El ekonomıkasy úshin energetıka salasynyń alar orny erekshe. Osyǵan oraı Qazaqstan energetıkteriniń atqarǵan jumystary men alda turǵan mindetteri týraly «Samuryq-Energo» AQ basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Dúısenbaı TURǴANOV áńgimeleıdi.
– Dúısenbaı Nurbaıuly, áńgimeni atqarylǵan aýqymdy isterden bastasaq...
– Tarıh enshisine aýysqaly turǵan 2011 jyl tek «Samuryq-Qazyna» AQ úshin ǵana emes, sonymen birge táýelsiz Qazaqstannyń búkil elektr energııasy salasy úshin aıtýly oqıǵalarǵa toly desek, artyq aıtqandyq emes. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ pen «Samuryq-Energo» AQ arasynda nomınaldy qýaty 4 000 MVt. bolatyn «Bolat Nurjanov atyndaǵy Ekibastuz GRES-1» JShS-nyń nomınaldy kapıtalynyń 50 paıyzyn senimdi basqarý týraly kelisim-shart bekitildi. Osyny esepke alǵanda, «Samuryq-Energo» AQ elektr stansalarynyń belgilengen jıyntyq qýaty 7670,9 MVt.-ǵa deıin jetti, ol Qazaqstannyń Birtutas elektr jelileri elektr stansalarynyń belgilengen jıyntyq qýatynyń shamamen 40 paıyzyn quraıdy. Osylaısha, «Samuryq-Energo» eldiń eń iri elektr-energetıkalyq kompanııasyna aınaldy.
Sonymen birge, ústimizdegi jyldyń basynda «Ermensaı», «QazMÝ», «Medeý» jáne «Shymbulaq» transformatorly qosalqy stansalary jáne «Azıada-2011 nysandaryn elektrmen jabdyqtaý» jobasy sheńberinde salynǵan qýaty 110 kV. bolatyn joǵary voltti kabeldi elektr taratý jelileri iske qosyldy.
Qazirgi ýaqytta atalǵan qosalqy stansalar Almaty qalasynyń ekonomıkasy men turǵyndarynyń ómirlik qyzmetin qamtamasyz etýde mańyzdy oryn alady. Osynyń bári elektr qýatyna aldaǵy 15 jyl bolashaqqa qosymsha tutynýshylardy qosý múmkindigin qamtamasyz etti. Onyń syrtynda biz Almaty metropolıteniniń birinshi kezegin elektr qýatymen qamtamasyz etetin 110/10 kV. kerneýindegi «Alataý» jáne «Otyrar» qosalqy stansalaryn paıdalanýǵa berdik.
Japonııanyń «Mitsubishi» kompanııasynyń lısenzııasy boıynsha qýaty 630 MVt. bolatyn týrbo-generatory bar «№3 st.energoblogyn ornata otyryp, Ekibastuz GRES-2-ni keńeıtý jáne qaıta qurý» jónindegi iri ınvestısııalyq joba júzege asyryldy jáne álemdegi energetıkalyq qazandyq agregattaryn óndirýshilerdiń biri – nemistiń «Babcock» fırmasynyń lısenzııasy boıynsha bý generatory ornatyldy. Jańa energoblok 2014 jyly paıdalanýǵa beriledi. Odan keıin Ekibastuz GRES-2-niń belgilengen qýaty 1000-nan 1630 MVt.-ǵa deıin ulǵaıatyn bolady.
Qýaty 300 MVt. bolatyn «Moınaq GES-i qurylysy» jobasyn júzege asyrý jumystary da aıaqtalyp keledi. Bestóbe sý qoımasy, derıvasııalyq júıe men GES ǵımaraty qurylystary aıaqtaldy. Sý qysymy 500 metr bolatyn osynaý aıryqsha GES-tiń iske qosylýy Ońtústik Qazaqstan óńirindegi elektr qýattary tapshylyǵyn azaıtyp, osyǵan deıin Ortalyq Azııa respýblıkalarynan alynyp kelgen energııa qýattary ımportyna degen táýeldilikten arylýǵa qomaqty úles qosatyn bolady. Aıta ketý kerek, bularÚIIDB-ǵa kiretin jobalar.
– Osy aıtylǵandardyń syrtynda keleshekte taǵy qandaı jumystar júzege asyrylmaq?
