ZAMAN MEN ADAM ARASY...

Baıybyna bara bermeıtin tusta: “Oı, ótip bara jatqan zaman-aı! Kúni keshe ǵana solaı edi, búgin bylaı bolyp tur. Ol da bir dáýren eken-aý?!.”, dep bastalatyn qarttardyń quptaǵannan góri qynjylysy basym, bas shaıqaı aıtqan sózderin jıi bolmaǵanymen, oqta-tekte estıtinbiz. Jastyqtyń jalynymen jelpine jeligip júrgendikten shyǵar, qaıran qalatynbyz da qoıatynbyz. Sóıtsek, ol sózderdi aıtqyzatyn da ómirdiń óz zańdylyǵy bar eken. Ol “erteńgi tirlik keshegiden de sándi, búgingiden de mándi bolsa eken” degenge saıatyn ósip-órkendeý zańy eken. Úmitterin úkilep, armandaryn aıalaı bıik mejelerge bettegen adamzat balasynyń ortaq damý zańy eken ol. Endeshe, ondaı álemdik órken jaıýdan atam qazaq qalaı qıys qalsyn? Kesheli-búgingi tirliginiń ózin “Baıaǵy ótken zamanda...” dep bastalatyn ertegi-ańyzdarǵa ar­qaý etip, tuspaldap jetkize bil­gen jurt zamana tynysyn qalt jibermeı tanyp otyrǵany daý­syz. Qaı zamanda da halyq­tyq qalpyn, ulttyq saltyn joǵalt­paı, qazirgi tańǵa jetkizýi de so­nyń aıqyn aıǵaǵy bolsa kerek. Sol aıtpaqshy, baıaǵy ótken zamanda bes qarýyn boıynan tastamaıtyn bir batyr babamyz bolǵan eken. Jaýgershilik zamanda ábden zapys bolyp qalǵan ol tynyshtyq kezde de tús qaıta aýyldyń irgesin bir sholyp qaıtýdy daǵdyǵa aınaldyrypty. Jyl ótken saıyn jańaǵy babamyzdyń da jasy ulǵaıyp, denesi aýyrlap, sanasy samarqaý tarta bastaǵan ǵoı. Qasıetińnen aına­laıyn, beıbit kún deseńizshi, kele-kele babamyz enjar, boıkúıezge aınalady. Marǵaý tarta bastaǵan atynyń ústinde myzǵyp ketetin kúıge jetken kórinedi. Sondaı kúnderdiń birinde tústenip, semiz jas etke toıyp, qymyzǵa qanyp, at ústinde qalǵyp ketken eken, aıaq astynan dúbirlegen tuıaqtyń úni estiledi. Qansha degenmen, túsi qashyp, tún qatyp, joryqta jortyp úırengen sardar emes pe, aıylyn jııa qoıady. Qarasa, qap­talynan jiptikteı bir jaýynger qannen-qapersiz quıǵytyp ótip barady deıdi. “О́ı, jardaı bolyp otyrǵan maǵan qaıyrylyp sálem bermeı, janaı ótip bara jatqan bul qaı kórgensiz?!” dep ashýǵa býlyqqan babamyz “Jolyń bolǵyrdy bir táýbesine keltireıin!” dep sońynan alyp-uryp jetedi. Tipti, taıap kelip qalady. Jiptikteı jaýynger bolsa, burylyp ta qaramaıdy. Astyndaǵy atyn taıpalta jeldirgen kúıi ketip barady. Babamyzdyń qany tipti qaraıady. Taqymyndaǵy shoqparyn sholtańdatyp, endi silteı bergende... ne bolǵanyn ózi de bilmeıdi: taıanar tireý, aıaq tirer tuǵyr tappaı, aspanda aýa qarmap, salbyrap turǵanyn bir-aq ańǵarady. Jańaraqta ǵana toıa jegen asy aýzyna tyǵylyp, tynysy taryla bastaǵanda jiptikteı jaýynger naızasyn tómen túsirip, syryl­daǵan sardardy