Kaspıı mártebesi: Bes memleketti tolǵandyrǵan másele Aqtaý sammıtinde qaralady

Kaspıı teńizi asa mańyzdy strategııalyq aımaqqa jatady. Geografııalyq ornalasýy ony Azııa men Eýropa qurlyqtarynda ǵana emes, dúnıe júzindegi erek­she yqpaldy teńizderdiń qa­tary­na qosty. Teńiz tabanynan mu­naı men gazdyń mol qory taby­lyp, álemdik qoǵamdastyqqa ja­rııa etilgen soń oǵan degen qy­zy­ǵýshylyq tipti kúsheıip ketti.

Geolog mamandardyń baǵa­laý­ynsha, qart Kaspııdiń qoı­naýynda 68 mıllıard barrel munaı bar. Al álemdegi «qara altynnyń» barlanǵan qory 150 mıllıard barrel kórinedi. Teńizdiń ornalasý jaıyna kelsek, ol soltústikten oń­tústikke qaraı 1,2 myń shaqy­rymǵa sozylyp jatyr. Jaǵalaý syzyǵynyń uzyndyǵy 7 myń shaqyrymǵa jýyqtaıdy. Jan-jaǵy túgeldeı qurlyqpen shek­tesetin teńiz sýy bes eldiń memlekettik shekaralaryn shaıyp keledi. Jaǵalaý syzyǵy bo­ıynsha alǵanda, Qazaqstan úlesine Kas­pııdiń 29 prosenti tıesili.

Kaspıı teńizi munaı men gaz kondensatymen qatar, ósimdikter men janýarlar dúnıesine de óte baı. Álemde suranysqa erekshe ıe balyq tuqymdastary – bekire, shoqyr, qortpa balyqtary molynan kezdesedi. Keıbir derekterge qaraǵanda, bekire tuqymdas ba­lyq­tyń 80 prosentten astamy osy Kaspıı teńiziniń úlesine tıedi eken. Sondaı-aq teńiz sýy men onyń jaǵalaýlarynda ósim­dik­terdiń 500-den astam túri ósedi, balyq pen janýarlardyń 770 túri mekendeıdi. Teńiz dúnıe júzi boıynsha qara ýyldyryqtyń «ota­ny» retinde keńinen tanylǵan. Ýaqyt ótken saıyn Kaspııdiń kólik-tranzıttik mańyzy da artyp keledi. Sonymen qatar teńizdiń áskerı-saıası róli de kúsheıe túsýde. О́ıtkeni Kaspıı sýlary Eýropany, Ortalyq Azııany jáne Kavkazdy shaıyp jatyr.

Qart Kaspııdiń quqyqtyq már­te­besin anyqtaý máselesi kóte­rilgeli beri jıyrma jyldan asty. Keńes odaǵy tusynda teńizge tek eki memleket – KSRO men Iran Islam Respýblıkasy ǵana «ıelik» etip kelse, búginde onyń qatary bes elge – Qazaqstan, Ázerbaıjan, Reseı, Iran jáne Túrikmenstanǵa kóbeıdi. Halyqaralyq talap-normalarǵa sáıkes Kaspııdiń quqyqtyq már­te­besin osy bes memleket ózara ke­lise otyryp, aıqyndaýy tıis. Osy aralyqta talaı márte ekijaq­ty jáne kóp­jaqty kelissózder ótkizildi, tıisti qujattarǵa da qol qoıyldy. Ýa­qyt bes memleketke ortaq sanala­tyn Kaspıı teńiziniń quqyqtyq már­tebesin anyqtaý máselesi asa ótkir ári asa ózekti ekenin kór­setti.

Kaspııdiń quqyqtyq már­te­besin anyqtaý máselesi kóte­ril­geli beri teńizge shekaralas bes memlekettiń basshylarynyń joǵary deńgeıdegi tórt sammıti ótti. 2002 jyly Túrikmenstanda, 2007 jyly Iran elinde, 2010 jyly Ázerbaıjanda, 2014 jyly Re­seıdiń Astrahan qalasynda. Ras, Astrahandaǵy sammıtte Kas­pıı teńiziniń quqyqtyq már­tebesi týraly konvensııaǵa qol qoıylady dep kútilgen bolatyn. Memleketter basshylary eń negizgi máselege táýekel ete almady. Kaspıı teńizin paıdalanýǵa baılanysty birqatar kelisimdi qýattaýmen ǵana shekteldi.

Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy memleketter basshylarynyń Astrahandaǵy sammıtinde basa nazar aýdarǵan máselelerdiń biri – teńizge shektes elderdiń qarýlaný jaıy bolǵanyn atap ótýimiz kerek. Bir jaqsysy, sol jıynda prezıdentter Kaspıı te­ńizi aımaǵyna kirmeıtin derja­­valardyń qarýly kúsh­terin kirgizýge jol bermeý týraly shartty bekitti. Atalǵan qu­jatqa sáıkes bes memleketke tıe­sili teńiz akvatorııasyna ózge eldiń qarýly kúshteri kire al­maıdy, kemeleri júze almaı­dy. Bul bastamany Iran Islam Res­pýblıkasy kótergen edi. Ja­syratyny joq, atalǵan qujatty qa­byldaýdyń negizinde Kaspıı teńiziniń mańyna NATO qarýly kúshteriniń áskerı bazasyn ornalastyrmaý máselesi jatqan bolatyn.

