Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń janyndaǵy kópsalaly kolledjdiń oqýshylary «Biz – halyq... Men – Qazaqstan azamatymyn» áleýmettik jobasy aıasynda ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda aýyz toltyryp aıtýǵa ábden laıyqty orasan jumys istegen. Jobanyń taqyryby – «Jarnamadaǵy aqaýlar».
Tórt qyz oblys ortalyǵyndaǵy qazaq tiliniń kórneki aqparat jáne jarnama tili retinde qoldanylýyna nazar aýdarǵan. Iá, shynynda da qoǵam naryqtyq qatynasqa basy bútin kóshe kele, tóńirektiń bárin jarnama jaýlap alǵaly qashan. Jalǵyz kóshede ǵana emes, teledıdar, radıony qosyp qalsańyz da, baspasózdiń betin ashyp qalsańyz da, jarq-jurq etken jarnamadan kóz tunady. Men til bilemin deıtin kókshetaýlyqtardyń talaıy kóshede júrgende kózine ilikken jarnamalardyń jaıyn kórip, talaı «betin basqan» shyǵar. Jarnamalar taralý tásiline, qamtıtyn taqyrybyna oraı ár túrge bólinedi. Al oqýshylar negizinen syrtqy jarnamalarǵa kóńil aýdarǵan. Mundaı tıpti jarnamalar dúkender men dúńgirshekterdiń mańdaıshalarynda, jarnamalyq qalqandarda kórinis tapqan. О́zderiniń aıtýyna qaraǵanda, zertteý taqyrybynda aldaryna qoıǵan mindet saýatsyz jarnamalardyń shyǵý arnalaryn anyqtaý eken. Qala kóshelerindegi sapasyz jarnamalar toptamasyn oblystyq tilderdi damytý basqarmasyna tabystap, ýshyǵyp turǵan máseleniń bir sheshimin tabýǵa umtylypty.
Sonda biz sóz etip otyrǵan oqýshylar qandaı jarnamalardy kórgen deısiz ǵoı? Máselen, E.Áýelbekov kóshesiniń boıyndaǵy «Et álemi» – «Mıasnoı mır» jarnamasy. Bul aýdarmaǵa qarap otyrsańyz, sóılem tııanaqsyz, aıtaıyn degen oı aıaqtalmaǵan. Dál osy arada «ónimderi» degen sóz kerek-aq bolyp tur. Máselen, «et ónimderi álemi» dese áldeqaıda jatyq bolar edi.
Osy kósheniń boıynda ornalasqan kompıýterlik qyzmet kórsetý ortalyǵynyń mańdaıshasynda «Prodaja, remont ı nastroıka kompıýtera, noýtbýkov, prınterov» degen sóılemniń aýdarmasy «Kompıýterler, noýtbýktar, prınterler satý, jóndeý jáne kúıge keltirý» dep aýdarylǵan. Durysy «kúıge keltirý» emes, «qalpyna keltirý» bolmaq. Qazaq «kúı» sózin basqa maǵynada qoldanǵan. E.Áýelbekov kóshesi men Z.Temirbekov kóshesiniń qıylysynda «Svejee razlıvnoe pıvo» degen jarnama «Jańa quyılmaly syra» dep aýdarylypty. Bir sózden birneshe qate jiberilgen. «Small» dúkenderi jelisiniń sórelerinde de taýar jarnamasyna qatysty grammatıkalyq qateler órip júr. Munda «jeńil ıogýrt» «jebil ıogýrt» dep jazylǵan.
– Mundaı qateler óte kóp, – deıdi jobaǵa qatysýshylardyń biri Anna Fılatova, – biz Anjelıka Podgornaıa, Anastasııa Abısheva, Krıstına Klıýshnıkova tórteýimiz bir aı tegin jumys istedik. Barlyq qateni sýretke túsirip, óz usynysymyzdy jazyp, oblystyq tilderdi damytý basqarmasyna tapsyrdyq. Osyndaı áleýmettik jobaǵa qatysqan 13 toptyń arasynan ekinshi oryn aldyq. Endi eńbegimiz janyp, barlyq qate jóndelse, eń basty syılyq sol bolar edi. Men ózim Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanynyń týmasymyn. Kishkentaı kezimnen qazaqtyń qyzdarymen birge óstim. Tildi sodan jaqsy bilemin. Meniń qurbylarym da qazaq tilin jete meńgergen.
Jobaǵa qatysýshy qyzdardyń aıtýyna qaraǵanda, qate jarnamalar ásirese ortalyq kóshelerde kóp kezdesedi. Mysaly, «menıaem staroe na novoe» degen sóılem «kárini jańaǵa aýystyramyz» dep jazylypty. Al myna «Kamaz týǵan qosalqy bólshekter» degen sóılemdi túsindirip bere alǵan adamǵa kelesi aıda alatyn stıpendııamyzdy berer edik deıdi til janashyrlary. Abaı kóshesi men Qanaı bı kóshesiniń qıylysynda ornalasqan jarnamaǵa nazar aýdarsańyz, «Svarochnye raboty» sóılemi «Pisirý jumystary» dep aýdarylypty.
Kúlkili bolǵanymen, bul keýdeńdi ashy zapyranǵa toltyratyn kermek, ashy kúlki. Kelisesiz ǵoı.
Oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Maral Jaqypovanyń jumys kabınetinde júzderinen ıman tógilgen tórt qyzben shúıirkelestik. Til jaıynda, til taǵdyry jaıynda.
– О́te úlken jumys atqardy, – deıdi basqarma basshysy Maral Qajykenqyzy, – endi osy jobanyń qorytyndysy boıynsha qatelikke jol bergen jarnamalardyń ıelerine hat joldap, jóndeýdi talap etemiz.
Kolledjdiń qarshadaı qyzdarynyń qareketi qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı áreket. Al sonda taza qazaq tilinde oqıtyn kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń osyndaı jobaǵa qatyspaǵandary qalaı?!.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
KО́KShETAÝ