nemquraıdy silkip tastaı­dy. Namystanǵan qart tarlan tura umtylmaq bolǵan eken, jiptikteı jaýyn­ger keýdesine naızasyn tirep turyp: – Aǵasy, aıyp etpeńiz, asyǵys edim, – deı bergen eken, babamyz bastyrmalata sózin bólip: – Eı, sen kimsiń óziń? – deıdi tutyǵyp. – Aǵasy, ony keıin bile jatarsyz, asyǵyspyn. Tek bir aıtarym: jalǵyz jortqanǵa josyqsyz uryna berýge bolmaıdy. Ol “qashyp qutylamyn” dep ne astyndaǵy atyna senedi, ne “birli-jarym jaýǵa alǵyzbaımyn” dep óz kúshi men eptiligine senedi...”, – dep taqymyn­daǵy kerbestini kósilte taıpaltqan kúıi, artyna qaıyrylyp qaramastan kete barypty. “Syryn bilmegen attyń syrtynan júrme” degen de. Áıtse de, bul taǵylymdy támsildi biz “Ár nárse óz zamanynda” degenge saıatyn tujyrymmen de jyly jaba salýdan aýlaq­pyz. О́ıtkeni, onyń artynda “Qart­tyq­ty qurmetteý” degen úlken problema­nyń qulaǵy qyltıyp tur. Kóptegen batys elderinde: “Bular – esh nárse óndirmeıdi, salyq tóleýshilerdiń aqshasyna alshań basyp júrgen aramtamaqtar”, dep egde adamdarǵa óshigýdiń órship bara jatqany eleńdetpeı tura almaıdy. Sonyń saldarynan ári “teńdik” degen sózdi teris túsinýden de biraz keleńsizdikter oryn alyp jatqany jasyryn emes. Alysqa barmaı-aq, kúndelikti kópshilik kóligindegi myna bir jaıdy kóz aldyńyzǵa keltirińizshi: oryn joq, qarııa búgilip ázer tur. Aldyndaǵy oryndyqta jasóspirim miz baqpaı otyr. Buryndary baıqamaǵan bolyp nemese uıyqtap otyrǵandaı kózderin juma qoıýshy edi. Qazir óıtpeıdi. Badyraıa qaraıdy. “Sen alǵan bıletti men de alǵanmyn, ekeýmizdiń quqymyz teń” degendi ańǵartqysy kelgendeı, masattana­tynyn qaıtersiń?! Ol endi múlde bir basqa áńgimeniń taqyryby ǵoı. Degenmen, oıyn da, boıyn da beıqam túzep júrgen jastarymyzdyń bolashaǵyna bola alańdap jatqanymyz da. Bolmasa, ómir boıy qal-qaderinshe eńbek sińirgen egde adamdy jańa kelgen jas bastyqtyń: “Sizdi tarıhı eksponat retinde saqtap otyra almaımyz, or­nyńyz­dy jastarǵa bosatyńyz”, dep zeı­net­kerligine eki-úsh jyl qalǵanda jumystan shyǵaryp jibergenin estigende, bul zaman talaby dep beıtarap otyra alamyz ba? Osynyń bári aınalyp kelgende, pende-paqyrdyń “dúnıe jalǵan, ótedi de ketedi, sondyqtan dostyń kóńilin qaldyr­ma; aıyrylmastaı dosyńa qaıyrylmastaı sóz aıtpa; qaıta kirer esigińdi qatty serip­pe; sýyn ishken qudyqqa túkirme” degenge dendeıtin, myń san ret qaıta­lanǵan qanatty qaǵıdalarǵa qulaq asyp, maǵynasyna mán bermeýimizden. Bolmasa, onsyz da qıyn tirlikte bolmas nárse úshin, tipti, keıde bekerden beker-aq, aı­na­lańdaǵy aralas adamdardyń júıkesine salmaq túsirip, patsha kóńilińe qaıaý salýdyń qajeti qansha? Qyzmettes ıa dámdes