtik qýatyn iske qosý ónerkásiptiń damýy­na oń áserin tıgizýde. Oblysta irili-usaqty 153-ke jýyq ónerkásip oryndary bar bolsa, olar ótken jyly 700,0 mlrd. teńgeniń ónimin óndirdi. Oblys kelisimderge sáıkes Reseıdiń shekaralas óńirlerimen saýda-ekonomı­ka­lyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne gýmanı­tar­lyq yntymaqtastyqty damytty. Syrt­­qy saýda aınalymy 2009 jylǵy qańtar-qarasha aılary aralyǵynda 1 910,5 mln. AQSh dollaryn qurady. Oblystyń saýda áriptesteri arasynda Reseı kóshbasshy bolyp tabylady, syrtqy aınalymdaǵy onyń úles salmaǵy eseptik kezeń ishinde 63,6% boldy. Ýkraınanyń úlesi – 12,1%, Qytaıdyki – 12,5%. Aýylda shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrý jáne aýyl turǵyndaryn mıkrokredıtteý úshin “QazAgro” UBH” AQ-tyń enshiles uıymdaryn kredıtteý” baǵdarlamasy boıynsha 2009 jyly oblystyq bıýdjetten 100,0 mln. teńgege 58 joba qarjy­lan­dy­ryl­dy. О́tken jyly agroóner­kásiptik keshen­di damytýǵa 7,4 mlrd. teńge baǵyt­taldy. Aýyl sharýashyly­ǵynyń jalpy ónim kólemi 78,9 mlrd. teńgeni qurady, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńinen 48,1%-ǵa joǵary. 6 myńnan astam jańa jumys orny quryldy. Oblys­ta 19 qaıta óńdeý obektisi paıda­lanýǵa berildi. Joldar jóndelip, jumys­syzdyq deńgeıi tómendedi. Balalar­dyń mektepke deıingi mekemelerine degen suranys arta túsýde. 2009 jyly mektepke deıingi mekemeler sany kóbeıdi. Qazirgi ýaqytta 14,2 oqýshyǵa bir kompıýterden, aýyldyq eldi mekende 12 oqýshyǵa bir kompıýterden keledi. 340 bilim berý obektisine kúrdeli jóndeý júrgizildi. Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin engizý boıynsha emdeý-aldyn alý uıym­darynyń 320 basshysy men mamany ártúrli bazalarda oqytyldy. Bala ólim-jitiminiń kórsetkishi 10,6%-ǵa azaıdy. 111 densaýlyq obektisine kúrdeli jóndeý júrgizildi, medısınalyq qural-jabdyqtar­dyń 220 birligi satyp alyndy. Oblys mádenıet mekemeleriniń memlekettik jelisi 13 birlikke, sonyń ishinde 4 kitaphanaǵa jáne 9 aýyldyq klýbqa kóbeıdi. Oblystyń 11 kitaphanasyna “Rabıs” baǵdarlamasy ornatyldy, bul respýblıkanyń barlyq iri kitaphanalarynyń derekqoryna qol jetkizýdi qamtamasyz etedi. О́ńir boıynsha 6 dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni paıdalanýǵa berildi. Búgingi kúni oblysta 457 úkimettik emes uıym resmı tirkelgen. Memlekettik áleý­mettik tapsyrysty qalyptastyrý memlekettik organdar men uıymdardyń yntymaqtas­ty­ǵynyń nátıjeli nysany bolyp tabylady. Oblysta memlekettik organ basqarmalary barlyq qoǵamdyq-saıası qurylymdarmen jıi qatynas jasaı­tyn únqatysý alańy jumys atqara­dy. Oblys ákiminiń janynda konsýl­tatıvtik keńes qurylyp, qyzmet jasaýda. Oblys aýmaǵyndaǵy saıası partııalardyń fılıal­darymen jáne qoǵamdyq qozǵalys­tarmen turaqty ózara is-qımyl jasalyp turady. Búgingi kúni “Nur Otan” halyqtyq-demo­kratııalyq partııasynyń fılıaly naǵyz buqaralyq partııa uıymyna aınalǵan. Pavlodar oblysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń quramyndaǵy 19 oblystyq etnomádenı birlestikterdiń fılıaldarynda jastardyń 15 birlestigi qurylǵan. Olardyń qyzmeti óńirde etnosaralyq kelisimniń