Salt-dástúrge qatysty ǵuryptar halyqtyń ómir tájirıbesin ǵana beınelemeıdi, ulttyq pedagogıkalyq ustanymyn da tanytady. Máselen, erte zamanda kún shyǵa kıiz úıdiń túndigin ashý mindeti kelinge júktelgen. Bul asa aýyr mindet bolmasa da otbasynyń ózge músheleri emes, jas kelinniń osy isti atqarýy «erte turǵan erkektiń yrysy artyq, erte turǵan áıeldiń bir isi artyq» degen uǵymmen ǵana shektelmeıdi. Shańyraqtyń qut-berekesi anadan, áıel zatynan ekendigin uǵyndyrady.
Tańmen birge kún sáýlesiniń shańyraqtan enýi tańǵy násiptiń úıge kirýin bildiredi. «Tańǵy násip – Táńirden» degen sóz osymen baılanysty. Epos jyrlarynda, máselen, Qyzyr baba el basshysyna, batyrǵa, aqsaqalyna tań atar sátte aıan beredi, aldaǵy izgi isterden habar beredi. Túnge qaraı emes, kúnniń shyǵýymen jaqsylyq nurynyń sebilýin túsine bilý ulttyq tanym deńgeıin ańǵartady. Tabıǵı ortada ósip, tabıǵattyń qupııasyna úńilgen eldiń balasy kez kelgen qubylystyń syryn túısinedi. Al búgingi ýrbandalǵan ortada muny tolyǵymen, sol kúıinshe engizbegenmen ulttyq sanany jańǵyrtý qajet ekendigi belgili bop otyr.
Mysaldardyń barlyǵyn kóshpendi eldiń turmysymen baılanystyrýdaǵy sebebimiz, qazirgi ýaqytta ulttyq tárbıe qoǵamdyq formasııaǵa saı formasyn ózgertken. Maqal-mátelder tek ǵylymnyń obektisine aınalǵandaı. Kúndelikti tirshilikte sırek qoldanylady. Yrymdar men tyıymdar sekildi maqal sózdiń maǵynasyna nanbaýshylyq, ásirese jas urpaq tarapynan aıqyn baıqalady. Mysaly, «Ońynan bastalmaǵan is ońbaı tynar», «Sol aıaǵyńnan bastap bıleseń súrinersiń» degen bir jaǵynan naqyl sóz, bir jaǵynan yrymnan habar berer mátelderdi búgingi zamannyń jastary ǵana emes, úlkenderdiń de moıyndaýy sırek.
Maqal-mátelderdi, sheshendik naqyldar men tolǵaýlardy «tárbıe kategorııasynyń teorııalyq qaǵıdalarynyń alǵashqy nusqalary» dep toptastyrýǵa, tujyrymdaýǵa bolady. Osylardyń ishinde maqal-mátelderdiń ulttyq tárbıege, jeke tulǵaǵa, «ózindik men» tárizdi uǵymdarǵa áseri erekshe. Eger jyr-dastandardy tyńdaýǵa birneshe saǵat jumsalsa, naqyl sózder «baıqaýsyz» túrde sanaǵa sińe beredi. Is-áreketke kelgende oı arqyly durys áserge baǵyttaýǵa septigin tıgizedi.
Eń aldymen, «maqal» uǵymyn qaı halyq qalaı túsinedi degenge kelsek, bul sózge ár eldiń bergen anyqtamasy, onyń ulttyq kelbetin, tanym deńgeıin kórsetedi. Shyǵys halyqtarynyń túsinigi boıynsha: «Maqal – babalardyń keıingi urpaqtarǵa qaldyrǵan danalyq ósıeti». Al Batys elderiniń uǵymynda: «Maqal degenimiz – qanatty, ádemi sózder». Osynyń qaısysy tereńirek mánge ıe? Qazaqtyń ulttyq bolmysy men ómir tájirıbesi turǵysynan alǵanda, babalar sózi, keıingi urpaqtarǵa aldyńǵylar ósıet etken, tárbıe fýnksııasynyń teorııasy tárizdi naqyldar adamnyń jetilýine, kemeldenýine tulǵalyq qalyptasýyna ıgi áserin tıgizetin faktor. Demek danalyq sóz órnekteri kórkem obrazdy yqsham sóz tirkesteri ǵana emes, myńdaǵan jyldar ótse de qasıetin boıyna saqtaǵan, fılosofııalyq ta, fılologııalyq ta, pedagogıkalyq ta qýaty zor ósıetnamalyq naqyldar.
