Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos

Uly Abaıdyń osy bir ósıeti Jańa­ózen­­degi sodyrlyq, sotqarlyq is-áre­ket­terdi estigen kezde eriksiz tilimizge oralyp, jan dúnıemizdi terbep, ózimizdi de teńseltip jibergen edi. Apyr-aı! Áttegen-aı! – degen ókinish pen opyq, kúızelis pen kúńirenis mıy­myz­dy naızalap, júregimizdi keskilep-aq ketti. Aınalaıyn, ata-babam «ishten shyqqan jaý jaman», «bóri qaıda deme, bórik as­tyn­da, jaý qaıda deme, jar astynda» dep, qalaı dál taýyp aıtqan deseńizshi?! Olar ómir boıy azattyq pen teńdikti ańsap, «qam­shynyń sabyndaı qysqa ǵumyryn» sol jolda sarp etti ǵoı! Álmısaqty terbep qaı­te­miz, keshegi 1986 jylǵy Jeltoqsannyń «muz­ǵa jaqqan alaýyn», jastar qanyna bók­ken alańdy shynymen-aq umytqanymyz ba?! Egemendigimizdiń 20 jyly ishindegi jetistikteri men tabystaryn keýde kere, maqta­nysh­pen toılap, búkil álem nazary týǵan elime aýyp, jan-jaqtan quttyqtaýlarmen Asta­nam­dy shattyqqa orap jatqan kúni nebir qaranıet qas­tardyń da dáti barmaıtyn sumdyq óz ultymnan shyǵyp, oıran salýyn túsiný de ońaı emes eken. Kıeli, áýlıe babalar jatqan Mańǵystaý ólkesiniń sanamyzda saıyn dala abyzdarynyń mekeni retinde jattalyp qalǵany qashan?! Tirilerdi bylaı qoıyp, arýaqtardy da kúńirentetin osy bir cumdyq oqıǵanyń áýlıeler mekeninde bolýy ókinishti-aq, árıne. Biz demokratııaǵa qadam basqan elde ómir súrip jatyrmyz. Beıbit sherýge shyǵý, talap-tilekterdi aıtý syndy is-áreketterge shekteý joq. Degenmen, dál toı kúni dushpandyq nıetpen arnaıy daıyndalyp kelgen sodyrlar­dyń beıbit halyqqa jasaǵan shabýyly, úı­lerdi talqandap, bankomattardy, dúkenderdi tonap, ózi týǵan mekenin órtke orap oıran salýy – qylmystyń qylmysy, tarıh al­dyn­daǵy keshirilmes kúná. Olar – tek sotqarlar men sodyr­lar emes, óz hal­qy­na qarsy shyq­qan kúná­har­­lar. Olar­dyń kópshili­gi­niń 18-31 jastarda ekenin estip jatyr­myz. Bile-bilsek, osy sotqarlyq, buza­qy­­lyq, eń aldymen, óz ana­larynyń aq sútin tebý men atasynyń aq saqalyn julýmen para-par is qoı. Endi meni qatty tolqyt­qan bir jaǵdaıdy baıan­daıyn. Egemendik toıy­na qatysyp, As­tananyń №64 mektep-lıseıinde respýb­lı­­ka­lyq ǵylymı-ádistemelik ataýly zertha­nam­nyń fılıalyn ashý salta­natynda bolyp kelgen meniń úıime sálem berýshiler kelgen edi. Kógildir ot aldynda habardy tyńdap otyr­ǵan­byz. Qalamyzdaǵy beldi mektepter­diń biri №44 lıseıdiń ekinshi synybynda oqıtyn erekshe qabiletti jeti jas­taǵy jetkinshek Daryn da qasymyzda otyrǵan. Qara­sam, eki kózinen sábı jasy tam­shylap, anasy Merýertti bas salyp jylaı jónelgeni. «Ne bol­dy?» dep úrkektep qaldyq. Ol maǵan qarap: «Apa, ana kisiler balalardy óltirgen joq