Dese de, ejelgi Taraz týrasynda ortaǵasyrlyq saıahatshy, geograf, tarıhshylardyń barlyǵy da óz derekterin jazyp qaldyrǵanymen, eshqaısysy kóne shahardyń naqty ornyn kórsetpegen. Al tarıhı derekterden biletinimizdeı, H ǵasyrda ómir súrgen ataqty arab geografy ál-Makdısı «Taraz – úlken qala, baý-baqshaly, jıi qonystanǵan rabady bar. Qalany úlken ózen ekige bólip tur. Jan-jaǵyna or qazylǵan tórt qaqpasy bar jáne ortalyq meshit bazardyń ortasynda ornalasqan» dep jazady. Budan keıin tarıhı derekter negizinde Taraz qalasynyń naqty ornyn anyqtaý maqsatynda kóptegen ǵalymdar munda zertteý jumystaryn júrgizgen. Munda arab ál-Makdısıdiń meshit dep otyrǵany qandaı meshit degen suraq týady.
Búgingi Taraz qalasyndaǵy Qarahan kesenesi ornalasqan mańda erte ıslam dáýirindegi meshit bar. Ejelgi arab geografynyń meshit jaıly jazýynda da ózindik mán bar sekildi. Talaı ǵasyrdan beri tarıh qoınaýynda qalyp kelgen erte ıslam dáýiriniń meshiti 2006 jyly arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystary barysynda anyqtalypty. Qazba barysynda VIII-IH ǵasyrlardaǵy nestorıandyq hrıstıan shirkeýinen sol IH-HII ǵasyrlarda qaıta jasaqtalǵan meshit qurylysynyń orny tabylǵan. Jambyl oblystyq tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasynyń dırektory Seıitjan Ilııastyń aıtýynsha, qırandyny tazalaý kezinde baǵanalardyń tuǵyr tastary, shyǵys jaǵynda sáki jáne batysynda minájat etetin mıhrabtyń orny anyqtalǵan. «Keshendi zertteýler nátıjesinde tabylǵan nysannyń VII-HII ǵasyrmen merzimdeletin Qazaqstan jerindegi erte ıslam dáýiri kezinde salynǵan qurylys oryny ekendigi jáne hrıstıandyq ǵıbadathanadan qaıta jasaqtalǵan musylmandyq meshit ekeni dáleldendi», deıdi ol.
Erte ıslam dáýirindegi meshitti aralap kórgenimizde, sol ǵasyrlarǵa jatatyn Kerýen saraıyn kórdik. Bul jerge qazba jumystary kezinde tabylǵan monetalar men qysh-qumyralar qoıylypty. Sonymen qatar jalpy sany segiz bólme bolýy múmkin ǵımarattyń úsh ret qaıta jasaqtalǵany da belgili bolǵan. Eki ǵımarattyń da eń tómengi eden deńgeıinen bastap tabylǵan qytaı jáne túrgesh teńgeleri jáne munan keıingi deńgeılerde kezeń-kezeńimen saqtalǵan artefaktiler eki ǵımarattyń da qaıta jasaqtalý kezeńderiniń bir mezgilde júrip otyrǵanyn kórsetedi.
Taraz qalasy kezinde iri saýda ortalyǵy bolǵan shahar. Bul jerden kún saıyn myńdaǵan kerýen uly Jibek joly arqyly ózge memleketterge attanyp otyrǵan. Alaıda erte ıslam dáýirindegi meshitke qarama-qarsy salynǵan bul «Kerýen saraıy» Tarazdaǵy «Tórtkúl» kesheni sııaqty kerýen attandyratyn oryn emes, sol kezdegi kópshiliktiń namaz ýaqytyn kútetin orny bolǵanǵa uqsaıdy. Sonymen qatar bul jerde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı salynǵan «Kóne Taraz» kesheninen bastalyp, kerýen saraıǵa qaraı jalǵasatyn kóne jol bar. Bul jol H-HII ǵasyrlarǵa jatady. Jolǵa tóselgen qyzyl tastar kúni búginge deıin saqtalǵan. Biraq, kóne zamannan beri kele jatqan tas joldyń ortańǵy bóligi búginde Adambaev kóshesi dep atalyp, ol jerlerge jeke úıler salynyp ketken eken. Al sol úılerdiń astynda kúni búginge deıin talaı tarıhı jádigerdiń jasyrynyp jatýy múmkin.
