Kóp oılanbastan-aq tańdaýymyz – Astana qalasy Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Januzaq Músápirge tústi. Jaýapty qyzmetke jaqynda kirisken óner ıesi bizdiń usynysymyzdy qýana qoldady. Mejeli ýaqytta kelisilgen jerde keıipkermizben kezdesip, eskertkishter álemine úńilýge asyǵa attanystyq. Odaq tóraǵasy jalǵyz emes eken. Bizben saparlas bolýǵa Astana qalalyq eskertkishterdi qorǵaý jónindegi dıreksııa basshysy Meırambaı Oralov pen bas qala tórindegi «1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qurbandaryna taǵzym» eńseli eskertkish-monýmentiniń avtory Valerıı Pırojkov ta nıettestik tanytty. Orta tolyp, eldiktiń eńseli eskertkishteri haqynda kósheli áńgime qozǵaýǵa jınalǵan keıipkerlerimizge erip, Astana kóshelerine saıahatymyzdy bastap kettik.
– Qala tórinde qazirdiń ózinde 50-den asa monýmentaldy eskertkish boı túzep úlgeripti. Bul 20 jyldyq tarıhy bar qala úshin az emes. Tipti úlken jetistik dep aıtýǵa ábden laıyq. Onyń arasynda Kereı men Jánibek, Qanjyǵaly Bógenbaı batyr, Kenesary han, Abaı, Sáken Seıfýllın, Jambyl Jabaev, Baýyrjan Momyshuly, Álııa Moldaǵulova, Raqymjan Qoshqarbaev syndy batyr tulǵalarymyzǵa qoıylǵan eskertkishterden bólek, eldigimizdiń eńseli erteńine senimmen kóz tikkizetin «Qazaq eli» monýmenti men «Máńgilik el» qaqpasy da óziniń sán-saltanatymen, aıbynymen ásem Astanamyzdyń sulýlyǵyna sulýlyq ústep turǵandaı.
Eskertkish degen qashalyp qoıyla salǵan jansyz tas emes. Eger syryn túsinip, kórkemdik álemine kóz tige alsa, eskertkishtiń de aıtar oıy men jetkizer syry mol. Eskertkish – tarıh, shejire. Elordamyzdyń óner tili arqyly tarıhyn túgendeýge, ótkenin ulyqtaýǵa umtylyp jatqany jas qalanyń búginshil maqsatpen emes, erteńshil muratpen tarıhyn qalyptastyryp kele jatqanyn áıgileıdi. Bul – ásirese jastarymyz úshin úlken taǵylym, tárbıe, – deıdi Astana qalasy Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy, belgili qylqalam sheberi Januzaq Músápir.
Jol qysqartsaq degen nıette áńgime qozǵaǵan keıipkerimizdiń sózi kóligimiz «1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qurbandaryna taǵzym» eskertkish-monýmentiniń qasyna kelip toqtaǵanda úzilip ketti. Endigi nazarymyz tarıhymyzdyń aqtańdaq betterinen aýyr syr qozǵaıtyn alyp kompozısııaǵa aýdy. Tól týyndysyna qaraı ózi jol bastaǵan eskertkish avtory Valerıı Pırojkov: «О́ner ońaı týmaıdy ǵoı. Onyń ústine tarıhtyń taýqymetti kezeńin beıneleıtin aýyr taqyrypty ashý álbette biraz oılanýdy, tolǵanýdy talap etti. Eń alǵash jumysty qolǵa alǵan kezde «bul týyndyda basty ıdeıa ne bolýy kerek, eń áýeli nege nazar aýdarýym kerek?» degen saýal qoıdym ózime ózim. Sóıtip eskertkishtiń mazmunyn úmit degen uly kúshpen baılanystyrdym. Tarıhtyń nebir taram joldarynda, taýqymetti kezeńinde adamdardy aman alyp qalǵan, keleshegine degen senimin joǵaltpaýǵa ılandyrǵan jalǵyz kúsh úmit bolatyn.
Úmitin úzbeı, bolashaǵyna senimmen kóz tigýiniń arqasynda qazaq eli talaı taýqymetti kezeńdi artqa tastap, búginine jetip otyr. Sondyqtan da men jumysyma úmittiń sımvoldyq belgisi retinde balanyń beınesin aldym. Bala – úmit. Keleshegine úmitpen kóz tigip, perzentine bolashaqty nusqap turǵan Ana beınesi ótken men búgindi baılanystyrýshy altyn kópir desek te bolady. Al artqy plandaǵy aqsaqal bastaǵan bir qaýym el – ol arýaq, náýbet jyldardyń qurbany, ıaǵnı tarıh. Osy úshtik arqyly ótkenimiz, búginimiz jáne erteńimizdi jalǵaıtyn tarıhymyzdyń tutastaı panoramasyn jasap shyqqym keldi. О́zderińiz kórip turǵandaı, bul jerde aqsaqal men ana beınesi basqa materıaldan jasalǵan da, balanyń músinine ózgeshe reń berilgen. Sebebi bala – búginimiz jáne keleshegimiz. Ol – realıstik álemdegi bizdiń ózimiz, ıaǵnı bolashaqqa degen úmitimiz ben senimimiz. Sondyqtan da arýaqtardy ózgeshe tús pen formada berdim de, balany basqa reńkte beıneledim», dep avtor týyndysynyń negizgi ıdeıasyn túsindirip ótti.
