Áıgili aqtóbelik tary ósirýshi, dańqty dıqan Shyǵanaq Bersıev álemdik rekord jasaǵan keńestik kezeńnen beri seksen jylǵa taıaý ýaqyt ótipti. Otyzynshy jyldardyń sońynda onyń zvenosy gektaryna 25 sentnerden ónim alsa, arada az jyl ótpeı 1943 jyly qys boıy tary tuqymyn ázirlep, baptap, muqııat irikteýdiń jáne egistik kezindegi egindi kútý, ysyrapsyz orý ispetti eren eńbekteriniń arqasynda gektaryna 205 sentnerge deıin ónim alǵany keshegi tarıh paraqtarynda qattaýly. Soǵys jyldarynda Aqtóbe oblysynan shyqqan bersıevshiler qozǵalysy sekseninshi jyldarǵa deıin tary óndirýdiń týyn bıiginde jelbiretti. Dúnıejúzilik rekordtarymen óńirdiń de, ózderiniń de abyroıy asty.
Olardyń arasynda Oıyl aýdanynan Záýre Baımoldına, Aqbala Bersıeva, Qashqyn Soqyrov, Taǵan Uzaqbaev, Balmuqan Aqabaev, Qobda aýdanynan agronom Ivchenko, Ázıma Bektenova, Yrǵyz aýdanynan О́ksikbaı Ashambaev, Qoılybaı Belesov, Mártók aýdanynan agronom Nejenseva sııaqty eleýli eńbekkerler shyqty. Endeshe Shyǵanaq atamyz shyńyna shyǵarǵan sharýashylyqta qazir qandaı ózgeris bar? Ozyq zamanaýı tehnologııa qolǵa tıgen kezde eńbekqor erler qos qolymen aıalap, mápelep ósirgen tary óniminiń shıregine de qol jetkize almaı júrgenimiz qalaı? Osy túıtkilge oı júgirtkendi jón sanadyq.
Árıne, tary óndirisiniń órisin ósirýge, ónimin kóbeıtýge kóbirek kóńil bólinse, belgili bir nátıjege qol jetkizýge bolady. Qazirgi kezde Aqtóbe oblysynda tary egistiginiń kólemi 9 myń gektardy quraıdy. Onyń basym bóligi Oıyl aýdanynda ornalasqan. Odan keıingi tary tanabynyń úlesi óńirdegi Qobda, Qarǵaly jáne Mártók aýdandaryna tıesili. Shyntýaıtyna kelgende, basty másele tary egistiginiń qansha gektar jerge egilgeninde emes, kerisinshe belgili bir aýmaqtan jınalatyn tary egistiginiń túsimi men sapasyn molaıtýda. Bul baǵytta aq tarynyń atasynan qalǵan eńbek dástúri aıqyn jol kórsetip turǵany anyq. Osy sabaqtastyq úzilmese, ıaǵnı aýmaǵy az alqaptan aıtarlyqtaı mol ónim jınaýdaǵy jetpis-seksen jyl burynǵy jetistiktermen búgingi aýyl sharýashylyǵyndaǵy sony tehnologııalar ushtastyrylsa, utyla qoımasymyz kámil.
Aq tarynyń atasy shyqqan Aqtóbe óńirindegi tary alqaptarynan kóńildegi mol ónimniń alyna qoımaýynyń syry nede? Sala mamandary men sarapshylardyń aıtýynsha, bul kemshiliktiń basty sebebi – tary ósirý sharýashylyǵynyń qazirgi zamanǵy taktıkasy men strategııasynyń naqtylanbaýynda ári tary ósirý tehnologııasynyń jańa talaptarǵa saı tıimdi tásilderi men joldarynyń jasaqtalmaýynda jatyr. Eń bastysy tuqym máselesi. Mol ónim alýǵa negiz bolatyn sapaly tary tuqymynyń azdyǵy tary ósirýshi sharýashylyq qurylymdarynyń adymyn ashtyrmaı otyr. Iаǵnı tuqym tozsa, ónim de azaıady. Dánniń kólemi kishireıedi. Sonyń saldarynan otandastarymyz tabıǵı taryny tutynýdyń ornyna shıki sókten qaınatylǵan ónjeýsiz ónimdi aýyzǵa salýǵa májbúr.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda otandyq ǵylymnyń óndiris pen aýyl sharýashylyǵy sektorynyń damýyna qyzmet etýi kerektigin udaıy aıtyp keledi. Mine, ǵylymı izdenister men ozyq tájirıbelerdiń qat jeri de, qajet jeri de dál osy tary tanaptarynyń túsimine baılanysty bolýy tıis edi. Biraq ǵalymdar bul baǵytta jumys júrgize almaı otyr. Ǵylymnyń kómegi arqyly tary tuqymynyń sapasyn jaqsartýdyń joldaryn júıeleý isi kemshin. Bul rette ósimdik sharýashylyǵy boıynsha ǵylymı zertteý ınstıtýttary men aýyl sharýashylyǵynyń tájirıbelik alqaptary úles qosýy tıis. Máselen, Ulttyq agrarlyq ǵylymı oqý ortalyǵy tary óndirisin óndiristik turǵydan jolǵa qoıý máselelerine baılanysty ǵylymı tujyrymdary men dálelderin alǵa tartýy qajet. Árıne bul baǵytta óńirdegi ǵylym ókilderiniń áleýeti men kásibı biliktiligine kúmán keltirmeımiz.
