Mańǵystaýda Fort-Shevchenko degen qala bar. Ol qalanyń negizgi tarıhı ataýy «Aqketik» bolǵan. Keıin Reseıdiń qolastyna kirgen kezde qalanyń ataýy «Fort-Aleksandrovsk» dep atalyp ketken eken. Bul qala − Mańǵystaýdyń kıeli qara shańyraǵy. Kezinde osy aradan ult múddesi jolynda kúresken Jalaý Myńbaıuly, Zulqarnaı Baımyrzaev, Tólesin Álıev, Nádir Qylysh, Tobanııaz Álnııazov, Baıboz Qılybaev syndy arystar túlep ushqan edi.
Mańǵystaýda jergilikti adaı rýynyń Qosaı Ata taqtasynan eki ataqty haziret shyqqan desedi. Biri Abdolla haziret Janalyuly (1856-1919), ekinshisi Áljan haziret Baımyrzauly (1842-1917).
Baımyrzauly Áljan haziret Mańǵystaý óńirinde musylman dininiń keń qanat jaıýyna úles qosqan ǵulama dinbasylarynyń biregeıi. Ol Mekkege qajylyqqa baryp, haq musylmandyq paryzyn ótegen jan retinde de halyq arasynda syıly tulǵa. Áljan 29 jasynda orys-qazaqty moıyndatqan oqymysty dindar. Qaǵbaǵa qıyn jolmen baryp táý etken qajy. Aqketik qalasynda meshit salyp, ol din ordasy Aqmeshit atanǵan.
Fort-Aleksandrovsk qalasynda eń alǵashqy qazaq meshitin sol kezdegi sýdıa, Nıkolaı patshaǵa qyzmetimen jaǵyp, medal alǵan A.Baızaquly degen kisi 1888 jyly halyqtan qarjy jınap saldyrady. Imamy – Áljan ıshan. Áljan 1917 jyly qaıtys bolǵannan keıin, onyń ornyna azanshy bolyp týǵan inisi Ospan Baımyrzauly bekitiledi. Ekeýi de óte bilimdi, arab tilinen saýatty kisiler bolǵan desedi.
Mańǵystaý muraǵatynda saqtalǵan Mańǵystaý ýezi bastyǵynyń Zakaspıı oblystyq bastyǵyna joldaǵan qujatynda: «Fort-Aleksandrovskidegi qyrǵyz (qazaq) meshitin Mańǵystaý ýezi, Túrikmenadaı bolysy, Shalbar aýylynyń qyrǵyzy (qazaǵy) 1878 jyly Hıýada bilim alǵan Áljan ıshan qajy Baımýrzaev basqarady. Meshitke azdaǵan jergilikti qyzmetkerler men saýdagerlerden basqa, eldiń kóshpendiligine baılanysty, adam sırek barady. Meshitti jeńil jóndeý jáne ony jylytý, jaryqpen qamtamasyz etý tek halyqtyń moldaǵa bergen azdaǵan kómeginiń esebinen júrgiziledi. Moldanyń kún kórisi de sonyń ishinde. Moldanyń ózi kedeı turady. Qolyndaǵy 3 sıyrdan basqa maly, ıeliginde jer, sýy joq. Meshit janyndaǵy shaǵyn kishkene úıde turady. Onda mektep ornalasqan. Ony moldanyń tek óz úıinde oqyp, ózinen bilim alǵan balasy Saltanat basqarady», delingen.
Áljan hazirettiń shejirelik taqtasyna toqtalsaq, ákesi Baımyrzadan úsh ul: Toqjan, Áljan, Ospan. Toǵjannan Esqalı odan Bálı. Al Ospannan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, stalındik repressııa qurbany bolǵan Zulqarnaı Baımyrzaev (1898-1938). Áljannyń perzenti – Saltanat.
Ataqty jyraý Sáttiǵul Janǵabyluly óz jyrlarynda tarıhı tulǵalar haqynda telegeı derekter qaldyrǵan. Ol «Alty arys Qosaıǵa arnaýynda» Áljan haziret týrasynda:
... «Bes arys Shalbar» bolǵaly,
Shetinen basy han edi,
Halyq úshin qaıyr-duǵa etken
Áýlıeleri de bar edi.
