Bilim men aqyl – adam kórki

Ǵylym da, bilim de ulttyń baǵa jetpes qazynasy desek, qazaq ǵy­ly­my táýelsizdiktiń jıyrma jylynda da óz bıiginde, ózgelermen te­rezesi teń damý ústinde. Endeshe, sol ǵylym degen alpaýyt ta alapat muhıttyń tuńǵıyǵyna tereńdeı engen, ómirdegi ustanymy men ustyny berik, biligi men bilimi izgi, ǵalymdyq pen qaıratkerlikti, aqyl men danalyqty júrek jylýymen qatar alyp kele jatqan akademık Murat Jurynov tulǵalyq bıiktegi tuǵyrly azamattar sanatynan. Basqasyn aıtpaǵanda, Qazaqstan ǵalymdarynyń kıeli qara shańy­ra­ǵy – Ulttyq ǵylym akademııasyn keteýi kete jazdaǵan qıyn kezeńinen alyp shyǵyp, búgingi bıigine jetkizgen sardar uıymdastyrýshy. Olaı bolsa, osynaý ǵylym ordasynyń tizginin toǵyz jyl boıy ustap, syr­baz da salıqaly minezben, óreli kúreskerlikpen órkendi órge súıregen Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Barys ordeniniń ıegeri, QR UǴA prezıdenti, akademık, hımııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor, QR Premer-Mınıstriniń keńesshisi Murat JURYNOVPEN áń­gime qashanda taǵylymdy, ǵıbratty. – Murat aǵa, búginde ǵylym ordasy dep atalatyn kúrdeli jóndeýden ótken burynǵy Ult­tyq ǵylym akademııa­sy­nyń (UǴA) tarıhı ǵı­ma­ratynda jýyr­da ǵana Qazaqstan ǵalym­dary bas qo­syp, onda Memleket basshysy elimiz­diń ǵylymdaǵy jetistikterin baǵam­da­ǵany este. – Elbasynyń ǵalymdarmen kezdesýi burynnan josparlanǵan edi. Sol forým­ǵa ol kisi ýaqyt taýyp, arnaıy atbasyn buryp qatysty. Ǵalymdar úshin úlken qur­met boldy, kóterilip qaldyq. Bul jo­ly Nursultan Nazarbaev QR UǴA akademıgi retinde Qazaqstan ǵalymdarynyń at­qaryp jatqan jumystaryna kóńili tol­ǵanyn, onyń ishinde Ulttyq akademııaǵa joǵary baǵa berdi. О́z kezeginde UǴA akademıkteri N.Nazarbaevqa ol kisiniń ǵylymdaǵy ju­my­syn, elimizdiń ekonomıkasyn damy­tý­ǵa ar­nal­­ǵan strategııalyq baǵdarlamanyń ǵylymı negizin qalap, Qazaqstandy jos­parly ekonomıkadan na­ryq­tyq ekono­mı­ka­ǵa is júzinde kóshirýdiń qıyn da kúr­de­li kezeńinde jasaǵan ǵylymı, praktı­ka­lyq eńbekterin baǵalaı otyryp, «Ǵasyr ǵula­ma­sy» degen eń joǵary ǵylymı ataq berdi. Mundaı sheshimge kelýde tek UǴA prezıdıým músheleri ǵana qa­ty­syp qoı­ǵan joq, basqa da ǵylymı mekeme, akademııalardan iri ǵalymdar shaqy­rylyp, ke­ńes qu­ryl­dy. Sonda biraýyzdan Nur­sul­tan Ábish­uly­na halyq aldyndaǵy erekshe eńbegi úshin osy qoǵam­dyq ataq berildi. Tuńǵysh Elbasymyz jańa Qazaq­stan­dy óz qolymen qurdy, búkil Eýrazııa keńisti­gin­de tynyshtyq ornatyp, ony beıbitshilik aıasyn­da asqan tapqyrlyqpen ustap tur. Ol ǵalamdyq deńgeıdegi passıonarlyq tulǵa, dara tul­ǵa. Bul júz jylda bir-aq ret akademık-ǵalymǵa jáne de ómirden ótken emes, kózi tirisinde beriletin eń joǵary ǵylymı ataq. – Mundaı ataq berý halyqaralyq tájirı­bede bar jaıt pa? – Árıne, halyqaralyq tájirıbede bar. QR UǴA ǵylymynyń bas shtaby bol­ǵan­dyqtan, zııaly qaýym atynan ǵalym­dar