nyǵaıýynda mańyzdy ról atqarýda. Qazirgi kezde oblysta 18 konfessııadan 172 dinı birlestik jumys isteıdi. Ákim baıandamasyn aıaqtasymen-aq, zalda otyrǵan jurtshylyq suraqtaryn qoıyp, usynys-tilekterin aıta bastady. Qabıdolla Shákárimov sııaqty keıbir ardagerler ákimge “Zamandastar úıin” ashyp bergeni úshin alǵysyn jaýdyrdy. Jelezın aýdanynan hokkeı oınap, muzda syrǵanaıtyn kort jasap berseńiz degen ótinish tústi, oblys ákimi bul óti­nishke oraı: “Jergilikti jerdegi aýdan ákiminiń qolynan keletin sharýa, ózi jasap bersin”, dedi. Baıanaýyl aýdanynan biz únemi jazyp júrgen ótkir turǵan jol máselesi jıynǵa qatysýshylar tarapynan eki-úsh jer­den aıtyldy, bul másele de nazarǵa alyndy. Jalpy, Baıanaýyldy kýrortty-týrıstik aımaqqa aınaldyrý jaıly úlken bastama kóterildi. Ákimge “Zoopark salyp berseńiz qaıtedi” degender de tabyldy. Jalpy, oblys basshysyna oryndy-orynsyzy bar, birqatar ótinishter bildirildi. Bir jaqsy jańalyq – aýyl turǵyndarynyń ótinishine oraı Ertis aýdanyndaǵy Isa Baızaqov aýylynda jaz aıynda aýyl balalaryna arnap mektep salynatyn boldy. Bul týraly kezinde biz másele kótergenbiz. Elbasy bıylǵy Joldaýynda Pavlodar óńirine aıryqsha mán berdi. Osyny júrek­terimen uqqan jerlesterimiz ómir­sheń, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba­lardy iske asyrýda aıanyp qalmasy anyq. “Keńes­ken el kem bolmas” degen dana halqy­myz. Endeshe, Joldaýǵa oraı belgi­lengen barlyq mindetterdiń asqan jaýap­kershilikpen oryndalatynyna senim zor. Farıda BYQAI, Pavlodar. OŃTÚSTIK ÚLKEN О́ZGERISTERDIŃ BASTAÝYNDA “Shamnyń jaryǵy túbine túspeıdi” degen naqyl bar. Shymkentteı alyp shahardyń shetinde otyryp aýyz sý, jolǵa jarymaǵan shaǵyn aýdandar bar. Oǵan kerisinshe shalǵaı aýdandardyń alys qoınaýlarynda ornalasqan, oblys, aýdan basshylary túgili aýyl ákiminiń ózin jyǵa tanymaıtyn eldi mekender de joq emes. Tek aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn, óz qotyryn ózi qasyp jatqan bul aýyldarda problema degenderińiz, árıne, shashetekten. Asqar Myrzahmetov oblysqa basshy bolyp kelgen mezette-aq osyndaı qordalanǵan máselelerdi sheshýdi eń aldymen qolyna aldy. Oblys ákimdigi apparaty, basqarma bastyqtarynan birneshe mobıldik toptar qurylyp, ár aýdandy taıly-tuıaǵymen bólip alyp, túgel aralady, halyqpen júzdesti, sheshilmegen máselelerdi balyqty jelbezeginen tizgendeı túgendep qaıtty. Ońtústik degenińiz halqynyń sany osyndaǵy Maqtaaral aýdany­men parapar Mańqystaý oblysy emes, on, jıyrma myńymen bir aý­dan bola beretin Qaraǵandy oblysy da emes, keı aýyldarynyń ózinde qyryq myńǵa jýyq halyq turatyn altyn qursaqty meken.Toǵyz júzge jýyq aýyl bar. Kózge kórinip turǵan problemalardy shetinen kertip, jaqsy ákim atanyp jumys ta isteýge bolady. Myrzahmetov óıtpedi. Sol toǵyz júzge jýyq eldi mekennen jınalǵan problemalardy asyqpaı jiliktedi de aýdan, basqarma basshylary oryn­daı alatynyn bir toptap, oblys kóleminde sheshiletinin suryptady. Sonyń arqasynda ár aýyl, aýdan­nyń áleýmettik kartasy jasalyp, tıimdi jumys jasaýdyń joldary naqtylandy. Oblys ákiminiń halyq aldyn­daǵy esebi oblystyq máslıhattyń