Áljekedeı haziret
Dúnıeden kóshkende
Aspannyń aıy tuldanǵan,
Sharıǵat-dinniń shamy edi.
Shaıhy edi sharǵy aýdarǵan,
Sháhárdan meshit quldanǵan.
Jıyrma toǵyz jasynda
Ulýǵy pirden bata alǵan,
Patshadaı basy buldanǵan.
Sekildi dinniń tireýi,
Qosaıdyń eki piri edi,
Qopadaǵy Abdolla
Áljeke edi bireýi.
Qol kóterip bulardyń
Jurty úshin edi tilegi.
Tirshilikte ústinen
Múrıti ketpeı túnedi.
Birazyraq aıtaıyn,
Áljekedeı ıshannan
Qudaı úshin úı salǵan,
Bar edi nyshan-ımany.
Han kóterip qadirlep
Adaı halqy syılady.
Dúnıe-fánı dárilden
Kerýeni kóshkende
Estigen jandar qımady.
Arǵy atasy О́gizden
Qalmaqtyń shebi qırady.
Qaǵbaǵa táýbe-qaj qylyp,
Din úshin janyn qınady.
Artynda qalǵan Saltanat
Aq meshitti bul da ustap
Bolyp tur jurttyń ımamy.
Ne demeıdi dushpany,
Atanyń jolyn tutqanda
Sypaıy maqsym bul kúnde
Halyqtyń bolyp ustazy,
Ýchıtel bolyp shkolǵa,
Patshadan oryn ustady.
Taǵylym berip nadanǵa
Uzartty sóıtip qysqany...
– deıdi. Al osy jyrdyń kezekti joldarynda:
Sekildi dinniń tireýi
Qosaıdyń eki piri edi –
Qopadaǵy Abdolla,
Áljeke edi bireýi... – degeni, biz joǵaryda atap ótken Abdolla haziret Janalyulyn aıtyp otyrǵany. «Qopadaǵy Abdolla» degeni, Atyraý oblysyndaǵy Saǵyz stansasy buryn «Qopa» dep atalǵan eken, sondaǵy Abdolla dep otyrǵany biz joǵaryda atap ótken eki hazirettiń biri.
Áljan ıshanmen birge Saǵyzda kókmeshitti ustaǵan ǵulamalardyń biri (osy Abdolla haziret bolýy kerek) kezinde Áljanmen birge oqyǵan. El aýzynda osy meshitke aqqý ushyp barǵan desedi. Sofylyq mekteptiń túlekteri jyl saıyn sol kókmeshitte kezdesip otyrady eken degen de aýyzeki áńgime saqtalǵan.
Saltanat ta ákesiniń jolyn jalǵastyryp, din jolyn ustanady. 1891 jyly Fort-Aleksandrovsk qalasynda dúnıege kelgen. Ákesi syndy arabsha bilim alyp, Fortta meshit-medresede shákirt tárbıelegen ataqty ıshandardyń sanatynda bolǵan.
1907 jyly Astrahanda jańa ádisti mektepte oqyǵan, 1913 jylǵa deıin jergilikti balalardyń saýatyn ashqan eken. Áljan 1917 jyly ómirden ozǵannan keıin ornyna týǵan inisi azanshy Ospan Baımyrzauly bekitiledi. Ospan meshitti 1920 jylǵa deıin basqaryp, keıin Saltanat 1920-1938 jj. aralyǵynda ımandylyqtyń aq týyn jyqpaı, 18 jyl boıyna qyzmet etedi.
Al Ospan 1929 jyly dúnıeden ozady. Aǵasy Áljan ekeýiniń beıiti qazirgi Túpqaraǵan aýdanyndaǵy «Seıdı-Sıslam Ata» qorymynda (bul beıitte Muryn jyraýdyń da súıegi jatyr) jerlengen.