adamyńdy ósek-aıańǵa tańyp, kózine kúlegeshtep, syrt aınala berip ǵaıbattaýdyń nemenege keregi bar? Bar bolsa, kóre almaı, joq bolsa, bere al­maýy­myzǵa ne joryq? Boq basyp turyp, shoq basqanǵa kúlý kimdi kógertpek? Kerisinshe, múmkindigimiz kelse, qam­qor qolymyzdy sozyp, qaıyrym­dylyq jasap, kelmeı jatsa, bir aýyz jyly sózimizben bolsa da baýyrmaldyq tanyt­saq, qane?! Keńsege qamalǵan qyz­metshilerden tartyp, ala dorba arqalaǵan aǵaıyndarǵa deıingi aralyqta nurǵa zárý kúnbaǵystaı aıaly alaqan men jyly sózge zar bolyp júrgen baýyrlarymyz az ba? Zamannyń salmaǵynan eńsesi ezilip, aldy-artyn ańdaı almaı adasyp júrgen qandasymyz qansha? Mine, qaı kezde de qadir-qasıetin joımaıtyn adamgershilik márttiktiń myltyqsyz maıdany. Taǵy da uly Abaıǵa qulaq túreıik: “Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos”. Qandaı istiń de aınalańa degen meıirimińnen, syılasty­ǵyńnan, súıispenshiligińnen bastaý alǵanda ǵana baıyz tabatynyn budan artyq etip qalaı aıtpaqpyz?! Iá, zaman úrdisterimen úndes bolý degendi kópshiligimizdiń “amalyn taýyp, alyp qalmen” shatastyryp júrgenimiz de shyndyq. Kekirip turyp: “Zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal”, deıtinderdi jıi kezdestiretinimiz sondyqtan. Tek taban aqy, mańdaı termen tapqanyn kertip jep, kekirip tursa, sóz basqa. Ol baılyǵynda – obal, dúnıe-múlkinde – naqaq kózdiń jasy bolmasa eken deımiz de baıaǵy. Osyndaılardy oılaǵanda erterektegi bir keıýananyń keıpi kóz aldymyzǵa kele qalatyny bar. Jaryqtyq aldynan shyǵa qalsaq, turyp qalatyn. Búkil aýyl-el syılap, aldynan qııa ótpeıtin ájeıdiń jolyn qaıtip kesersiń: “Áje, júrińiz, ótińiz”, dep báıek bolamyz. “Erkek balasyń ǵoı, sen ótip ket, qulynym”, dep qozǵalmaýshy edi. Sol 70-80 jastaǵy keıýananyń jeti-segiz jasar uldy ótkizip jiberýinde qazaqtyń pedagogıkalyq tárbıesi de, qartyn qadirlegen moraldyq kodeksi de, er-azamatyn qurmettegen salt-dástúri de, túptiń-túbinde genderlik saıasaty da menmundalap turǵan eken-aý?! Babalarymyz sonyń báriniń baıybyna baryp, izin basar urpaǵynyń boıyna sińirýge tyrysqan-aq eken-aý?! Erteńgi nátıjesi men olaı etpegendegi saldaryn paıymdaı alǵan eken-aý! Demek, daýsyz dana halyqpyz. Alaıda, daýryqpa dańǵazalyǵymyzdan janyńnyń ashymaýyna amal joq. Sol baıaǵy Abaı kórgen azaptan áli de aryla almaǵanbyz. Ári oǵan zaman ǵana kináli deı almaıtynymyz da aqıqat. * * * Oqta-tekte túrli revolıýsııalyq tóń­kerister men tabıǵı apattardyń silkilep ótetini bolmasa, adamzat qoǵamy qaı zamanda da evolıýsııalyq damý dańǵylyn­da. Alǵashqy tas qarýdan bastap, búgingi keremet ǵylymı jetistikterge deıingi júrip