Ustaz

«Taýman Amandosov! Egemen qazaq memleketindegi qalamger ataýlyda bul esimdi bilmeıtin adam búginde kemde-kem. О́ıtkeni, ol 40 jyl muǵdarynda tapjylmaı, taban aýdarmaı kúlli qazaq jornalshylyǵynyń tutqasyn ustap otyrǵandardyń biri boldy. Qazaq ýnıversıtetinde oqyp, qazaq baspa­sózine joldama alǵandardyń bári osynaý áıgili bilim-ilim-ǵylym ordasynda birde prorektor, birde dekan, birde kafedra meń­gerýshisi bolyp, búkil sanaly ǵumyryn adam tárbıesine arnaǵan professor Amandosov­tyń shákirtteri. Tákeń olar­dyń árqaısysyn ózi baýlyp-túletken qy­ran búrkitteı kóre­tin. Árqaısysyn maman retinde maqtanysh tutatyn, árqaısysynyń qa­lam izine qyzyǵa, qyzǵana qaraıtyn. Dúnıede adam tárbıeleýden artyq ar­daq­ty is, abyroıly áreket joq. Ustazdyq – uly nárse! Tákeń osyndaı ulylyq ólkesiniń ókili edi. Tabıǵaty tap-taza, jan júregi kirshiksiz áppaq, tula boıy toly meıirim edi»,– depti taý tulǵa týraly janynda qatar júrip, ómirdiń ashy-tushysyn birge keship, bıikke birge samǵaǵan áriptes-inisi, alty alash­qa aty áıgili sóz zergeri Zeınolla Qabdolov. Ustaz. Ǵalym. Qalamger. Qaıratker. Or­ta­myzda bolsa, dál osy kúnderi 90 jyldyq mereıtoıyn atap ótip jatatyn Amandosov ustazdyń tórt taǵany. Aıtýǵa ǵana jeńil, al tereńine boılasańyz, sheti joq sheksiz darııa. Sondyqtan da tulǵa jaıly sarqyp aıtpaq turmaq, betinen qalqyp baıandaýdyń ózi birshama yjdaǵatty izdenýdi qajet etedi. Ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin bıikti baǵyndyrý, árıne, Taý-aǵaǵa ońaı soq­pa­ǵanyn bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Balalar úıinen bastaý alatyn shyrǵalańǵa toly ómir joly ony ábden synaqtan ótkizip baryp, shy­ǵarmashylyq atty maıdanǵa alyp shyq­qa­nyn keıingi jas qaıdan bilsin. Bul jónin­de qazaq sóz óneriniń sańlaǵy Hamıt Erǵalı búı dep eske alady: «Ekeýmiz de jetimnen jetilgen, adal jannyń sarqytyn Allanyń bergen nesibesindeı qasterlegen, túnergen­nen túńile de bilgen pendemiz. Sondyqtan bizdi túsiný – ońaıdyń ońaıy. О́zara shúıirkelesip, ish ashysqanda arqan­daý­ly attaı aınalyp tabatyn túpqa­zy­­ǵy­myz­dyń tórkini osyǵan saıa beretin. Shynynda da ol aýzyn ashsa, kómeıi kórine­tin aqpeıil, oıda­ǵysyn irkitpeıtin barynsha batyl, birsózdi bitim bolatyn. Adamǵa qaıyrym-raqym isteýdiń rııasyz jolyn oǵan óz basyna túsken aýyrt­pa­lyq tanytty. Ol ulaǵatty ustazdyq dáre­je­sine jetim bóbek shaǵynda bireýi kesilip qal­ǵan jalǵyz aıaqpen janyǵyp kóterildi. Sol kem­tar­lyq­tyń esesin ol erlikpen, qazymyr bi­lim­darlyqpen qaıtardy». Taý tulǵa bar sa­na­ly ǵumyryn qazaq jýrnalıstıkasyn kór­keı­týge arnady. 