Áljanuly Saltanattyń din jolynda qyzmet etken kezeńi naǵyz ateıstik óktemdik beleń alyp turǵan dáýir edi. Kóp uzamaı ol qyspaqqa alyna bastaıdy. Júrgen jeri, basqan izi, aıtqan sózi – bári-bári qara tizimge alynady. Keı qujattarda Saltanattyń óz qolymen jazǵan aryzy saqtalǵan. Ol hatta: «ákesi Áljan men inisi Ospannyń eshqandaı ımam, molda bolmaǵandyǵyn, ózin Ospannyń uly ekendigin, kedeı otbasynan shyqqanyn» jazsa, endi bir derekte Saltanattyń: «ákem Áljan saýatsyz, tek meshitte qaraýyl, azanshy etip paıdalanǵan, ekeýi de (Ospan da) ımam bolmaǵan» deýiniń negizsizdigi kórinedi. О́ıtkeni sol tusta zaman aǵymyna qaraı Saltanattyń, ókinishke qaraı tegin jasyrýyna týra keldi. Dinge mundaı kózqaras halyqty ımandylyqtan, izettilikten, qaıyrymdylyqtan, salt-sana, ádet-ǵuryptan, ulttyq sezimnen aıyrýdyń birden-bir taptyrmas joly bolyp, Keńes ókimeti bul máseleni ózi saqynadan ketkenshe kún tártibinen túsirgen joq. О́z aýylynyń adamdarynyń aıdap salýymen, kúnshildik pıǵylmen Saltanat Áljanov qara tizimnen bosatylmaı, 1938 jylǵy 27 jeltoqsanda Gýrev oblysy boıynsha ÝNKVD úshtiginiń úkimimen «halyq jaýy, din ókili» dep aıyp taǵylyp, atý jazasyna kesiledi.
Saltanattyń áıeli Metkel Amanııazova, kelini Alma Janbatyrqyzynyń uly Ábdirásýlge jetkizýinshe, otyz segizinshi jyly úıge bylǵary qara kúrteli, fýrajkaly eki adam Saltanatty izdep kelip, alyp ketkenin, artynan izdep barǵanda kezdesýge ruqsat bermegenin aıtqan eken deıdi.
Búgingi tańda Áljan ıshan qajynyń kózi kórgen eki ǵasyr, otyz jyldaı ýaqyt ótse de Allannyń úıi «Aq meshit» áli kúnge deıin qaz-qalpynda tur. Saltanat Áljanuly 1938 jyly ustalyp ketkennen keıin ıesiz qalǵan meshit ǵımaratynyń kók kúmbezi qulatylyp, meshit óz ataýynan alystaıdy. Soǵys jyldaryna deıin «Qosshy» odaǵynyń qoımasyna aınalyp, al soǵys jyldary zat saqtaýshy qoıma bolady. Búginde ol ǵımarat «Jaqsybek» atty dúken.
Qasıetti Alla úıin, esimi máshhúr atalar ustanǵan «Aq meshitti» urpaqtaryna qaıtarar kún týdy dep esepteımiz. Bul atalardyń taǵylymyn, babalardyń dástúrin saqtap, keıingi urpaqqa nasıhattaýda úlken ónegeli jumys bolar edi.
Arada qansha ýaqyt ótse de, bir Allanyń qudyreti sheksiz ǵoı, 2004 jyly Qaraqııa oıpatyndaǵy Alatóbe mańynda jetibaılyq Samıǵolla Úmbetov esimdi saıatshy ań aýlap júrip, qashqan túlkini indetip baryp, indi qazǵanda jáshikte saqtalǵan, birshama betteri sarǵaıǵan qundy kitaptar tabylady. Birneshe kitapqa soǵylǵan, dıametri 42 mm mór tańbada sheńber boıymen joǵarǵy jarty doǵada «Imam Mýlla Kırgızskoı mechetı», ortadaǵy kóldeneń úsh jolda «v FORT ALEKSANDROVSK», tómengi jarty doǵada «Saltanat Aldjanov» dep jazylǵan. Jazý úlgisi tóńkeriske deıingi orys grafıkasy. Sonymen qatar ımamnyń óz qolymen jazylǵan, arab grafıkasyndaǵy tektik taralymy: «Imam Molla Saltanat Áljanı», 11 – Adaı uly – 10. Qudaıkeuly – 9. Qosaıuly – 8. Baıboluly – 7. Mámbetqululy – 6. Toqtamysuly – 5. О́gizuly – 4. Qazanǵapuly – 3. Baımyrzauly – 2. Toqjan – 1. Áljanı – Saltanat. Jáne oǵan kitap syılaýshy qolymen jazǵan sózderi saqtalǵan: «Úshbý kitap Saltanat Áljanulynyki», «Sahıb Saltanat», «Aı ahýn mýlla Saltanat», «Úshbý ál-hıdaıt múbarak bolsyn. Sýltanat bın Áljanı, Ishan hajy Baımyrza uly» sııaqty derek kózderi bar.