ótken jolymyz osynyń kýási. Alaıda, adamnyń dene eńbegin meılinshe oı eńbegine aınaldyrýymen birge, adamgershilik arnalary keıinge sheginip, alaıaqtyqtyń alǵa oza bastaǵanyn da baıqaý qıyn emes. Bir kezderde adamdy alaqanǵa kótertetin batyldyq, batyrlyq, erjúrektik sııaqty asyl qasıetterdi búginde aqymaqtyq sanaıtyndar kóbeıýde. Ardyń isi aıaqqa taptalyp jatatyn jaǵdaılar da jetkilikti. Bastapqyda “shekispeı bekispeıtin” er azamattar artyqshylyǵyn jekpe-jekte synaıtyn. Áýeli atqa minip, bes qarýdyń kúshimen sheshiletin betpe-bet, kele-kele semserlesýge, odan soń tapansha alyp dýelge shyǵýǵa ulasqan. О́rkendeı kele, aryzben “atysýǵa” kóshtik. Al, qazir alpam­sadaı nar jigitterdi shilpıgen shıbut­tar tasada tyǵylyp jatyp-aq sulata salady. Zamanalar sanaǵa da, salt-dástúrge de osylaı áser etedi. Onyń, árıne, obektıvti de, sýbektıvti de sebepteri az emes. Oǵan ár zamandaǵy alýan qoǵamnyń ózindik ıdeologııasyn qosyńyz. Tym alysqa barmaı-aq, kúni keshegi keńestik kezeń men kommýnıstik ıdeologııany alaıyqshy. Azamat soǵysy men ujymdas­tyrý kezeńderi korchagınder men morozov­tardy týdyrsa, ekinshi dúnıejúzilik soǵys jýkovtardy, meresevter men matrosov­tardy madaqtady. Odan soń tyń ıgerý­shilerdi pash etip, meken-jaısyz máńgúrt­tikti moıyndatýǵa kúsh salǵanymyz umytyla qoıǵan joq. Ol oqıǵalardan qazaq halqy da tys qala almaıtyny bylaı tursyn, negizgi aýyrtpalyǵyn arqalaǵandardyń aldyńǵy sapynda turǵany da ras. Áıtse de, ótkenge kóz juma qarap, kúl shasha berýge de bolmaıdy. Ár zaman óz qaharmandaryn da týdyrmaı tura almaıdy. Jambyl men Ámire, Qanysh Sátbaev pen Ahmet Ju­banov, Kúlásh Baıseıitova men Ázirbaı­jan Mámbetov, Muhtar Áýezov pen Ǵabıt Músirepov, Baýyrjan Momyshuly men Talǵat Bıgeldınov, qos juldyzdy Jazylbek Qýanyshbaev, Ybyraı Jaqaev, Nurmolda Aldabergenov syndy qazaqtyń birtýar asyl uldary men qyzdary naq sol ýaqyttardyń perzentteri. Endeshe, olardy “zapyrandy zamannyń” adamdary” dep jazǵyryp, “solaqaı saıasattyń soıylyn soqqandar” dep kinálaı alamyz ba? Olaı ete almaımyz. О́ıtkeni, olar zamandy tańdaǵan joq. Kerisinshe, zaman olardy tańdady. Sondyqtan da olar zaman zaýaldarynan joǵary tur. Endeshe, olardy maqtan etemiz, olarmen maqtana­myz! Jalpy, adamzat balasy bastan keshir­gen tarıhtyń qalyń bóligi, sol tarıhty terbetken zamandar túgel derlik surapyl soǵystardan somdalar edi. Sondyqtan da ejelgi Rým men Sparta­dan bastap kúni keshegi qazaqtyń qaharman bahadúr-batyrlary, jankeshti jaýynger­lerine deıingi aralyqtaǵy qol bastaǵan kósemder jáne sóz bastaǵan sheshender haqyndaǵy nebir shejireler shilterlengen. Alpamys