Tarıhshylar búginde erte ıslam dáýirindegi bul meshittiń kezinde shirkeý bolǵanyn aıtyp júr. Al sol shirkeýdiń qalaı meshitke aınalǵanyn myna bir tarıhı oqıǵamen baılanystyrady. Qarluqtardyń tuńǵysh qaǵany 841 jyly Samarqandaǵy samanılik jergilikti bıleýshi Nýh-ıbn-Asadqa qarsy soǵys ashqany tarıhtan belgili. Samanılikter túrikterge qarsy «qasıetti soǵys» jarııalap, Ispıdjab qalasyn basyp alyp, kóshpendilerden baý-baqsha, júzim alqabyn, jaıylymyn qorǵaıtyn dýal da turǵyzǵan. Sóıtip sol ýaqytta Ispıdjab aımaǵy, ıaǵnı Saýrannan Taraz qalasyna deıingi aýmaq samanılikterdiń bolmashy ǵana bıligine kóshken. «Ispıdjab bıleýshisi qaǵan Bilge-Kúl-Qadyrhan jyl saıyn alym-salyqpen qosa samanılikterge túrli syı-sııapat jáne dırhemniń tórtten birin jiberip turýǵa mindetti boldy. Olarǵa Ferǵanamen qosa, Syrdarııadaǵy túrik qalalarynan 326 myń 490 dırhem túsip turdy. Al 893 jyly samanılik ámir Ismaıl ıbn Ahmet óz ımperııasynyń soltústik-shyǵys shekarasyn qaýipsiz etýge umtylyp baqty. Biraq Qarluq qaǵany Oǵulshaq Qadyrhan uzaq ýaqytqa sozylǵan qorshaýǵa tótep berdi. Aqyry naýryz-sáýir aılarynda qala qulady.
Tarıhshy Nershahı qalanyń alynýy jaıly «Ismaıl olardyń astanasy Tarazdy basyp alyp, patshanyń áıelin jáne on myń adamdy tutqynǵa aldy. Ol qolǵa túskenderdiń kóbin óltirip, kóptegen at-kóligin aldy. Alǵandarynyń bárin sanap shyǵý múmkin emes. Oljany bóliske salý kezinde árbir musylman salt attyǵa myń dırhemnen keledi» degen habaryn odan ári tolyqtyrady. «Tarazdyń ámiri jaýǵa berildi jáne sansyz kóp dıqandarymen birge ıslamdy qabyldady. Mundaǵy úlken shirkeý meshitke aınaldy» dep jazady. Qarluqtar ıslam dinin qabyldaý arqyly Tarazdyń saıası táýelsizdigin saqtap qaldy», deıdi Jambyl oblystyq tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasy tarıh jáne arheologııa bóliminiń basshysy, tarıhshy-arheolog Saýran Qalıev. Endi budan keıin sol Nershahıdiń jazbasyndaǵy meshitke aınalǵan shirkeý osy degen oı túıýge bolady.
Jalpy, Taraz qalasynyń tarıhy týraly jazbalar men derekter óte kóp. Barlyq ǵalymdar Tarazdyń óte kóne shahar ekenin rastaıdy. Máselen osy ýaqytqa deıin belgili bolǵan mundaǵy tarıhı nysandar men eskertkishter de tarıh taǵylymyn alǵa tartady. Elbasynyń «Taraz – tarıhymyzdyń temirqazyǵy» degen sózi de bul óńirdiń kóne tarıhtyń kómbesi ekenin dáleldeıdi. Kóktem mezgilinde Jambyl óńirine arnaıy kelip, ortaǵasyrlyq Aqyrtas keshenine barǵan elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly Áýlıeata aımaǵy týrızmdi damytýǵa suranyp turǵanyn, sondyqtan da munda atalmysh salany órkendetý kerektigin aıtqan bolatyn. Máselen, Taraz topyraǵy dese eske Qarahan, Aısha bıbi sııaqty sanaýly ǵana tarıhı nysandar túsedi. Al oblys aımaǵynda nemese Taraz qalasynyń ózinde basqa da qanshama tarıhı jerler bar. Sonyń biri osy erte ıslam dáýirindegi meshit bolsa kerek. Jýyrda ǵana oblystyq týrızm basqarmasy óńirde týrıstik klasterdi damytý maqsatynda atalǵan kóne meshitke týrıstik kompanııalardyń basshylaryn jınap, kezdesý uıymdastyrǵan bolatyn. Tarıhtyń tylsymyn tarqatyp beretin osyndaı kıeli nysandar kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolsa, Jambyl oblysynda týrızm salasy oıdaǵydaı qarqyn alar edi...
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