Tabylǵan kitaptardyń biri «Hıdoıa \fıkh – Senimdi nusqa-tolyq sharıǵat kitaby/, avtory Býrhanaddın Marǵınanı, munyń túsindirmeleri Ál-kıfaıa, jetkilikti Jalalıddın Horezmı, ál-Kárlanı», 1904 jyly jaryq kórgen.
Kitaptardyń endi birinde «Shar ýl býhaııa-Sharhýl ýa kaıe fınh, hıdoıanyń úzindileri, qysqartylǵan nusqasy –Arab tiliniń grammatıkasy týraly jınaq eken. Bul kitapta Saltanat ahýnnyń óz qolymen ár paraǵyna túsindirme jazǵan qoltańbalary bar. Keıbir paraqshalarynda arab tiliniń grammatıkasyna baılanysty jazǵan dáris qaǵazdary da saqtalyp tur. Negizi, tabylǵan kitaptardyń jalpy sany 16. Bul kitaptardyń keleshekte tereń zertteýdi qajet etetini anyq.
Áljanuly Saltanat ıshannan úsh ul: úlkeni Qapsultan, ortanshysy Qansultan, kishisi Ánýar.
Úlkeni Qapsultan 1913 jyly týǵan. Uly Otan soǵysyna qatysyp, erlik kórsetip, «Qyzyl Juldyz», «Otan soǵysy» ordenderin alǵan. Jastaıynan ákesiniń nemere inisi Zulqarnaı Baımyrzaevtyń tárbıesinde bolyp, ol Máskeýge oqytý úshin alyp ketedi. Sonda bilim alyp, orys qyzymen otbasyn quryp, qalyp qoıady. Volodıa, Valera esimdi uldary dúnıege keledi. Valera atty ulynan nemeresi Mıhaıl búginde Máskeýde otbasymen turady.
Al ortanshy uly Qansultan 1915 jyly týǵan. Uzaq jyldar boıy Taýshyq aýylynda bank salasynda eńbek etken. Ákesiniń muralaryn jınastyrýda osy kisiniń eńbegi ólsheýsiz. Qansultannan Ábdirazaq pen Ábdirásýl. Kishisi Ánýar 1920 jyly týǵan. Mańǵystaý túbeginiń alǵashqy keńestik aǵartýshylary qatarynda oqytýshylyq qyzmet atqarǵan eken. Ánýardan Serjan taraıdy. Serjan Ánýaruly (1942-2016) Aqtaý qalasynyń alǵashqy irgetasyn qalasqan qurylysshylardyń biregeıi. Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy.
Al Saltanat ahýnnyń shóberesi Serjanuly Kenjebek L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń 3-kýrs stýdenti. Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Atalarynyń muralaryn búginde jınaqtap, keıingi býynǵa nasıhattaýda eńbek etip júr.
Iá, ıslam dininiń keń qanat jaıýyna orasan úles qosqan dinı ǵulamalardyń biri Áljan ıshan Baımyrzauly men Saltanat ahýn Áljanulynyń ónegeli ómir joldary men din salasyndaǵy qundy muralary kún ótken saıyn tarıh qoınaýyna enip bara jatyr. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty strategııalyq maqalasy aıasynda umyt bolyp bara jatqan qos tulǵanyń esimderin jańǵyrtý, jas urpaqqa nasıhattaý, júıeleý, zerdeleý jumystaryn júrgizý keleshektiń enshisinde.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
