Bul hat qalaı, qaıdan tabylyp júr? Bul suraqqa jaýap beretin adam semeılik tarıhshy Amantaı Isın. О́ıtkeni bul jádigerdi tapqan, hat mátinin qazaqshalaǵan, alash balasyna alǵash jarııa etken osy kisi.
Oqıǵa jelisin áriden bastasaq, 1997 jyly Abaı mýzeıiniń dırektory marqum Tóken Ibragımov birde Amantaıdy shaqyryp alyp, qolyna bir býma eski qoljazbany ustatyp, «bulardy súzip shyqshy, ishinde ne bar eken» deıdi. Amantaı qaǵazdardy súzip kele jatyp, Abaıdyń hatyn taýyp alǵan. Der kezinde qundy dúnıe tabylǵany jaıly alash balasyna súıinshilep «Semeı tańy» gazetine (1997 jyl, 20 qyrkúıek) «Uly Abaıdyń haty tabyldy» degen taqyryppen maqala jarııalap, hattyń qazaqshalanǵan nusqasyn da jaryqqa shyǵarǵan eken. Hattyń qazaqsha mátini:
«Duǵaı sálem
(Ǵıza)tlý ýa hám húrmatlý Maǵashqa jetip maǵlum bolsyn-kı. Úı (ishine) menen duǵaı sálem. Álgi maldy Bákeńnen aıdatyp jiber. (...) Aqylbaı birge kelsin. Mundaǵy ister jaqsy júrip (jaty)r.
Sháhkárimge 1) hám sálem aıtyńdar, ol da kelsin.
Oı júgirtip qarashy
Maǵash bala,
San degeniń toǵyz-aq;
birden sana.
Nóldi ertpese bular da
qysyraıdy,
Edınısa syfat dep bil
tek qana.
Kóp bilgenge kóp nadan
bolady qas,
Maýjýd penen mansýhty
ol aıyrmas,
Báıterek te kúndeıdi
kóleńkesin,
Baıqap tursań osy jurt
soǵan uqsas.
Úshbý sózdi zeıin qoıyp oqy hám solaı iste, shyraǵym.
Amandyqta aǵańyz Abaı.
Semeı
1896 jyldyń...».
Osy oraıda oqyrman kókeıine «joǵarydaǵy bir býma qoljazba qaıdan júr?» degen zańdy suraqtyń da týary haq. Oǵan jaýapty joǵaryda atap ótilgen gazet pen «Abaı» jýrnalynyń 1997 jylǵy 4-shi sanynda jarııalanǵan maqaladan tabamyz. Osynda aıtylǵandaı bul dúnıelerdi Musahan Baltaqaıuly degen adam saqtap kelgen. Musakeń 1929 jyly Qytaı asyp ketip, 1956 jyly qaıta oralǵan. Biraq qoljazbany joǵaltpaǵan. Keıin jazbalardy mýzeıge Ertýǵan Keńesbaıuly tapsyrǵan. Amantaı aqtarǵanǵa deıin kóne qaǵazdar arasynda Abaı haty baryn eshkim bilmegen.
Bul jádigerdi «hat» degennen góri uly aqynyń «óleńi» tabyldy dese de bolatyn sııaqty. О́ıtkeni jazbadaǵy eki shýmaq jyrda tek Abaı ǵulamaǵa tán oıshyldyq saryn jatqan sııaqty.
Beken QAIRATULY,
Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