Atalǵan eskertkish 2012 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ashylǵan bolatyn. О́ziniń 20 jyldyq tarıhynda Astana tórinde boı kótergen ótkenniń san taram betterinen syr shertetin mundaı eskertkishter óte kóp. Sonyń biri – qýǵyn-súrgin jyldary jazyqsyz aıyptalyp, atylyp ketken qazaqtyń birtýar syrshyl aqyny Sáken Seıfýllınge qoıylǵan eskertkish. Sáken Seıfýllın murajaı-úıiniń qasynan oryn tepken bul eskertkish – el táýelsizdik alǵan jyldary boı kóterip, Astananyń tutastaı tarıhy men ósip-órkendeý jolyna kýáger bolyp kele jatqan jádigerlerdiń biri. Týyndy avtory Azat Baıarlınniń aıtýynsha, aqyn beınesin barynsha lırıkalyq planda beıneleýge tyrysypty. Shyǵarmashylyq shabyt ústinde keleshegine senimmen kóz tigip otyrǵan aqyn janynyń syrshyl da syrbaz bolmysyna basymdyq berilgen bul eskertkishtiń ornalasý orny dál sondaı atmosferaǵa suranyp turǵanyn atap ótti.
«О́zderińiz biletindeı, Sáken Seıfýllın óte syrshyl ári estet adam bolǵan. Ol kisiniń sulýlyǵyna, ishki tereńdigine áıel zaty túgili er adamdar da súısine qaraıtyndyǵy kózkórgender esteliginde jıi aıtylyp, jıi jazylady. Arhıvterden tabylǵan fotosýretteri de sony aıtady. Sondyqtan da men aqyn beınesin trıbýnada turǵan qaıratker minezinde emes, erkindeý qalyptaǵy oı ústinde otyrǵan shyǵarmashylyq adamynyń syrshyl keıpinde beıneleýge basymdyq berdim», deıdi avtor.
Ras, Astana tórinde batyrlarymyzǵa, qaıratker tulǵalarymyzǵa arnalyp boı kótergen eskertkishterdiń kóptigi kóńil qýantady. Bul qalanyń kelbetin kóriktendirip qana qoımaı, keleshek urpaqty ótkeninen ónege alyp, tarıhyn qurmettep ósýge tárbıeleıdi. Bizdi Bógenbaı batyr eskertkishiniń qasynan qarsy alǵan týyndy avtory, músinshi Toqtar Ermekov jáne Kereı men Jánibek handarǵa arnalyp qoıylǵan eskertkish janynan jolyqtyrǵan músinshi Murat Mansurovpen kezdesý barysyndaǵy shyǵarmashylyq ıeleriniń áńgimelerinen túıgen ortaq oı osy boldy.
Qala tórinde qaz-qatar boı túzegen tulǵalarǵa arnalǵan eskertkishterge kóz tigip, kóńil qýanta júrip, ishki qalaýymyz áldebir sımvoldyq maǵynaǵa, astarly oıǵa negizdelgen abstraktili, estetıkalyq talaptarǵa saı týǵan eskertkishterdi kórýge degen tilekke aýysqanyn ańǵarǵan sátte, kókeıge keptelgen saýalymyzdy Astana qalasy Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy Januzaq Músápirge qoıyp úlgerdik.
– О́ner bolǵan jerde santaraptylyq bolǵany álbette óte jaqsy. Sebebi naǵyz óner qalypqa syımaıdy, taptaýryndylyqty súımeıdi. Sondyqtan da qala tórinde boı kótergen eskertkishterdiń maǵynalyq, mazmundyq ıdeologııasymen qatar, kórýshisine shyn máninde óner deńgeıindegi rýhanı lázzat syılaı alatyn erkin taqyryptaǵy músinderdiń de boı kóterýine kózqarasym oń. Máselen, Erbolat Tólepbaıdyń «Ǵashyqtar» degen eskertkishin alyp qaraıyqshy. Kezinde osy eskertkish biraz synǵa da ushyrady. «Jalańashtanǵan» dep jazǵyryldy da. Biraq kásibı sýretshi retinde men aıtylǵan syndarǵa kelispeımin. О́ner týyndysyna óner talabymen, estetıkalyq talǵam ólsheminde qaraý kerek dep oılaımyn. Osy talap turǵysynan kelgende, «Ǵashyqtar» – óte sátti týyndy.