1942 jyly qazirgi Atyraý qa­lasynda shyǵyp turǵan oblystyq «Sosıalıstik qurylys» gazetine ádebı qyzmetker bolyp eńbekke aralasqan kezinen bastap, jýrnalıstıkadan bir eli ajyramaı, qalamgerlikti ómirlik serigi etti. 1946 jyl – jıyrma bes jastaǵy Taýman aǵa ómirindegi eń bir sheshýshi kezeń. Osy jy­ly talaılardyń bıik armany bolǵan ataqty QazMÝ-diń fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimine oqýǵa tústi. Soǵys jańa aıaq­ta­lyp, eldiń turmys-tirshiligi áli túzele qoı­maǵan jupyny kez. Balalar úıi­nen shyqqan shákirtke oqý ońaıǵa soqpaǵany aıtpasa da tú­si­nikti. Baǵyna qaraı, Qazaq­stan kompartııa­sy Ortalyq komıteti janyn­daǵy partııa ta­rı­hy ınstıtýtynda kishi ǵy­lymı qyzmetker at­qa­ratyn aýdarma­shylyq jumys tabylyp, oqýyn eńbekpen ushtas­tyrýyna týra keldi. Sol kezdegi ataqty aý­darmashylar S.Báıishev, J.Jan­týrın, Q.Sa­ǵyndyqovtardyń aqyl-keńe­sin tyń­­dap, tájirıbe jınaqtap, keńes jazýshy­lary­nyń birqatar shyǵarmalaryn qazaq tiline aý­darýy – talantty aýdarmashy Amandosov­tyń alǵashqy aıtýly tabysy boldy. Atap aıtqanda, S.Lýponovtyń «Álemniń ashy­lýyn», N.Kasıldiń «Teńiz qashyǵynd­a­ǵy­syn» jáne A.Safronovtyń «О́kimet» atty pesasyn qazaqsha sóıletýi kezinde joǵary baǵalanǵanyn eske túsirsek te jetkilikti. 1950 jyly oqýyn úzdik dıplommen tá­mam­daǵan jas mamandy qasıetti bilim or­da­sy – QazMÝ ustaz etip ózine alyp qalýy, jaı oqytýshy emes, birden aǵa oqytýshy bolyp qyzmetke qabyldanýy tegin emes-ti. Jas­ty­ǵyna qaramastan, uıymda­sty­rý­shy­lyq qabi­le­timen kózge túsken Taýman Sa­lyq­baıuly 1952-54 jyldar aralyǵynda QazMÝ-diń syrttaı oqý jónindegi prorektory qyzmetin abyroımen atqardy. Sóıtip, qazaq jýrnalısteri arasynan joǵary oqý ornynyń bıik laýazymyna alǵash qol jetkizgen talant ıesi bolyp tarıhta aty hattaldy. Kórnekti qalamgerdiń ǵylym jolyndaǵy jeńisteri de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. 1955 jyly «Qazaq keńes ádebıetindegi ha­lyq­tar dostyǵy ıdeıasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap, birinshi oppenenti – Qazaq KSSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi Áýezovtiń ózinen bata aldy. «Batamen er kóge­rer» demekshi, ǵalym Aman­dosov budan keıin Qazaq keńes jýr­na­lıstıkasynyń tarı­hy men teorııasyn jáne al­ǵashqy ult pýblısısteri shyǵar­ma­shy­ly­ǵyn zerttep, zerdeledi. Osy baǵytta 100 baspa tabaqtan artyq ǵylymı eńbek jarııalap, ar­tynda ólmes mol mura qaldyrdy. 1982 jy­ly Máskeýde MGÝ-dyń professory, álemge áıgili ǵalym Iаsen Zasýrskııdiń jetekshiligimen «Qazaq pýblısıstıkasynyń tarıhy, ór­kendeýi jáne problemalary» at­ty dok­tor­lyq dıssertasııa qorǵap, Qazaq­stan­da jýrnalıstıka teorııasy boıynsha tuńǵysh ǵy­lym doktory ǵylymı dárejesin aldy. «Jýr­­nalıstıka» mamandyǵy stýdentterine arnap shyǵarǵan «Qazaq keńes bas­pa­sóziniń janrlary» atty qazaq tilindegi tuń­ǵysh oqýlyqtyń, sonymen birge 11 mono­gra­fııa­nyń, sonyń ishinde kúni búginge deıin stý­dent-jýrnalısterdiń qolynan