Qarýly kúshter degennen shyǵady, teńiz mańyndaǵy elder Kaspııdegi ózderiniń qarý­ly kúshterin teń dárejede ustap otyrýǵa ýaǵdalasqan edi. Biraq olar teńizdegi óz qarýly kúshteriniń sanyn resmı túrde jarııa etken emes. Degenmen resmı emes derekter boıynsha, Reseıdiń teńizdegi áskerı flotılııasy óte áleýetti. Olardyń kúzet kemelerin qospaǵanda Kaspıı flotılııasynda otyzǵa jýyq kemesi bar. Aldaǵy jyldary reseılikter teńizge sońǵy úlgide jabdyqtalǵan taǵy bir­qatar kemeni túsirýdi josparlap otyr. Ekinshi orynda Iran eli turǵan sııaqty. Teńizde olardyń 90-ǵa jýyq kemesi, 4 myńnan astam áskerı qyzmetshisi, úsh áskerı bazasy shoǵyrlanǵan kórinedi. Kaspııdegi bizdiń elimizdiń de qarýly kúshteri jyl ótken saıyn kóbeıip, sońǵy úlgidegi tehnıkalarmen, qarý-jaraqpen tolyǵa túsýde.

Kaspıı mańy memleket­teri­niń qarýlanýynan seske­ný­diń, qorqýdyń qajeti joq. Keı­bireýler olardyń ortasyna ot tastap, alaýyzdyq týdyr­ǵylary keletinin taǵy joqqa shy­ǵara almaımyz. Kórshiles bes memleket ondaıǵa barmaq emes, barmaıdy da. О́ıtkeni Qazaq­stan, Reseı, Iran, Ázerbaıjan jáne Túrikmenstan kez kelgen túsi­nispeýshilikti kelissózder arqy­ly sheshýdi qalaıdy. Al te­ńizde qarýly kúshter ustaý syrtqy kúshterden qorǵa­nýǵa tikeleı baılanysty. Sebe­bi myna almaǵaıyp zaman­da Kaspıı sekildi munaı men gazǵa baı teńizge kóz alar­tý­shy­lardyń kezdesetini shyndyq. Qarýly kúshter solar­dan qor­ǵaný úshin kerek. Onyń ústine onda memlekettik shekara­myz bar. Ony kúzetý, kózdiń qara­shyǵyndaı qorǵaý, qaýipsizdikti qam­tamasyz etý sol qarýly kúsh­terdiń mindeti, solarǵa júk­telgen. Sondaı-aq bes memle­ket­tiń biri – Iranǵa tisterin qaırap, barmaqtaryn batyrǵy­sy keletin elder de az emes...

Kaspıı teńizin ortaq baı­lyq retinde sanaıtyn onyń jaǵa­laýyndaǵy bes el bir-birine jaqyn ári jaqsy qarym-qa­ty­nastaǵy memleketter bolyp tabylady. Eger Aqtaý qala­syn­daǵy sammıtte Kaspıı­diń quqyqtyq mártebesin anyq­taıtyn konvensııaǵa qol qoıy­latyn bolsa, qatysýshy elder bas biriktirý arqyly teńizge tóne­tin kez kelgen qaýip-qaterge qarsy tura alar edi. Sáýegeılik ta­ny­typ, ushqary pikir aıtyp júr­genderdiń aýzyna qum quıy­lar edi. Sóıtip qart Kaspıı tu­raqtylyq aımaǵyna aınalar edi.

Jalpy, múddeli memleketter arasyndaǵy qatynastardyń zamanaýı úlgige saı bolýyn qalyptastyrý úshin eń aldymen aımaqtyń halyqaralyq qu­qyq­tyq qaǵıdalaryna baılanysty quqyqtyq mártebesin naqtylap alǵannan eshkim utylmaıdy.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Kaspıı teńizi ósimdikter dúnıesi men janýarlar dúnıesine óte baı. О́kinishke qaraı, búginde teńizdiń ekologııalyq júıesi jaq­sarýdyń ornyna keri ketip barady. Oǵan munaı-gaz óndirý, baǵaly balyq túrlerin qısap­syz kóp aýlaý, taǵy basqa da máseleler tikeleı áser etip otyr­ǵanyn eshkim joqqa shyǵara qoımas. Osy jaǵyn eskergen Kaspıı mańy memleketteri ja­­qynda Máskeýde Tegeran kon­vensııasynyń sheńberinde Kas­pıı teńizindegi qorshaǵan ortany baǵalaý týraly hattamaǵa qol qoıdy. Qujat elderdiń parlamentteri maquldaǵan soń úsh aı ishinde kúshine enedi.

Qazaqstan Kaspıı teńizin bólý máselesi kún tártibine qoıyl­ǵaly beri Reseımen, Iran­men, Ázerbaıjanmen jáne Túrik­men­stanmen ekijaqty, son­daı-aq kópjaqty kelissózder júrgiz­di. Sonyń nátıjesinde atal­ǵan memlekettermen túrli má­se­leler boıynsha kelisimder ja­saldy. Keıbir derekkózderi­ne qaraǵanda, Kaspıı mańy memleketteri basshyla­ry­nyń Aqtaýda ótetin joǵary deń­geıdegi sammıtine taraptardyń daıyndyǵy oıdaǵydaı eken. Al sammıtke bes memlekettiń bas­­shylary túgel qatysady. On­daǵy eń basty jáne negizgi másele – Kaspıı teńiziniń qu­qyq­tyq mártebesi týraly konvensııa bolmaq.

Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»