Kóshpendi Shyǵys halyqtary, sonyń ishinde qazaq eli fýtýrolog bolǵan. Fýtýrolog degenimiz kim? Future – keleshek degen maǵynany bildiredi. Iаǵnı aldyńǵy ómirine qajet qundylyqtardy júıeli túrde nyǵaıtyp, jas býynnyń boıyna sińirý – fýtýrologııalyq qasıettiń biri. Bul tek áleýmettaný men pedagogıka ǵylymdarynyń ǵana termıni emes. Ol búkil ǵylym salalaryna qatysty. Qazirgi zamanda, fýtýrologııa oqytý prosesinde, pedagogıkada qoldanyla ma? Keleshekke qajetti mamandyqtardy aldyn ala boljap, mańyzdy kadrlardy daıyndaý isin jetildirýge kelgende osy másele basty nazarda bolýy kerek.
Sonymen qazaq eliniń árbir otbasy bolashaq batyryn, aqynyn, zergerin, ustasyn, bı-sheshenin bala kezinen tárbıeleýde jan-jaqty pedagogıkalyq ádisterdi qoldanǵan. Iаǵnı barlyǵyn keleshegi úshin daıyndaǵan. Oǵan arnaıy ýaqyt bólmegen. Tárbıeleý prosesi shekteýsiz júrip otyrǵan. Birneshe kún jyrlanatyn jyr-dastandar, úlkenderdiń eki sóziniń birinde qoldanatyn maqaldar men mátelder jas urpaqtyń izgi qasıetterdi boıyna jıyp, aýtogogıkalyq damýyna zor yqpal etken. Jeke tulǵalyq qalyptasý, «ózindik menniń» ıgilikti ornyǵýyna ǵana emes, qorshaǵan orta – ata-ana, baýyrlaryna, dos-jarandaryna degen balanyń izgilikti qarym-qatynasyna áser etedi. Maqal sóz arqyly úrdistiń durys baǵytta órbýine yqpal etiledi.
Japon halqynda «Kórgendi kógershin áke-sheshesinen úsh butaq tómen qonaqtaıdy» degen naqyl bar. Dál osy maqaldy osy kúıinde Batys Eýropanyń bir balasyna sonyń tiline aýdaryp jetkizsek, eki túrli reaksııany ańǵarýǵa bolady: eýropalyq bala, bul sózdiń mánin túsinbeýi múmkin nemese «Men nege tómen qonaqtaýym kerek? Teń quqyqty zamanda óz úlesim bar» degendeı jaýap qaıtarary anyq. Másele, jas býynnyń «shyǵystyq» nemese «batystyq» bolýynda emes. Barlyq negiz ulttyq tárbıede ekendigin osydan kóremiz. Qazaq otbasynda dastarqanǵa as kelgende jasy kishiler qolyn birinshi sozbaıdy. Aqsaqal men áje aldymen aýyz tıgen soń ǵana ózgeler tamaqqa qol sozady. Úlkenderdiń jolyn syılaý dástúri búgingi zamanǵa deıin jetken. «Áke turyp ul sóılegennen bez, sheshe turyp qyz sóılegennen bez» degen naqyl da osyǵan oraılas.
«Kógershinge» qatysty maqaldy jıi qoldanatyn japon halqy, máselen, er adamdy erekshe qurmetteıdi. Kóshede júrgende er adam áıel adamnan sál ilgeri bolady. Úıdiń tóri – otaǵasynyń orny. Osyndaı ulttyq ustanymdar qazaq halqynda tolyq saqtalmasa da, keıbir sıpattary bar. Al Eýropa jurtynda álgindeı úrdisti ańǵarý qıyn.