pen Qobylandy, Qambar men Tarǵyn týraly jasyn jyrlar, hıssa-dastandar sonyń aıqyn aıǵaǵy. Ári ol marjan-muralar ultymyz­dyń ulan-ǵaıyr aýmaǵyndaǵy talaı-talaı tarlanbozdar­dyń asqaq rýhyn tárbıeleýge aıtarlyqtaı úles qosyp qana qoıǵan joq, jigerin janyp, namysyn qaırap, otanshyl júrekterine ot berip keledi. Al sol soǵystar arasyndaǵy tarıhı qas-qaǵym sáttik beıbit kúnderde adamzat ataýly rýhanııat álemi men óner ólkesine sartap saǵynyshpen saıahat shegip otyrǵan. Otty, dóńgelekti, atqa miný men jazý-syzýdy meńgergennen keıin-aq órkenıet kóshi órge tarta bergen. “Kózińdi ashyp-jumǵansha alystan habar aldyratyn” búgingi kúnniń shyndyǵy – sol damý dańǵylynyń dáleli. Rasynda da, qazirgi zamanda adam janynan basqanyń bárin bilip, túsin tústep, óńin tanyp qoıǵan joqpyz ba?! О́kinishke qaraı, ótip jatqan zamandar tek órkendi ózgerister engizbeıdi. Ne bir qısynsyz, qaradúrsin, tipti qaraqshylyq qantógisterdiń talaıyna qart tarıh kýá. Keıbir keýdemsoqtyq pıǵyldardyń óteýi retinde bútindeı ulystar men ulttardyń, myzǵymastaı memleketterdiń, ol-ol ma, tutas órkenıetterdiń jer betinen múldem joıylyp ketkenin bilemiz. Kankıska­dorlar, krest joryqshylary, Ký-Klýks-Klan, Amerıka úndisterin qyrýshylar sııaqty klandardan tartyp Kır, Makedonskıı, Shyńǵyshan, Napoleon, Gıtler, Stalın, Pol Pot sekildi atyn shyǵarý úshin jer órtep, zamandaryn zar qaqsatqan, sóıtip, qan qustyrǵandardyń tizimin de tarqata berýge bolady. Alaıda, maqsat olardyń aty-jónin túgendeýde emes. Tarıh taǵylymy olar­dyń baǵasyn baıaǵyda-aq berip qoıǵan. Qunyn qunttap qana qoımaı, árbir solaqaı siltengen soıyldyń sumdyq saldary týraly: kózdiń kór topyraqqa ǵana toıatyndyǵy, o dúnıege ózińmen birge eshnárse de alyp kete almaıtynyń, kez kelgen jazyqsyz japa shegýshiniń obaly men saýabynyń bolatyndyǵy haqynda ómirsheń ósıetnamalar da órilgen. Al, sol ashy shyndyqtardan tıisti sabaq ala aldyq pa, almadyq pa, ol basqa áńgime. Ol árbir kelesi zamannyń, qoǵamnyń, urpaqtyń túsinik-túıtkili men parasat-paıymyna, maqsat-muraty men is-áreketine syn. * * * Esin jıyp, etegin japqaly beri de bul qazaq qandaı quqaıdy kórmegen? “Jórgeginde tanysyp muń tilimen, myń ólip-myń tirilgen” qazaq emes pe edi? Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamandy armandaı júrip, “Myna zaman qaı zaman, qaı-qaı zaman?!.” dep qusa bolǵan da, ıt basyna irkit tógilgen tirlikti kózi kórip, ushyp-qonǵan da – osy jurt. “Dúnıe men múlkińdi jaqsylap bir shashý úshin jınaıtyn” toıshyl halyq bola júrip, “Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy” degendi aıta alýǵa óresi jetken oıshyl da halyq ekenin dáleldegen eldiń eren urpaǵymyz biz. Jerdiń oty men jeldiń ótin baǵyp ómir súrgendikten, tabıǵat tynysy men úndestik órip, zamana aǵysynan salt-dástúrin kórip ósken órkendi elmiz biz degen! Al, búgingi zaman qazaqqa qaı qyrynan qarap tur? Ejelden erkindik ańsaǵan elimizdiń qazirgi zamandaǵy da, barlyq júrip ótken jolyndaǵy da eń basty oqıǵasy – osydan on segiz jyl buryn óz táýelsiz­digin jarııalaýy. Bul – tarıhtyń da, taǵdyrdyń da tartýy. Bórikti aspanǵa atyp, jahanǵa jar salatyn; aq túıeniń qarnyn aqtaryp tastap án salatyn qubylys. Ári ony dáleldep ıá túsindirip jatýdyń ózi artyq. Endeshe, táýelsizdik qazaqqa ne berdi, qazaq táýelsizdikten ne túıdi degen tóńi­rek­tegi pikirlerdiń bir parasyn paıymdap kóreıik. Táýelsizdik jer júziniń jalpaq jurty­na Qazaqstan degen eldiń qazaq degen ulttyń bar ekenin pash etti. Álem­niń barsha memleketteri derlik elimizdi tanydy, moıyndady. Sol táýelsizdiktiń arqasynda óz qoly­myz óz aýzymyzǵa jetti: memlekettik rámizderimizdi belgilep, tilimiz ben dili­mizdi aıqyndadyq, tól teńgemizdi aına­lym­ǵa endirdik, shekaramyzdy mejelep, astanamyzdy kóshirdik. Dúnıeniń moıyndaǵany emes pe, irili-irili halyqaralyq forýmdar ótetin boldy qasıetti qazaq topyraǵynda. О́ıtkeni, solardyń kópshiliginiń bastamashysy ózimiz bolyp otyrmyz. “Jer sharynda sondaı da jurt bar eken-aý?!” dep elep kórmegen kóne Eýropańyz tórine shyǵaryp, tórelik aıtqyzyp otyrsa, moıyndaǵany emes pe?! Aryǵa barmaı-aq, ótken jylǵa kóz jibertsek, búkil álemdik deńgeıdegi eki is-shara ótipti. Birinshisi – Almatyda ótken Halyqaralyq týrızm forýmy. Ekinshisi – Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń III sezi. Bıylǵy jyl Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýimizben aıqyndalyp, tarıhymyzǵa altyn áriptermen jazylatyn bolady. Kelesi jyly qysqy Azııa oıyndary ótedi Qazaqstanda. Turmys taǵy da túzele jatar. Eń bastysy, azamattarymyzdyń sanasyndaǵy sony ózgeristerdiń orny óz aldyna bir tóbe. Dáýirler boıy dittep-dendegen quldyq psıhologııadan arylýdamyz. Kókiregimizde kómeskilenip qalǵan óz “menimiz” atoı salyp, alǵa shyǵa bastady. О́lgenimiz tirilip, óshkenimiz jandy. О́rkenıet ólkesine kóppen birge kósh túzedik. Ol – kórikti de kólikti kósh. Basqany bylaı qoıǵanda, saýda jasaýdy “alypsatarlyq” dep, at-tonyn ala qashatyn qazaq qazir naryǵyńyzdy shyr aınaldyratyn boldy. Bolmasa, Semeıimiz ben Aralymyzdyń qasiretin Keńes ókimetiniń kezinde óz tuǵyryna shyǵara alyp pa edik? Nemese, Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaev syndy qos qyranymyz Táýel­sizdik bolmasa, ǵarysh tósin sharlap qaıtar ma