jınalyp, ataq bere ala­dy. Bul ǵa­syr­lardan kele jatqan ulttyq dás­túr boıynsha barsha halyqtyń atynan sóz aıta alatyn zııaly qaýymǵa halyq beretin qoǵamdyq ataq. – Qazirgi tańda dúnıe júzinde de, Reseıde de ǵylymǵa qatty den qoıýda. Bizdiń elimizde de az kóńil bólinip otyr­ǵan joq. Degenmen, kezindegi UǴA qu­rylymyn ózgertýdegi maqsat neni kóz­de­di? Ony ózgertýden ne uttyq? Iаǵ­nı, elimizdegi búgingi tańdaǵy ǵyly­m­nyń barysy qalaı? – Qazaqstan ǵylymy keıingi jyldary damý ústinde dep aıta alamyn. О́ıtkeni, ol burynǵy negizine, irgetasyna baı­lanysty. Keshegi Keńes oda­ǵy tusynda Qazaqstan ǵylymynyń bazasy myqty boldy. Biz Reseı men Ýkraınadan keıingi úshinshi oryndy ıelendik. Osy baǵany kezinde KSRO ǴA prezıdenti, úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri A.Aleksandrov resmı túrde jarııalady. Olaı deıtinim, Odaq­tyń ǴA-syna kindik Azııadaǵy odaq­tas respýblıkalardan tek qana 2 respýblıkadan – О́z­bek­stannan A.Sadyqov, al Qazaqstannan Q.Sát­baev, keıinnen UǴA prezıdenti A.Qonaev, kúni keshe ǵana dú­nıe­den ótken B.Tólepbaev músheleri bol­­dy. Odan keıin Lenındik syılyqtyń laý­reaty M.Aıtqojın QR UǴA prezıdenti kezinde KSRO ǴA-nyń bóliminen ótken soń, qaıtys boldy. Ádet­te bólimnen ót­ken adamdy mindetti túrde jına­lys­ta tek qana bekitedi. Kórdińiz be, ol ýaqyt­tar­da tórt adamnyń múshe bolýy – Qazaq­stan ǵyly­my­nyń qanshalyqty damyǵa­nyn aıǵaqtasa kerek. Iá, 1991-2000 jyldarǵy ótpeli kezeń­de elimiz­diń ǵylym, bilim salalary daǵdarysqa ushyrady. Tipti, muǵalimder men dárigerlerdiń jalaqysyn taýyp bere almaı jattyq. 1996 jyly sol kezdegi Ǵy­lym mınıstrligimen birigip, keıinnen, ıaǵnı 2003 jyly qoǵamdyq birlestik mártebesine kósh­ken Akademııany TMD elderinde birinshi bolyp KSRO modelinen naryqtyq ekonomıkaǵa beıim Batys Eýropalyq modeline kóshire otyryp, ary qaraı damytý kerek boldy. Ony neden bastaý kerek? Bul modeldi qabyldamas buryn men Parıjdegi áıgili Sorbonna ýnıversıtetine saılaýdan bu­rynǵy shaqyrý boıynsha barǵanymda, Fransııa akademııasynyń jumysymen de tanysyp, zerttep qaıttym. Fransııa akademııasy – qoǵamdaǵy eń joǵary mártebeli mekemelerdiń biri. Kez kelgen mınıstrlikten bedeli joǵary. Jyldyq bıýdjeti 79 mln. eýro kóleminde. О́zderi ǵylym salasyn­da­ǵy kóptegen konkýrs, konferensııa, kórmelerdi ótkize beredi, Fransııa prezıdentine tapsyry­la­tyn jyl saıynǵy ǵylym salasy boıynsha Ult­tyq baıandama jazyp daıyndaıdy. Odan basqa ǵy­lymı jýrnaldar shyǵarady, ekspertıza jasaıdy, akademıkterdiń tańdaýly eńbekterin baspadan shyǵarady jáne t.b. Biraq bizdiń Qazaqstandaǵy zańdar, árıne, Fransııadaǵydaı emes, sondyqtan oǵan basqasha kelýimizge májbúr bolyp otyrmyz. Máselen, Odaq tusynda UǴA quramynda 45 ıns­tıtýt jumys istese, búginde onyń bes-altaýy Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar, eki-úsheýi Energetıka, 19-y Bilim jáne ǵylym mınıstr­lik­teriniń