túspeıtin «Pýblısıstıka – dáýir úni», «Gazet janr­lary», «Jýrnalıst jáne ómir» atty aıtýl­y oqý quraldarynyń avtory. Ǵalymdyqty ustazdyqpen ushtastyrǵan, sonymen birge eline qalamgerlikpen tanyl­ǵan Taý-aǵanyń qaıratkerlik qyzmeti de kó­ńil tórinen oryn ıemdeneri haq. 1958-1966 jyldar aralyǵynda qazaq biliminiń qara shańyraǵy QazMÝ-diń fılologııa fakýl­teti­niń, aldymen, bir jyl dekan oryn­ba­sary, odan keıin toǵyz jyl boıy dekany qyzmetin abyroımen atqarýy – aıryqsha áspettep aıtýdy qajet etetin eleýli eńbek. 1966 jyly Taýman Salyqbaıulynyń usy­ny­symen fılologııa fakýlteti qura­myn­daǵy jýrnalıstıka bólimi negizinde QazMÝ-de jýrnalıstıka fakýlteti ashyldy. Ol osy fakýltettiń tuǵysh dekany bolyp saı­lanyp, osynaý abyroıly mindetti 1971 jyl­­ǵa deıin úlken jaýapkershilikpen, to­lym­­dy tabystarmen atqardy. 1969 jyly fakýltette teleradıo kafedrasynyń ashy­lýy­na uıyt­qy bolyp, oǵan jetekshilik jasasa, 1976 jyl­­dan ómiriniń sońǵy sátine deıin zaman­dastary Amandosov kafedrasy atap ketken «Jýrnalıstik sheberlik jáne ádebı redak­sııa­laý» kafedrasynyń meńgerý­shisi mindetinde de úlgili órnek kórsetti. Taýman Salyqbaıuly 1970 jyly Erevanda ótken Azııa jáne Afrıka elderi jýrnalısteri sımpozıýmyna qatysyp, qazaq eli atynan jalpaq álemge sóz ar­na­dy. Qazaqstan Jýrnalıster oda­ǵy­nyń II, III, IV, V sez­deri­niń dele­ga­ty bolyp saılanyp, 1972 jyl­dan bastap, osy odaq basqar­ma­sy­nyń múshesi boldy. Kóp jyl­dar boıy Jýrnalıster oda­ǵy­nyń eń bedeldi Almaty bóli­mi­ne jetekshilik etti. Osy uıym janynan jýrnalıstik sheberlik ýnıversıtetin uıymdas­ty­ryp, onyń rek­tory retinde qazaq jýr­na­lıs­tı­ka­synyń qa­rysh­tap da­mýy­na sú­beli úlesin qosty. Keńes odaǵy men Úndistan eli dostyǵy qoǵa­my­nyń qazaq bólimi prezıdıý­my­nyń múshesi bolǵan kezinde qaırat­kerlik ty­ny­synyń keńdigin ta­ny­ta aldy. Osy mindet aıasynda Úndistanǵa eki ret issaparmen baryp, halyqtar dostyǵynyń nyǵaıýyna kóp eńbek sińirdi. Jolsapar ocherkteriniń negizinde jaryq kórgen «Gımalaıdyń arǵy betinde», «Za Gımalaıamı» atty kitaby eki el dostyǵyn jalpaq álemge jarııa etti. Osynshama mol ǵylymı-ustazdyq qyz­me­ti kezinde tolyq baǵalandy deýge aýzymyz barmaıdy. 1982 jyly Qazaq KSR Joǵary mektebiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri ataǵyn ıemdengennen basqa memlekettik marapattaý kórmeýi bul sózimizdiń jany bar ekenin ań­ǵar­tady. Deı tursaq ta, Taý-aǵany baqytsyz jan deı almaımyz. «Shákirtsiz – ustaz tul» demekshi, týǵan halqyna qaltqysyz qyzmet etetin qalyń shákirt tárbıelep, ol shyn ba­qytqa bólendi. Esepsiz ushan-teńiz eńbeginiń óteýi – artynda qaldyrǵan mol murasy, júrekterine nur uıalatqan shákirtteri tur­ǵan­­da Taý-aǵanyń aty óshpek emes, dańqy aspandap, asqaqtaı beretini haq. Osy oraıda, Taýkeńdi