pa?! Olar bizge de kelip qalmaı ma?» dep, dirildep ketti. Oǵan qo­sylyp bári­miz de egilip kettik. Sábı Daryn­nyń mól­di­regen kóz jasy bolǵan oqıǵanyń qansha­lyq­ty aýyr ekendigin sózsiz dáleldegendeı edi. «Daryn, balalar aman, qoryqpa, Nur­sul­tan­daı atań barda, óziń kúnde jatqa aı­typ júretin «eliń barda» senderge eshkim de tıise almaıdy, aldyńda baqyt kúni tur», dep ty­nysh­tandyrdym. Osy sózimdi elimizdiń bar­lyq sábılerine, balalaryna da aıtamyn. Kúnáhar sotqarlar el ty­nysh­tyǵyn shaıqap, el berekesin buza almaıdy. Oǵan kúmán joq! Olardyń esimin keler urpaq tarıh betterinen jıirkene oqyr. Azattyq jolynda sháıit bolǵandardyń arýaǵy da olarǵa maza bermes! Al qazirdiń ózinde olardy tórtkúl dúnıedegi ımandy, izgi jandar qaralap, teris burylyp jat­qanyna shúbá keltirýge bolmas. Teli men tentek qaı elde, qaı zamandarda bolsa da kezikken ǵoı. Biraq, kıiz týyrlyqty qazaq­ta óz otyn ózi oırandap, óz oshaǵyn ózi talqandap, shańyraǵyn kúıre­te­min deýshiler bolmaǵan. Isataılar men Keneler qolyna naızalaryn azattyq úshin ustaǵan... Chehtyń uly antıfashısi, ulttyń batyry Iýlıýs Fýchıktiń konslagerde jazǵan «Dar aldyndaǵy sózi» jer betindegi barlyq adam­darǵa arnalǵandaı. Onda «Adamdar, qyraǵy bolyńdar» degen ósıet sóz bar. Asyly saq bolǵanǵa ne jetsin?! Uly toıda Elbasynyń júregi tebirenip: «Meniń barlyq ómirim, kúsh-jigerim, boıym­daǵy barym qazaǵymnyń baqytyna arnaldy» degen sózine saltanatty jıynda otyrǵan­dar­dyń selt etpegenderi bolmady. Qaıratty, asyl da dara jan, halqynyń kemeńger uly bir sát sezimge boı aldyryp, tebirenip ketken edi. Bálkim, ol osy sózin bolashaq urpa­ǵy­na da amanat etken shyǵar... Al qazir Nursultan Ábishulyndaı álem­dik deńgeıdegi dara basshymyz turǵanda, jasampaz eńbektiń ıesi halqymyz turǵanda, ege­men Qa­zaq­stannyń tikken týynyń kún ótken saıyn bıi­kten bıikke órleı beretini sózsiz. Bereke men birlik, tatýlyq pen dostyqty ustanym etip ustazdar qaýymy da óziniń qasıetti qyzm­e­tin atqara beredi dep aıta alamyn. 43 jyl boıy osy bir áýlıe mamandyqty ómirimniń shu­ǵylaly shýaǵy etip eńbek etip jatqan «Qa­zaq­tyń Qanıpasy» atanǵan men de búkil ustazdar atynan: «So­dyrlar men sotqarlarǵa oryn joq! Olardy óziniń ary, azattyq úshin kúresip, sol jolda qurban bolǵandardyń rýhy jazalasyn deımin!» Bul – meniń ǵana pikirim emes, 93 jyldyq tarıhy bar elimizdiń kóne oqý oryn­darynyń biri Jambyl atyndaǵy oblystyq mamandandyrylǵan mektep-gımnazııa-ınter­na­ty­nyń shákirtteri men áriptesterimniń de pikiri. Qanıpa BITIBAEVA, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty,  «Qurmet» ordeniniń ıegeri,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.