– Memleket basshysy N.Nazarbaev energııa únemdeıtin tehnologııalardy engizý boıynsha mindet qoıyp otyr. Osyǵan oraı «Samuryq-Energo» AQ qazaqstandyq noý-haýlar negizinde jaryq-ıodty shamdar men shyraǵdandar óndirisin qurý jóninen tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirleýde. Osy jańalyqtyń arqasynda jaryq-ıodty shamdar men shyraǵdandardyń jumys resýrsyn aıtarlyqtaı arttyrýǵa, sondaı-aq shetteldik óndirisshilerdiń uqsas ónimderimen salystyrǵanda olardyń baǵalaryn tómendetýge qol jetkiziletin bolady.
Lıýmınessentti jáne qyzý shamdaryn birtindep jaryq berýshi energııa únemdeıtin jartylaı ótkizgishti jaryq-ıodty shamdarǵa almastyrý elektr tutynýdy eleýli túrde tómendetýge jaǵdaı týǵyzyp, energııa resýrstaryn aıtarlyqtaı únemdeýdi qamtamasyz etedi dep oılaımyn.
Taǵy bir atap óter jáıt, taıaýda Máskeýde «Samuryq-Energo» AQ reseılik «INVENT» jáne «Ýnkomteh» holdıngterimen yqpaldastyq týraly eki memorandýmǵa qol qoıdy. Qol qoıylǵan qujattar Qazaqstan aýmaǵynda kabeldi sym ótkizgish ónimderin shyǵarý jóninen birlesken kásiporyndar qurý múmkindikterin qarastyrady.
– Aksıonerlik qoǵam josparynda jańartylatyn energııa kózderin ıgerýdi qarastyratyn jobalar bar ma?
– «Samuryq-Energo» AQ Aqmola oblysynda «51 MVt.-lyq Ereımentaý JES» jáne Almaty oblysynda «60 MVt.-lyq Shelek JES» jel stansalary qurylysy jobasyn júzege asyrýǵa kiristi. Eki elektr stansasy da bolashaqta árqaısysyn 300 MVt.-ǵa deıin ulǵaıta otyryp salynatyn bolady. Sol sııaqty «Samuryq-Energo» Qapshaǵaı qalasynda qýaty 2 MVt. bolatyn kún elektr stansasy qurylysynyń jobasyn júzege asyrýda.
Qazirgi ýaqytta osy stansalardyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri ázirlenýde. Olarda elektr stansalary qurylysynyń jalpy jospary, jańartylatyn energııa kózderi resýrstary, elektr energııasyn taratý men olardy syrtqy jelilerge jalǵaý shemasy qarastyrylatyn bolady.
– «Samuryq-Energo» AQ-tyń tabysqa jetý syry nede dep oılaısyz?
– Osy jetistikterdiń bári 15 myńǵa jýyq adam jumys isteıtin «Samuryq-Energo» AQ kompanııalar tobyndaǵy 18 ujymnyń yntymaqty jumysynyń nátıjesinde múmkin bolyp otyr. Biz kadr áleýetin damytý jáne onyń kásibı deńgeıin arttyrý máselelerine úlken mańyz beremiz. Máselen, ótken jyly oqýǵa bólingen qarjy 135,7 mıllıon teńgeni qurady. 7 755 adam oqý kýrstarynan ótti. Qoǵamda kadrlardy daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý jóninen 3 oqý ortalyǵy jumys isteıdi.
Onyń syrtynda «Samuryq-Energo» tájirıbe almasý jáne jańa tehnologııalardy úırený maqsatynda Kembrıdj, London (Ulybrıtanııa) sııaqty álemniń jetekshi ýnıversıtetterimen jáne Qazaqstan men Reseıdiń ǵylymı-tehnıkalyq kásiporyndarymen, «Nazarbaev ýnıversıtetimen» ózara baılanystar ornatqan. Qoǵamnyń kásiporyndary esebinen 78 qyzmetker joo-larda, 27 adam kolledjderde oqyp júr.
Múmkindikti paıdalana otyryp, barlyq energetıkterdi kásibı merekelerimen jáne aldaǵy Jańa jylmen quttyqtaǵym keledi. Olardyń tıimdi jumystarynyń nátıjesinde bolashaqta da qazaqstandyqtardyń otbasylarynda jaryq pen jylýdyń jáne jaıly turmystyń bola beretinine senimim mol.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY
