Bul kitaptyń alǵashqy tomy atalǵan baspadan eki jyl buryn jaryq kórgen edi. Onda el men jer tarıhyna baılanysty arheologııalyq eskertkishter, mońǵol ımperııasy kezindegi oqıǵalar men Tarbaǵataı aımaǵy turǵyndarynyń shejiresi, kúıshilik dástúri, aıtýly perzentteri men túrli tarıhı shaıqastar týraly jazylsa, osy joly jaryq kórgen eńbek tasqa túsken tańbalar men qorymdar týraly elge tanymal ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý maqalalarymen ashylady. Atap aıtqanda, Ábdesh Tóleýbaev ertedegi úısin mádenıetiniń Tarbaǵataı óńirindegi eskertkishterine, jas ǵalym Aıdyn Júnishanov teriskeı Tarbaǵataıdyń arheologııalyq murasyna toqtalady. Qulbabas, Bazarshaty, Shilikti, Masaly sııaqty kóne tarıh kómbesiniń ǵylymı aınalymǵa engizilip, álemdik tarıhı-mádenı mura eskertkishteri retinde joǵary baǵaǵa ıe bolǵanyna kóz jetkizesiz. Dese de óńirde tizimge alynbaǵan, zerttelmegen nemese sharýashylyq, antropegendik, tabıǵı faktorlar áserinen búlingen eskertkishter de jeterlik. Qabanbaı shaty, Qýbas kezeńi sııaqty keshegi jaýgershilik ǵasyrlardyń, qandy shaıqastardyń izi qalǵan tarıhı oryndarmen birge belgisiz batyrlar men bozdaqtardyń qorymyna da áli ǵylymnyń qarymy jete qoımaǵany sóz bolady. Tarbaǵataıdyń kúngeıi men teriskeıi, Joǵary Ertis óńiriniń HH ǵasyr basyna deıingi jekelegen tarıhy da tyń maǵlumatqa toly. Ásirese qazba baılyǵy mol jerge kóz alartqandarǵa el esesin jibermeı, tabandy qarsylyq kórsetken qazaq handary men áskeriniń Jońǵarııamen, Qytaımen jáne Reseımen aradaǵy saıası-dıplomatııalyq qatynastary tolymdy derekterge baı baıandalady. Muny Shoqan Ýálıhanovtyń osy óńirdegi saparlarynan jazǵan eńbekteri de eksheı túsedi. Sondaı-aq áıgili emshi, táýip Yrǵyzbaı áýlıe, el basyna kún týǵanda aqpen de, qyzylmen de kelisimge kelmeı, halyq qorǵany bolǵan Nuǵyman bolys, Qunanbaıdyń baýyryna salǵan týǵan jıeni, Mekkege birge barǵan Izǵutty qajy, Orta júzdiń tóbe bıi, aǵa sultan, Mekkege eki ret baryp, súıegi sonda qalǵan Butabaı qajy sııaqty el tarıhyndaǵy kesek tulǵalardyń ómiri de óskeleń urpaqqa ónege.
Qos tomnyń qurastyrýshysy – Erden Oralbaı, demeýshisi – Dýlat Tástekeev. Jalpy, Tástekeevter áýleti Tarbaǵataı óńirine eki meshit salyp berdi, jýyrda Semeı qalasynda uzaq jyldan beri qurylysy toqtap qalǵan meshit ǵımaratyn da qolǵa aldy. Jınaqtyń alǵashqy tomy baspasóz ardageri Saırash Ábishqyzynyń alǵysózimen, ekinshi tomy «Alash» syılyǵynyń laýreaty Erkin Jappasulynyń kirispe sózimen ashylǵan. О́ńirdiń qıly da qyzyqty tarıhyna qatysty jınaq Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy «Týǵan jer» taǵylymyn tereńdete túsýge qosylǵan úles deýge bolady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