qaramaǵynda, birqatary aksıonerlik qoǵam bolyp ketti. Olardyń barlyǵy derlik jumys istep jatyr. Ǵylym úshin eń bastysy – olardyń qaı vedomstvoda bolǵanynda emes, qalaı jumys isteýinde. Onyń ústine, ǴA ortalyq shtaby ǵylymı ju­mys­pen aınalyspaıdy, ol ǵylymdy basqarý qyz­metin uıymdastyryp, rettestirip otyrady. Son­dyq­tan ınstıtýttar aman tursa, ǵylym damı beredi. Qazir TMD elderinde ǴA keńestik modelde emes, Grýzııada onyń ınstıtýttary óz aldyna jeke mınıstrlikter quramynda. Túrkimenstanda da solaı, olarda tipti akademııa joıylyp, qazir ornyna qaıta kelgenmen, ázirge quramynda ınstıtýttar joq. О́zbekstanda ınstıtýttar jartylaı mınıstrlikterge bólinip ketken. Al Reseı, Ýkraına, Belorýs, Ázerbaıjan, Armenııa, Qyrǵyzstan burynǵy mártebesinde. – Sonymen fransýz modeliniń burynǵy jú­ıe­den artyqshylyǵy nede? – Burynǵy keńestik júıede UǴA memlekettik qurylym retinde ákimshilik qyzmetpen aınalysa­tyn. Qazir memlekettik organ bolmaǵandyqtan, ondaı jumyspen shuǵyldanbaımyz. Eń bastysy, táýelsizbiz. Qazir UǴA Fransııa, AQSh akade­mııa­lary sııaqty jyl saıyn Prezıdenttiń atyna ǵy­lym salasy boıynsha baıandama daıyndaıdy. Ony bir adam emes, ǵalymdar birigip, ár jyly ár sa­la­ǵa jazady. Al ol baıandama táýelsiz oılaý arqyly kelýi kerek. Máselen, shetelde eń birinshi kezekte qoıylatyn talap eshkimge jaltaqtamaı, burma­la­maı shyndyqty aıtý. Baıandama úsh bólikten tura­dy. Birinshiden, ǵylymda kórsetilgen sala bo­ıyn­sha dúnıe júzinde qandaı jetistikter bar, soǵan toqtalady. Ekinshiden, Qazaqstan kóleminde qan­daı tabystarǵa qol jetkizdik, sony saraptaıdy. Úshinshiden, dúnıe júzilik jáne otandyq ǵylymı mektepterdiń jumysyn taldaıdy, zertteıdi. Sóı­tip, Úkimetke elimizde ǵylymnyń qaı salasy ústemdi túrde damýy kerektigi jóninde usynys ja­salady. Olaı deıtinim, Qazaqstan Amerıka emes, ǵylymnyń barlyq túrin damytýǵa shamasy jetpeıdi. Jalpy el ekonomıkasyna ǵylymnyń qaı túri paıdalyraq, sony damytýǵa kúsh salmaq. Aıtalyq, Qazaqstanda burynnan órken jaıyp kele jatqan ǵylymnyń túrleri: geologııa, taý-ken óndirisi, metallýrgııa, hımııa, odan keıin aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý. Al irgeli ǵylymda: fızıka, hımııa, bıologııa, matematıka. Búginde aýyl sha­rýashylyǵy salasyn kóterý de basty basym­dyq­tar­dyń biri. О́ıtkeni, Qazaqstan agrarly el ári qazaq­tyń qyryq paıyzy áli aýylda turady. Degenmen, el ekonomıkasyn kóterýde negizinen tehnıka­lyq ǵy­lym­dardyń qolǵa alynǵany abzal. Tek aýyl sha­rýa­shylyǵymen birde-bir el baıymaıdy. Eger osy salamen baııtyn bolsa, jylyna tórt ret ónim jı­naı­tyn Úndistan eń aýqatty memleket bolar edi. Endeshe, memleketti baıytatyn iri óndi­ris oshaqtary, ónerkásip oryndary. Sondyqtan da El­ba­symyz ındýstrııany kóterýge aıryqsha kóńil bólýde. – Sońǵy kezeńde buryndary ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary arqalaǵan júkti joǵary oqý oryndaryna qaraı