Qazaqta osy naqylǵa oraılas mánde qoldanylatyn «kórgendi eldiń balasy» degen tamyry tereń sóz bar. «О́zindik men» kisi boıynda máńgilik bolatyn qasıet. Al «egoıstik meni» basym kisi «kórgendi eldiń balasy» degen atqa ıe bola almaıdy. «Kórgendi eldiń balasy» bolý úshin eldik muratqa, ortaq ıgilikke «ózindik mendi» beıimdeı alǵan jón. Eldiń balasy bola almaǵan, danasy da bola almaıdy.
Ulttyń aqyl-oıy týdyrǵan danalyq sózder onyń ómir taǵdyrynan alynǵan. Ulttyq tárbıe ulttyq qasıetterdi boıǵa sińirýdi maqsat etip qana qoımaıdy, tulǵalyq damýdyń túrli faktorlaryn da aıqyndaıdy. Tirshilik únemi qozǵalysta bolatyndyqtan, kisige beriletin qoǵamdyq statýs ta belgili bir merzimge deıin «óz qyzmetinde» bolady. Sondyqtan adam qaı jasta bolsa da ózine berilgen mindetti adal atqaryp, týra joldan taımaýy qajet degen qaǵıdany ejelgi qazaq danalyq sózine túıipti. Osy tárizdi naqyldar qaı zamanda bolsa da tárbıelik kúshin joǵaltpaıdy, ár ýaqytta baǵyttaýshylyq fýnksııasynda bolady.
«Qanatty atqa da qamshynyń artyǵy bolmas» deıdi halyq danalyǵy. At qansha qanatty bolsa da, qamshysyz baǵytynan adasýy múmkin. Patsha qandaı danagóı bolsa da, qasynda aqyl-keńes bererlik qarııanyń bolǵany jón. Tulǵalyq damý barysynda ishki qasıetter ǵana emes, syrtqy faktorlar eleýli rólde bolady. Naqyl sózdegi «qamshy» – syrtqy faktor. Syn estý, tájirıbeli kisiniń aqyl-keńesin tyńdaý – jetilýge jan-jaqty yqpal etetin faktorlar. Alaıda maqal-mátelderdiń tárbıelik fýnksııasyndaǵy basty baǵyt – aýtogogıkalyq damý ekendigi ras. О́zin-ózi baqylaý, ózine-ózi ishteı baǵa berý qashan da qajet. «О́zindik men» ózin-ózi tárbıeleýge baǵyttalsa, is-áreket durys baǵytta órbıdi.
Maqal sózdi qoldanýdaǵy maqsat – tyńdaýshyǵa ósıet túrinde nemese eskertý, keńes berý formasynda izgi yqpal etý. Ulttyq tárbıe halyqtyń ómirlik tájirıbesi bergen estetıkalyq, etıkalyq normalardyń jas býynnyń sanasyna óshpesteı uıalap, onyń is-áreket daǵdysynan aıqyndalýy murat bolyp ornyqqan. Ataqty pedagog K.D.Ýshınskıı: «Halyqtyq tárbıeniń tájirıbesinen tys jerde pedagogıka da, pedagog ta joq» degen edi. Al osy tájirıbe halyq ómiriniń búkil salasyn, materıaldyq ta, rýhanı da qundylyqtaryn qamtıdy.
Adamnyń parasat bolmysynyń tolysýy ózin-ózi tárbıeleý barysynda júzege asatyn úderis. Naqyl sózderdi jıi estigende qulaq arqyly sanaǵa bekip, izgi qasıetterdiń adam boıynda jetilýine túrtki bolady. Sonymen qatar maqal-mátelder ómirlik qaǵıda retinde oı-júıede jattalady da, is-áreket sátinde, belgili bir sıtýasııada ıgi qadam jasaýǵa sebin tıgizeri málim. Shynaıy ulttyq tárbıedegi rýhanı taǵylymdy máńgige jalǵastyrýshy danalyqtyń negizi osy maqal-mátelder bolǵandyqtan, qazirgi pedagogıkalyq prosess barysynda da, otbasy jaǵdaıynda da naqyl sózderdi qoldaný qajet. Túpki mánin taldap-túsindirý isin de qolǵa alǵan jón.
Sharafat JYLQYBAEVA