keńeı­til­gen sessııasynda tyńdaldy. Jyl boıynda atqarylǵan jumys­tar­dyń ba­ry­sy oblystyq basylymdarda birer apta buryn jarııalanyp, barsha jurt qulaqtanǵan bolatyn. Sessııany oblystyq máslıhattyń depýtaty Saı­laýhan Shalqarov júrgizip otyrdy. Oblystyń áleýetin jáne báseke­lestik basymdyqtaryn nátıjeli paıdalaný úshin “Ońtústik Qazaqstan obly­synyń ekonomıkasyn damytý­dyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary” ázirlenip, Elbasynyń qoldaýymen Úkimette qaralyp, maquldandy, dep sózin sabaq­tady oblys basshysy. Jospar­dyń basty maqsaty – oblys ekono­mıkasynyń ilgeri jyljýyna qol­baı­laý bolyp otyrǵan problema­lardy jan-jaqty saraptap, kúshti jáne álsiz jaqtaryn aıqyndap, aýdan men qalalardyń múmkindikterin barynsha iske qosý, oblystyń ózin-ózi qamtý máseleleri boıynsha birinshi kezektegi sharalardy iske asyrý. Nátıjesinde oblys ekonomıkasy men áleýeti esepti kezeńde turaqty damý­men sıpattalyp otyr.Atalǵan basty qujattarǵa qosymsha 2009 jyly oblysta 17 salalyq baǵdarlamalar aıa­syn­da da tıisti jumystar atqaryl­dy. Oblys ákiminiń bir jylda at­qarǵan jumystarynyń barlyq esebin berý mindetimizge kirmegenimen bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalary boıynsha júrgizilgen jumystardy júıelegendi jón kórip otyrmyz. 2009 jyly mektepke deıingi 244 mekemeniń 61-i iske qosylyp, qosymsha 4377 bala balabaqshamen qamtamasyz etildi. 7 mlrd. teńgege oblystaǵy 300 bilim nysany kúrdeli, barlyǵy 1013 mektep aǵymdaǵy jóndeýden ótti. 2010 jyldyń 1 qańtaryna deıin 35 jańa mektep, onyń ishinde “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy aıasynda 24 mektep iske qosyldy. Tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryndarynyń maman daıarlaý sapasy qolǵa alynyp, jan-jaqty tekserý, zertteý jumystary júr­gizilip, nátıjesinde 20 kolledjdiń lısenzııasy 6 aıǵa toqtatyldy. 2009 jyly 5 densaýlyq saqtaý nysany iske qosyldy. 128 nysanda kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizildi. Aýyldyq jerlerge jas mamandar­dy yntalandyrý maqsatyna 42 mln.teńge bólinip, 166 maman aýylǵa joldama aldy. 2009 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy tarıhynda alǵash ret júrekke ashyq operasııa jasalyp, jalpy 103 adam operasııa ústeline jatqan. Odan basqa, 303 stenttik operasııa júzege asypty. Nátı­jesin­de 400 adamnyń ómiri saqtalyp qalǵan. Birqatar aýrýlar boıynsha aýrýshyl­dyq deńgeıi 2008 jylmen salys­tyrǵanda, atap aıtqanda, ókpe-qurt aýrýlary 12,2% jáne osy aýrýdan ólim kórsetkishi 11%, qan tamyrlar júıesi aýrýlary – 2% jáne ólim kórsetkishi 12% tómendegen. Náreste­ler ólimi 16%-ǵa azaıǵan. Ońtústiktiń kúretamyry – aýyl sharýashylyǵy. Osy baǵytta res­pýb­lıkaǵa úlgi bolarlyqtaı qandaı jumystar atqaryldy?! Asqar Myr­zah­metov ony bylaısha júlgelep berdi. Oblystaǵy 58822 sharýa qojaly­ǵy­nyń 31351-inde nemese 53 paıy­zyn­da agroqurylymdardyń jer kólemi 5 ga, 15367-sinde nemese 26 paıy­zynda 10 ga quraıdy. Agroqury­lymdardyń usaqtalýynan, soǵan sáıkes aýyspaly egis júıesi júrgizil­megendikten egistik jerdiń qunarly­lyǵy jyldan jylǵa tómendeýde. Osyǵan oraı, sharýashy­lyqtardy irilendirý saladaǵy kúrdeli ári basty máselelerdiń biri bolyp tabylady. Osy baǵyttaǵy qaıta qurýlar aýyl­sharýashylyq ónimderi­niń sapasyn joǵarylatýǵa baǵytta­latyn bolady. 