edi? Táı-táı basyp, ómir tabaldyryǵynan jańa attaǵan Táýelsizdik, árıne, tórt aıaǵynan teń basyp, taıpalyp kete qoıǵan joq. Onyń da ózindik sebep­teri, ishki jáne syrtqy áserleri joq emes. Oryndaı almaı jatqan olqy­lyqtarymyz bar. Keıde tipti, oryn­daı alatyn­darymyzdyń ózin uqsata almaı jatqan tustarymyz­dyń da bar ekenin nesine jasyraıyq? Túptiń-túbinde, dúnıeni dúr silkindirip otyrǵan sanaýly alpaýyt memleketter ǵana bolmasa, bylaıǵy elderde absolıýtti táýelsizdiktiń bolýy da múmkin emes ekenin baǵam­dap qalyp jatatyn kezder de kez­de­setinin qupııa jasaýdyń qajeti qansha? Onyń ústine, Qazaqstan sııaqty taǵdyry toqsan joldyń torabynda toqaılasqan jurt úshin alys-jaqyn kórshilermen sanaspaı tura almaıtyn jaǵdaıy taǵy bar. Belgili bir tarıhı ýaqyt ólshemi retindegi búgingi zamannyń basty erekshelikteri osyndaı. Áıtse de, “Kósh júre túzeledi” degendi de aıtqan osy qazaq. Demek, ony aıta alǵan qazaq ta aq jolynan qaıta almaı­dy. О́ıtkeni, Táýelsizdik – halyqtyń basyna qonǵan baqyty. Al, bardyń baǵasyn bilmegendi tarıh ta, taǵdyr da keshire almaıdy. * * * Qandaı taqyryptyń bolsa da toqeterin Abaıdan asyryp qaı qazaq aıtyp edi?! Abaı danyshpan bylaı deıdi: “Árkimdi zaman súıremek, Zamandy qaı jan bılemek? Zamanǵa jaman kúılemek, Zamany ony ılemek”. Mine, zaman men adam araqatyna­sy­nyń aqıqaty osy. Al Abaı hákimniń ǵıb­ratynan ne túıindesek kerek? “Zamana kóshi­ne ilesýge talpyn, ónegesinen úlgi al, saı bolýǵa uqsap baq, tek bıleımin dep ty­rash­tanba”, dep turǵan joq pa uly Abaı?! Bul – zamanynan oza týǵan sara sańlaqtyń sózi. “Zamanynan oza týǵan” degennen shyǵa­dy, ondaı darabozdardyń eshqaı­sysy da jumyr jerde sanaly tirlik terbele bas­taǵannan beri qaǵanaǵy qarq, saǵana­ǵy sarq ómir súrip kórgen emes degendi arnaıy aıtpasqa lajymyz joq. Biri: “Bári de ótedi, dúnıe – jalǵan”, dep bar­ma­ǵyn shaınasa; ekinshisiniń “aqyly­nan qaıǵy jutqandyqtan” ózegin ókinish órtegen; úshinshisi – aıtaryn aıta almaı, al aıtqanyn uqtyra almaı pushaıman bolǵan; tórtinshisi – Jeruıyqty izdep japa shekse, besinshisi – kórden qashyp, qutyla almaı kúńirengen. Jerinen aıyrylǵany, qanaty­nan qaıyrylǵany, júzinen maıyrylǵany qansha? “Myńmen jalǵyz alysqan” Abaıdyń da “ishpegen ýy” qalmaǵan. Alaıda, Abaı­dy da shermende etken kúndelikti kúıbeń tirliktiń keıistigi emes. Ol ne kıem, ne ishem dep toryqpaǵan. Ákesi – Qunan­baıdyń, Arqanyń alpaýyty Alshynbaı­men qudandalasyp, musylman dininiń besigine qajylyqqa bara alatyn qańy bolǵan Qunanbaıdyń, Semeı óńiri emes, Mekkege – bir, Qarqaralyǵa – bir meshit salǵyzǵan Qunanbaıdyń Abaıdy asyraı­tyn qaýqary bolmap