Sońǵy jyldary Aqtóbe oblysynda óńir brendine aınalǵan Muǵaljar jylqysy jáne sıgaı asyl tuqymdy qoıy ósirilýde. Tary tuqymyn jaqsartý máselelerinde de osyndaı paıdaly ǵylymı izdenister ómirge kelse, osy kúngi olqylyqtyń orny tolar ma degen oı keledi. Áıtse de, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quzyryna qaraıtyn óńirlik ortalyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń tómendigi bul iske ájeptáýir qolbaılaý týǵyzyp otyr. Aıtalyq, Aqtóbe aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasynda ǵylymı jumystar júrgizýge qajetti tehnıkalyq qondyrǵylar men jabdyqtardyń eskirýi jumysty jańa baǵytta órbitýge múmkindik bermeıdi. О́ıtkeni tozyǵy jetken tehnıkalar zamanaýı talaptar men standarttar deńgeıine jaýap bere almaıdy.
Búginde oblysta tary tanaptarynan mol túsim alyp júrgen sharýa qojalyqtary az bolsa da bar. Sondaı sharýashylyqtardyń biriniń ilkimdi isin Jumabaı Jaqyp esimdi dıqan júrgizip otyr. Ol óz sózinde Aqtóbe sekildi tary ósirý tájirıbesi men dástúri qalyptasqan óńirdegi tary alqaptarynda agrotehnıkalyq sharalardyń óz deńgeıinde júrgizilmeıtinin aıtady. Bul ónim kóleminiń tómendeýine keri áserin tıgizbeı qoımaıdy, deıdi dıqan. Iаǵnı «jaıaýdyń shańy shyqpas, jalǵyzdyń úni shyqpas» degen halyq naqyly osyndaıda oıǵa orala beredi. Tary ósirý men óńdeýdiń bilikti mamany taıaýda tary óńdeıtin seh ashýǵa belin bekem býyp otyr. Dese de Oıyl aýmaǵynda bul ispen aınalysatyn aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvteri ázirge qurylmaǵan. Bul jaǵdaıda dástúrli salanyń jappaı ósip-órkendeı qoıýy ekitalaı bolyp qala bermek.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Qusaıyn Sársenbaıdyń aıtýynsha, óndiristik kooperasııa qurý ónimdi odan ári molaıtýǵa ári shyǵyndardy birshama tómendetýge múmkindik beredi. «Sondaı-aq kooperasııa músheleri óz ónimderin óńirlik áleýmettik-kásipkerlik korporasııanyń kómegimen oblys ortalyǵyndaǵy «Tabys» kommýnaldyq bazary arqyly emin-erkin ári utymdy baǵaǵa ótkize alady. Sonymen birge agroónerkásiptik sharalar sheńberinde áldeqashan qatqan kóńge aınalǵan tary alqaptaryn qunarlandyrýdyń paıdasy mol. Bul súdiger jyrtý, tyńaıtqyshtar sebý jáne egis aınalymy júıesin oń jolǵa qoıý sekildi keshendi sharalardan turady. Qazirgi kezde tyńaıtqysh pen gerbısıd alýshylarǵa memleket tarapynan 50 prosent kóleminde jáne sapaly tuqym satyp alýshylarǵa 30-70 prosent aralyǵynda sýbsıdııa beriledi. Bul tary ósirýshiler úshin úlken jeńildik, deıdi Q.Sársenbaı.
Tarynyń strategııalyq daqyl atanýynyń sebebi bar. Bul dándi daqyl uzaq jyldar boıy saqtaýǵa shydamdy. Sonymen qatar adam densaýlyǵyn jaqsartýǵa áser etetin basty faktorlardyń biri – otyz eki tistiń túspeýi bolsa, únemi tary tutynǵan adamnyń tisi berik bolmaq, deıdi dárigerler. El ishinde tary jóninde aıtylǵan aforızmder de jetkilikti. Aıtalyq, Aqtóbe óńirine keńinen tanymal tarytanýshy-qalamger, Oıyl aýdanynyń qurmetti azamaty Amanqos Orynǵalıulynyń «bıdaıdan bir tamǵanda, tarydan eki tamady» degen naqylǵa bergisiz sózi halyqtyń aýzynda júr. Osy bir aýyz sózde tarynyń búkil qasıeti kórinedi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