2009 jyly 18300 usaq sharýashy­lyq 533 iri sharýashylyqtarǵa birik­tirildi. Bul jumystar jalǵasýda. 2010 jyly 19430 sharýashylyqtary irilendirý josparlanýda. Onyń ústine, keshegi jańa Joldaýynda Elbasy salanyń ónimdiligin 2014 jyly 2 esege kóterý jóninde tapsyrma berdi. Ony oryndaý úshin, sóz joq, irilendirý úderisteri jedel atqarylýy kerek. 2009 jyly tamshylatyp sýarý ádisin endirý tapsyrmasy 2 myń gektar bolyp belgilengen nemese jyl basymen salystyr­ǵanda 2 esege kó­beıtý kózdelgen-tin. Naqty oryndal­ǵany 2152 ga. Bul ınnova­sııalyq jobany keń kólemde qoldaný úshin Túrki­standaǵy servıs­tik-daıyndaý ortalyǵynda arnaıy qubyrlar jasaý kásiporny ashyldy. 2010 jyly osy ádisti qoldaný alqa­byn 20 myń gektarǵa jetkizý jospar­lanyp otyr. Ol úshin ótken jyly aýdan­­darda tıisti jumystar atqaryl­dy. Jylyjaıdy kóbeıtý maqsatyn­da birshama jumystar atqaryldy. 2008 jyly 90 ga bolsa, 2009 jyly jyly­jaıdyń kólemi 134 gektarǵa jetti. Oblystyń maýsymdyq qajet­tiligin qamtamasyz etý úshin jyly­jaı­dyń kólemin 146 ga jetkizý meje­lenýde. Bul kórsetkish bıyl artyǵy­men oryn­dalatyn bolady. Oblys halqynyń maýsym aralyǵyn­daǵy suranysyn qamtamasyz etý maqsatynda, ekinshi jaǵynan óndirilgen ónimdi ysyrapsyz paıdalaný úshin 2009 jyly syıym­dylyǵy 5000 tonna kókónis saqtaıtyn qoımalardy iske qosý mejelengen bolsa, naqtysynda 15230 tonnalyq qoıma iske qosyldy. Bul az ba, kóp pe, salystyrý úshin aıtatyn bolsaq, 2009 jyldyń 1 qańtaryna oblysta barlyǵy 14330 tonna qoıma bolatyn. Oblystyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan birinshi kezektegi is-sharalar josparyna sáıkes aýdan, qalalar boıynsha 2009 jyly 10 mal bordaqylaý alańy, 3 jańa taýarly-sút fermasy jáne 5 mal soıatyn pýnkt ashyldy. Eginshilik salasynda 53, onyń ishinde 17 elıtalyq, 36 arnaıy tuqym sharýashylyǵy jumys isteıtin bolady. Buǵan qosa, is-sharadaǵy baǵyttar boıynsha “QazAgro” UBH” AQ-tyń qarjylandyrýymen 15 ınvestısııalyq joba iske asyrylýda. Qazaqtyń sóz zergeri Qalaǵań – Qaltaı Muhamedjanov “Ulysymnyń uıytqysy – Ońtústik” dep emirengen ólkede aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumystar tyndyrylǵany oblys basshysynyń ár sala boıynsha tara­typ aıtqan esebinen aıqyn ańǵary­lyp turdy. Oblys basshylyǵynyń jyl boıǵy atqarǵan jumystaryna oblystyq máslıhat taldaý jasap, jan-jaqty tarazylaǵan eken. Onyń jaı-japsary oblystyq máslıhattyń depýtaty Serikjan Seıitjanovtyń baıandaýynan baıqaldy. Halyq qalaýlylary oblys basshysynyń jumysyna biraýyzdan oń baǵa berdi. Uly Otan soǵysynyń ardageri, Lenındik syılyqtyń laýreaty kentaýlyq qart Ápsalam Qulmanov oblys basshysynyń Kentaý ekska­va­tor zaýytynyń aıaǵynan turýyna josparly túrde kómekteskenine alǵys aıta otyryp, qalanyń keıbir kóshelerin asfalttaýǵa járdem berýin ótindi. Oblystyq bıýdjet-taqpaq aıt­qan balaǵa kámpıt sýyryp alyp bere beretin meıirimdi Aıaz Atanyń qapshy­ǵy emes, árıne. Ondaǵy ár tıyn, teń­ge­niń jumsalar