Úıge beıtanys bir azamat telefon shalyp: «Altybaev Qalıbeksiz be? Zaısanǵa alǵashqy meshit salǵan naǵashym Bekshentaev Tuhfatolla qajy (Tuqpı) týraly jazǵan ekensiz, kitabyńyzdan oqydyq. Sol kisiniń qyzy meniń anam Esenbaeva Fatıma toqsanǵa taıap qaldy. «Ákem salǵan meshitti bir kórsem» dep armandaı bergen soń alyp keldim. Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany, Abaı aýyldyq okrýgindegi Abaı aýylynan kelip turmyn. 17 maýsym kúni saǵat 14-te Zaısan qalasyndaǵy ortalyq meshittiń qatymhanasynda oraza aıttyń sońǵy kúni ǵoı, arýaqtarǵa quran oqytamyz, soǵan qatysyńyz», – dep ótindi.
Jalpylaı aıtqanda, Tuhfatolla qajy Zaısan óńirinde halyqqa bilim berý jolynda kóp eńbektengen adam. Uldarǵa, qyzdarǵa arnalǵan medrese ǵımarattaryn salǵyzǵan. Osy kezderi qyzdarǵa arnalǵan ǵımaratqa MAI mekemesi qonystansa, uldarǵa arnalǵan ǵımaratty «О́ner» mektebi, meshitin aýdandyq ishki ister bólimi paıdalanyp otyr.
Belgilengen ýaqytta bardym. Jıyny onshaqty adam, bastap kelgen Abaı meshitiniń ımamy, qajy Valıev Abdýlhaquly Abdýl Barı degen azamat eken. Baıqaǵanym, barlyǵy Alla taǵala dinimizdi kúsheıtý úshin jibergen ataqty mazhabtardyń biri – ımam Aǵzam Ábý Hanıfanyń jolyn berik ustanǵandar. Abdýl Barı áńgimelese kele, arǵy atalary Qunanbaı qajymen qudandaly bolǵanyn, ıaǵnı Qunanbaı oǵan túp naǵashy ekenin tilge tıek ete otyryp, Allanyń qalaýymen 1851 jyly Qarqaralyǵa salǵyzǵan meshitke qoıylǵan ıslam dininiń belgisi aıdy qolyna túsirip, ózi basqaryp otyrǵan Abaı meshitine qoıǵanyn aıtty.
Uly Abaıdyń:
«Tobyqtyny el qylyp,
Basyn jıyp qurapty.
Mekkede ýaqyp úı salyp,
Páter qyp, jaqqan shyraqty», – degeni («Bermegen qulǵa, qaıtesiń») bar emes pe. Nemese Shákárim Qudaıberdiulynyń: «Qarqaralydaǵy meshit sol kisiniń salǵyzyp, qudaıy qylǵan meshiti. Ondaǵy qazaqtar noǵaı moldalarymen talas shyǵaryp – bul qazaq meshiti, qazaqtan molda, ımam qoıamyz dep daýryqty. Qazaq shyn jigerli bolsa, balalaryn oqytyp jaqsy ǵalym qyp, sonan soń ımam qoısaıshy. Qajynyń qoıǵan moldasy noǵaı Hasen», – degenin alyńyz («Túrki, qyrǵyz, qazaq hám handar shejiresinen»).
Qunanbaı qajynyń musylmanshylyq joldy qatty ustap, ıslam dinin halyq arasynda taratýda atqarǵan uly eńbekterinen habarym bar meni dala danyshpany Qunanbaı qajynyń osydan 157 jyl buryn salǵyzǵan meshitke qoıylǵan aı týraly áńgime qalaı eleń etkizbesin. Abaı meshitiniń ımamy Abdýl Barıdiń tilimen aıtqanda, 1940 jyldary keńes dáýirindegi belsendiler Qarqaralydaǵy aǵa sultan Qunanbaı salǵyzǵan meshittiń munarasyn qulatqanda, meshit kúmbeziniń ushar basyndaǵy ıslamnyń belgisi – jarty aı beınesin qasıetti dinimizdiń bir janashyry búldirmeı uzaq jyl saqtaǵan.
Elimiz egemendik alǵannan keıin, 1991 jyly Qunanbaı qajy meshiti qaıtadan Allaǵa qulshylyq etetin ǵıbadat orny bolady. Osy kezde ázirge bizge belgisiz keıipkerdiń urpaqtary jarty aıdy qaıtadan meshitke ákep beredi. 2009 jyly Qarqaralydaǵy meshit úıi kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Zaman talabyna saı jańadan aı ornatylady. Muny estigen Qarqaralydan 150 shaqyrym jerdegi Abaı meshitiniń ımamy Abdýl Barı mashına jaldap baryp, aıdy óz meshitine ákep ornatady. Imamnyń aıtýy boıynsha, aı men onyń ornatylǵan saby aǵashtan jasalyp, jezben qaptalǵan. Erekshe sheberlikpen jasalynǵan dúnıe eken.
Men Qarqaraly aýdandyq ortalyq meshitiniń ımamy Asqar qajy Qýatulymen sóılesip, Abaı meshitiniń ımamy Valıev Abdýlhaquly Abdýl Barı qajymen bolǵan áńgimeni baıandadym. Ol kisi de Abdýl Barı qajynyń sózin bekitti. Iаǵnı 1851 jyly Qarqaralyǵa aǵa sultan Qunanbaı salǵyzǵan meshitke qoıylǵan aı tabylyp, búlinbeı bizge jetti dep sanaıyq. Islam dini úshin de, tarıh úshin de qymbatty qazynany kózben kórip, qolmen ustaıtyn kún de alys emes.
Qalıbek ALTYBAEV,
abaıtanýshy,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Zaısan qalasy