pa? Nemese, saýyq-saıran quryp júre beremin dese, aryǵa bolmasa da aınalasynda abyroıy asqaq­tap turǵan Abaıdyń qolynan bireý qaǵyp pa? Joq! Tek, ozyq oıly arys sol tustaǵy tur­mystyń da, tirliktiń de aıadaı aýqymy­na syımady. О́z kezeńiniń bitim-bolmysy­nan baz keshti. Eldiń erteńin oılap kúndiz kúlkiden bezdi, túnde uıqydan tyıyldy. Murty aýzyna túsken myńmen jalǵyz alysty. Bireýi bolmasa, bireýi sózine tereń boılar degen armanyn aıalady, el erteńiniń enshisine degen senimin saıalady. Úmitin úkilep, aldanysh qylyp edi, bolmady. Kókirek kózimen kórgenine kózi tolmady. Ashyndy. Ah urdy. Aqyrynda: “Maqsatym – til ustartyp, óner shash­paq, nadannyń kózin qoıyp, kóńil ashpaq. Úlgi alsyn deımin oıly jas jigitter, dýman-saýyq oıda joq áýel basta-aq”, degenge dittep júrgen ozyq oıly, oqy­mysty aqyn óz ómiriniń, ómiriniń mánine aınalǵan shyǵarmashylyǵynyń sońynda: “Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda ...”, deýge májbúr bolǵan. Alaıda, Ibrahım Qunanbaevty da uly Abaı etken zamany edi. Eger sol zamanda týyp-ósip, maqtanshaqtyǵynan mal shashqanyna mańǵazdana mardymsyǵan; erin­shek­tiginen etegindegi násibinen aıyry­lyp qalǵanyna arlanbaǵan; bas-basyna bı bolǵysy kelip, altybaqan alaýyzdyǵynan aıylyn jyımaǵan; ózindik óresi bol­maǵan­dyqtan da kóp aıtty eken dep, kókezýliginen tanbaǵan; uqsap baǵýǵa um­tylýdyń ornyna, “ondaı bolmaq qaıda”, dep kejegesi keri tartqan “qaıran eli, qazaǵymen” birge jasasyp, nadandyǵyna nalymasa; qaıtkende jalpaq jurttyń, ásirese, jurtynyń jasyl quraq jetkin­shegi – jastarynyń kókirek kózin asha­myn dep shybyn jany shyrqyramasa, Abaı da Abaı bolar ma edi?! El elemegendi elegendikten, kóp kórmegendi kóre bilgen­dikten, ulysy uqpaǵandy uǵyp, parasat­tylyqpen paıymdaı alǵandyqtan da ol ortasynan ozyq boldy. Sol oza shapqany úshin de opynýmen, oıata almaǵan zamany­na ókinýmen ótti. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ekinshi bir aıbyndy da aıdyndy aqynymyz Shá­kárim Qudaıberdiuly: “Ibrahım myrza­nyń turaǵy qazaq ishi bolǵandyqtan, qadi­ri azyraq bilindi. Olaı bolmaǵanda, da­nysh­pan, haqma, fılosof kisi edi. Qor el­de týdy da, qorlyqpen ótti”, demes edi-aý?! О́tkenge ókingenniń bátýasy shamaly, árıne. Al, ótkennen ónege alý – ǵıbrat. Biz de búgingi hám keleshektegi kemel­deri­miz, jalpy jalpaq jurtymyz – qasiretti de qasıetti qazaq halqy týraly eshkim de, eshýaqytta da Shákárim qajy qaldyr­ǵandaı shermende shyndyqqa silteme jasaı almasa eken degen aqjarylqap aq tilekpen, rııasyz ráýishpen aıtyp otyrmyz. Qadyr ÁLIMQULOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.