óz orny bar. Jos­par­da turǵan máselelerdi ysyryp tastap, keıinge qaldyrsa da óti jarylyp ketpeıtin sharýalarǵa kirisýge bolmaıdy. Ákim kóshe jóndeımiz demedi. Degeni, Kentaý – óndiristik áleýeti úlken qala. Keıbir túıindi másele­ler­di sol óndiristerdiń áleýetin kóterý arqyly ózine sheshkizýge bolady. Bul kez kelgen máselege alaqan jaıýdan, masyldyqtan qutqarady. Oblys basshysynyń óndiristi nyǵaıtý arqyly kúrmeýli máselelerdi sheshýge umtylysyn jurt quptady.Dintanýshy Abdýlla Bahadúr salynyp jatqan meshitterge rý, taıpa, adam ataýlary­nyń berilip jatqanyna óz narazyly­ǵyn bildirdi. Bul ákimdik qaýlysymen, nusqaýymen oryndalatyn sharýa bolsa jarasy jeńil bolar edi. Qazaq­stan musylmandarynyń dinı basqar­masy tizimge alǵanda osy jaǵyna nege muqııat bolmaıdy. Osylaı dep sóz sabaqtaǵan oblys ákimi meshitterge jer bólerde taıpa, ata ataýyna ketpeýin qadaǵalaýdy tapsyrǵanyn aıtty. Elde qyzyq ádet bar. Kemshilik ataýlymen kúresetin ákim-qaralar men quqyq qorǵaý organdary dep qana túsinetin sııaqty. Áıtpese, úlken jarysqa aınalyp bara jatqan keselge dinı basqarmanyń araǵa deldal izdemeı-aq ózi sheshetin reti bar emes pe edi?! Iran etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Kapar Pýr el birligin nyǵaıtý sharalarynyń oryndalý barysyn surady. Mádenı is-sharalardy atqarý, etnosaralyq birlikti uıystyrý tek qarjy salýmen bitpeıdi, Qazaqstandy óz Otanym dep biletin árbir azamat­tyń júregi taza, izgi nıetke toly bolýy kerek, dedi oblys basshysy. Júregi taza adamnyń nıeti qalys. Oblys ákiminiń esebinen keıin jumysyna baǵa berýshiler men saýal­­daryna jaýap kútkender ja­rys­sózge shyqty. Jastardy, máde­nıet qyzmetker­lerin áleýmettik qol­daý, turǵyn úı, aýyz sý, jol, shaǵyn jáne orta bızneske qatysty saýaldar qatary mol boldy. Oblys ákimi bárine tııanaqty jaýap berdi. Maqtaaraldyq kásipker, aýdandyq máslıhattyń depýtaty Elmıra Temirbaeva dıqandar men sharýalarǵa jasalyp jatqan qamqor­lyqtardy aıtty. “Maksımým” ınves­tısııalyq ortalyǵy 10 mln. teńgege deıingi qarjyny 7 paıyz ósimmen bir jyldan on jylǵa deıin beredi eken. Birde-bir bank mundaı táýekelge bara almaıdy. Sońǵy jyldary sharýalar dılanyp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa talaptanyp jatyr. Bul – oblystyq ákimdiktiń dıqandardy qoldaýdaǵy tamasha jeńisi. Keshegi ataqty jylqyshy, Eńbek Eri, sozaqtyq Kóshten Bórǵazıev aqsaqal oblys ákiminiń jumysyn jaqsy baǵalaıtynyn aıtyp, osyndaı ıgi isterge komandasyn jumyldyryp otyrǵan Elbasyna rahmetin jetkizdi. “Eýropanyń tórinde qazaq qashan shaǵyp edi, bosaǵasynan da syǵalaı almaıtyn. Sondyqtan baǵalasaq, qazaqty tórge kótergen Elbasymyzdy, onyń tapsyrmalaryn múltiksiz oryn­dap júrgen memlekettik qyzmetker­lerdi baǵalaıyq. Ońtústik týy bıikte bolsyn”, dedi qarııa. Qadirmendi qarttyń sózine eshkim daý aıtqan joq. Jón-aq desti. Bir jylda Ońtústikte ár salada qyrýar jumystar tyndyrylypty. Ústimizdegi jylǵy mindetter men tapsyrmalar da naqtylanǵan. Qasat qardyń kóbesin sókken altyn kúrekteı jaqsylyqtardy osy jáne aldaǵy jyldardan taǵy da kúteıik. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.