aıryqsha qurmet tutqan alty alashqa aty málim tarıhshy-ǵalym Manash Qozybaevtyń tómendegi esteligi shynaıylyǵymen qundy: «О́mirge kelgen pende ózine tıisti úsh mindetti oryndaýy paryz. Bul rette Tákeń orda tigip, qara shańy­raq turǵyzdy, perzentterin aıaq­tan­dyrdy. Ol aǵash ósirmedi, esesine júz­degen, myńdaǵan shákirt tárbıeledi. Orys qyzmet­kerleriniń «Biz Gogoldiń shınelinen shyq­tyq» deıtini sııaqty, elimizdegi kásibı jor­nalshylyqtyń qalyptasýy men damýy osyndaı úlken júrek ıesine qa­ryz­dar. Bul kúni qazaq baspasóziniń tut­qa­syn ustap júrgen jýrnalısterdiń basym kóp­shiligi – Tákeńniń shákirtteri. Tákeń az ǵana ómirinde ózindik iz qaldyrdy. Endeshe, onyń arýaǵy búgin de bizdiń aramyzda, bizdiń jadymyzda». Taýekeńniń shákirtteri myńdap sanalady. Ustazdyqty tek bilim berýmen shektesek, qatelesken bolar edik. Muny bir ǵana qyry desek, odan basqa da ólshem tarazysy bolýǵa tıis qoı. Kıim kıis, júris-turys, minez-qulyq mánerimen, bolmysymen shákirt janyn jaýlap, ony adamı ómir súrýge baýlı alatyn oqytýshy ǵana ustaz atanýǵa ábden laıyq. Biz biletin Amandosov sondaı jandar qatarynan bolatyn. Muntazdaı taza kıimin qyl túsirmeı kú­tip kıetin, jany jaısań ustazǵa shákirt­teri qyzyǵa qaraýshy edik. Tula boıynan taza­lyq­tyń, menmendiktiń emes, tákap­par­lyq­tyń taby seziletin aǵaıymyz aıaǵyn syl­typ basyp aýdıtorııaǵa kirgende, ortamyzǵa erek­she shýaq qosa enetin. Barlyǵymyz or­ny­myzdan óre túregelip, ustazǵa erekshe yqy­lasymyzben iltıpat kórsetip jata­tyn­byz. Ol asyqpaı, aýdıtorııany syrly ja­narymen bir sholyp shyǵyp, sonan keıin baryp ornyna qaraı bettep, bizge oty­ryń­dar degendeı ısharat etetin. Ár joly qaıtalanatyn osy bir únsiz tildesýden-aq ustaz ben shákirt túsinistiginiń áserli lebi esip turatyn. Taýaǵanyń erekshe qasıeti shákirtterin alǵash kórgennen-aq ishki jan dúnıesin, ta­lanty men talabyn tapjyltpaı tanı­tyn­dyǵy edi. Bul týma daryn ıesiniń erekshe qasıeti ekendigine endi kózimiz jetip júr. Myna jaı eriksiz tań qaldyrmaı qoımaıdy. Taýkeń birinshi kýrs stýdentterine «Jýr­na­lıstıkaǵa kirispe» degen pánnen sabaq berip, semestr sońynda synaq alatyn. Son­daǵy baǵalary shákirt­teriniń bolashaǵyn aıqyndap qoıǵan­daı dál beriletinine tánti bolmaı kórińiz. Ol «óte jaqsy» dep joǵary baǵalaǵan balalar – búginde el senimin aqtap júrgen jýrnalıster. «Tákeń adamdy qabiletine, jumys isteı bilýine qaraı baǵalaıtyn, onyń eń bir jaqsy qasıeti – eshkimdi alalamaıtyn, jershil emes edi. Tákeńnen keıingi urpaqqa qalatyn úlgi bolsa, mine, osy bolýǵa tıis»,– degen ádebıettanýshy-ǵalym Sherıazdan Eleýkenov sóziniń jany bar. Ol dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Taý-aǵa meniń dıplom jumysymnyń jetekshisi boldy. Bul 1990 jyldyń jazy edi. Arada jetpis jyldaı ýaqyt salyp, ardaqty