Máselen, Florensııadaǵy Mıkelandjelonyń áıgili «Davıdin» kórýge álem boıynsha týrıster aǵylyp barady. Sebebi ol eskertkishte búkil adamzatqa ortaq sulýlyq sýrettelgen. Sonysymen de ol týyndy jahan nazaryn ózine burǵyzdy. Elorda keleshektiń qalasy ekendigin eskersek, biz de osyndaı kúlli ǵalamnyń nazaryn ózine aýdaratyn, máńgilik taqyryptardy qozǵaıtyn ólmeıtin týyndylardy ómirge ákelýge umtylýymyz kerek. Sonda kórýshiniń de talǵamy qalyptasady, adamnyń tabıǵı sulýlyǵyna «jalańashtandy» dep úrke qaramaıtyn bolady. О́nerdi óner deńgeıinde qabyldaý mádenıetine úırenedi. Al endi patrıottyq rýhtaǵy eskertkishterdi surasańyz, ıdeologııalyq hám eldik murat turǵysynan maǵynasy óte baı «Qazaq eli» monýmenti men «Máńgilik el» qaqpasyn aıryqsha atap óter edim. Atalǵan eskertkishterdiń astaryna syıǵyzdyrylǵan eldik murat turǵysyndaǵy uly oılar qaı kezde de qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytýǵa qyzmet etedi dep senemin. Bolashaqta osy eskertkishterdiń ıdeıasyn ári qaraı jalǵaıtyn, aýqymyn odan ári keńeıte túsetin eskertkishter áli de týady. Erkin oıly, talantty jastar ósip kele jatyr. Eldiktiń ordasyn eńseli etýge solar qyzmet etedi bolashaqta, – deıdi sýretshi.
Astana qalalyq eskertkishterdi qorǵaý jónindegi dıreksııa basshysy Meırambaı Oralovtyń pikiri de joǵaryda keltirilgen sýretshi oıymen toqaılasty. Eskertkishterdiń qaýipsizdigine jaýap beretin mamannyń pikirinshe, ónerdi túsiný mádenıeti jáne tarıhqa qurmetpen qaraýdan bólek, qala tórinde boı kótergen eskertkishterdi saqtaı bilý, aıalaı qaraý psıhologııasynyń da qala turǵyndary boıynda qalyptasýy óte mańyzdy. Sonda eskertkishter uzaq jasap, halyq ıgiligine úzdiksiz qyzmet etetin bolady.
– Astananyń mereıtoıyna oraı qazir birqatar eskertkishke kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. 20 jyldyqqa qyzý daıyndyq ústindemiz. Mereıtoı qarsańynda eskertkishterimizdiń sany taǵy birneshe músinge artady dep kútilýde. Oblystardan Astananyń mereıtoıyna tartý etiletin sol eskertkishterdi qarsy alyp, laıyqty ornyna ornalastyrýǵa da dál qazir ázirlik ústindemiz, – dep óz jumysymen tanystyryp ótti bizben birge eskertkishterdi aralap jáne onyń qaýipsizdigin, tazalyǵyn qosa qadaǵalap júrgen Astana qalalyq eskertkishterdi saqtaý jónindegi dıreksııa basshysy Meırambaı Oralov.
«1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qurbandaryna taǵzym» eskertkish-monýmentinen bastalǵan saıahatymyz «Qazaq eli» monýmentimen túıindeldi. Eskertkish janynda bizdi qarsy alǵan týyndy avtory Sembiǵalı Smaǵulov búginde Astananyń eldik beınesine aınalǵan áıgili monýmenttiń týý ıdeıasy men shyǵarmashylyq izdenis jumystaryn keńinen áńgimelep berdi.
– 2007 jyly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen «Qazaq eli» monýmentin turǵyzý jaıynda tapsyrma kelip tústi. Sóıtip Elbasynyń qatysýymen alqaly jıyn ótip, Aqseleý Seıdimbek, Ábish Kekilbaev, Myrzataı Joldasbekov bastaǵan aqsaqaldar alqasy aqyldasa otyryp, monýmenttiń jalpy konsepsııasyn jasady. Sol negizge súıene otyryp eskızin saldym. Basynda tik kolonna retinde jasalsa dep oılastyrylǵanymen, sońynda joǵary jaǵyna báıterektiń japyraǵy ispettes táj ben samuryqty beıneledik. Samuryq – eldiktiń, birliktiń sımvoly retinde kórsetildi. Odan tómenirek, tórt jaqqa qarap turǵan qalqandy kórip tursyz. Ol elimizdi ózgelerdiń suq kózinen saqtasyn degen senim negizinde týdy, – deıdi músinshi.
Iá, qaı memlekettiń de eldik rýhyn, ulttyq bet-beınesin áıgileıtin kórkemdik quraldyń biri – eńseli eskertkishter. 20 jyldyq tarıhyna talaı taǵylymdy syıdyrǵan elordanyń rýhanı álemin baıytyp, rýhyn bıiktetken eskertkishter galereıasy ónegeli tarıhymen, ıdeologııalyq mazmunymen, estetıkalyq qýatymen qaı kezde de kórýshisin qýantyp keledi.
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