alash azamattarynyń birinen keıin ekinshisi aqtalyp, óshkenimiz janyp, ólgenimiz tirilgendeı máre-sáre bolyp jatqan ýaqyt. Qaıta qurý, jarııalylyqtyń lebi esip, oı sanadaǵy dúbir qoǵamdyq qym-qıǵash oqı­ǵa­lar­men astasqan tus. Osynyń bári Taýkeń se­kildi syrtqy áserdi jan dúnıesimen sezinip, júregine jaqyn qabyldaıtyn shyǵar­ma­shylyq adamy úshin ońaı soqpaǵany belgili. Jetekshim júrek syrqatymen qalalyq kardıologııa aýrýhanasyna jatyp qaldy. Dıplom jumysymnyń taqyryby «Mir­ja­qyp Dýlatovtyń jýrnalıstik qyzmeti» dep bekitilgen bolatyn. Alash ardaq­ty­sy­nyń Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıteti qurǵan arnaıy komıssııasynyń sheshimimen 1989 jyly 28 maýsymda tolyq aqtalyp shyqqany barshaǵa aıan. Biraq, baı shyǵar­ma­shy­lyq murasy áli zerttelmek turmaq, jı­naq­talyp úlgermegen eleń-alań kez-tuǵyn. Qol jetken muraǵat materıaldarymen tany­syp, sol kezdegi A.S.Pýshkın atyndaǵy ki­tap­hana men Ulttyq ǵylym akademııasy kita­p­hanasynyń sırek qoljazbalar qoryn­da saq­talǵan HH ǵasyrdyń basyndaǵy gazet-jornal tigindilerindegi jarııalanymdardy jınap, taldap, dıplom jumysymdy jazyp bitirdim de, jetekshime aýrýhanaǵa aparyp berdim. Bul juma kúni bolatyn. Ol tolyq tany­syp shyǵýǵa úsh kún keregin aıtyp, jetekshi pikiri úshin dúısenbide kelýimdi tapsyrdy. Kelisken ýaqytta aýrýhanadaǵy Taý­keń­niń palatasyna kirgenimde, jetekshim meni erekshe yqylaspen jyly qarsy aldy. «Qo­ly­ńa qalam-qaǵaz al», – dedi de, sosyn shettegi oryndyq pen ústeldi nusqady. О́zi bólmeni ary-beri kezip, uzaq oılanyp júrdi de, bir mezgilde jaz degendeı belgi berdi: «О́rtengen qara ormandar, – dep bir toqtady da az-kem oılanyp turyp, syńsyǵan ún», – dep sózin jalǵady. Bólmeni taǵy da únsizdik basty. Ol óz oıymen, men óz oıymmen áý­remin. «Apyrmaý, dıplomǵa pikir degen bu­laı jazylmaýshy edi ǵoı» deımin ishteı qo­baljyp. Ol oıymdy oqyp qoıǵandaı, sóı­lemdi jalǵastyra jazýǵa ısharat etti de, bylaı dep ilip áketti: «Alyp ushqan júrek lúpili osy jas stýdentti tolǵantady, oılan­dyrady. Talaı ardaqtar, talaı danysh­pan­dar órtengen toǵaıdyń qasiretti halin kórip qaıǵyrady, janyn aýyrtady. Sóıtip, órtengen ormannyń shalaǵoı jyrtyq japy­raǵyn qaıta kókteýge áreket etedi, um­ty­lady». Osy sózderden keıin ol meniń ar­qamnan meıirlene qaǵyp, ustaz­dyq rızalyq sezimin bildirdi de, pikiriniń qalǵan bóligin tezdetip aıtyp shyqty. Osy sát máńgilik esimde saqtalyp qaldy. Al «órten­gen qara ormandar, syńsyǵan ún» halqy­myz­dyń us­taz kóńilinde sher bop qatqan taǵdyr talaıy tarıhynyń obrazdy kórinisi dep uqtym. Qaırat SAQ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany. _____________________________________________ Sýrette: T.Amandosov (birinshi qa­tar­­da ońnan solǵa qaraı ekinshi) ustazy M.Áýezovpen birge.