aýystyrý jaıy jıi sóz bola bastady. Bul jóninde óz oıyńyz qandaı? – Mundaı ǵylymdy joǵary bilimmen ushtas­tyryp, ıntegrasııalaý máselesi Keńes Odaǵy kezinde de qolǵa alynǵan. Biraq, aıaǵyna deıin sheshilgen joq. Onyń sheshilmeýiniń máni mynada. ǴA óz al­dyna, Bilim mınıstrligi óz aldyna mekeme bol­dy da, ekeýiniń arasynda jaqsy baılanys ornaı qoı­ma­dy. Biriniń aqshasy birine ótpedi. Ol kezde qa­zir­gideı ýaqytsha konsorsıým quratyn zań bolǵan joq. Mysaly, qazir úsh salalyq mınıstr­liktiń quramyndaǵy ǵalymdar bir másele boıyn­sha ortaq konsorsıým qura alady. Sóıtedi de, sol jerge aqshalaryn salyp, máselelerin sheshe beredi. Zań ondaı múmkindikke jol ashyp tur. Osy rette birinshi kezekte ǵylym men bilimniń arasyn ja­qyn­das­tyrý qolǵa alynyp, 2007 jyly Elbasy ha­lyq­qa Joldaýynda akademııalyq ınstıtýttardy iri ýnıversıtettermen qosý kerek degen sóz aıtty. Osy saıasattyń aıasynda A.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty men D.V.Sokolskıı atyndaǵy organıkalyq katalız jáne elektro­hımııa ınstıtýtyn Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetine (QBTÝ) qosty. Qosylǵanda bir-birimen qoıan-qoltyq aralasyp ketken joq. Eki ıns­­tıtýt ta jeke aksıonerlik qoǵam bolyp, olardyń júz paıyz aksııasy QBTÝ-de, al QBTÝ-dyń júz paıyz aksııasy «Qazmunaıgazda», al «Qazmunaı­gaz­dyń» júz paıyz aksııasy «Samuryq-Qazyna­da», ıaǵnı aksııanyń bári memlekettiń qolynda. Osy­laı­sha eki ınstıtýtty da saqtap qalyp, qazir onyń paıdasyn eki jaq ta kórip jatyr. Instıtýt ǵa­lym­daryna ýnıversıtetke kelip dáris oqyp, qo­symsha tabys tabý múmkindigi týdy. Al ǵalymdar stýdentter ishinen talantty, talapty jastardy iriktep alyp, óz zerthanalaryna shaqyryp, jumys isteýde. Mine, bul bir jaǵynan ǵylymdy jasartý má­selesine qyzmet etpek. Onyń ústine QBTÝ «Qazmunaıgazdyń» quramynda bolǵandyqtan, oǵan kiretin kóptegen hımııalyq zaýyttar bar. Sonda eki ınstıtýt ta ýnıversıtetke ıntegrasııalaný ar­qy­ly zaýyttarǵa shyǵyp, olarmen kelisim-shart ja­sa­­syp, keń kólemde qarjy tabýǵa múmkindik alyp otyr. Sonyń arqasynda ǵalymdardyń jal­aqy­sy eki-úsh ese kóbeıdi. Qural-jabdyqtary ha­lyq­aralyq stan­dart­qa sáıkes jańalanyp, ǵıma­rat­tary kúr­deli jón­deý­den ótti. Jaqynda olarǵa jańa jabdyqtar alý­ǵa árqaısysyna taǵy da bir-bir mıllıon dollar qarjy bólindi. О́ıtkeni, ǵalym úshin zamanaýı qu­raldar parki asa qajet. Mine, kórdińiz be, ınteg­ra­sııalaýdyń paıdaly jaǵy kóp. Taǵy bir nárse, jýyrda Ǵylym týraly Zań qa­byl­danyp, jańa zertteý ýnıversıteti degen termın týyndady. Onyń birinshisi – «Nazarbaev Ýnıversıteti». Onda oqıtyn stýdentter mindetti túrde joǵary kýrstarda ǵylymı-zertteý jumys­tary­men shuǵyldanady. Olardaǵy magıstranttar, doktoranttar jalpy stýdentter sanyna tepe-teń bolýy kerek. Mysaly, AQSh-ta 4 myńǵa jýyq ýnıver­sı­tet­tiń eki myńy joǵary dárejede jumys isteıdi dep eseptelse, eki júzdeıi osyndaı zertteý ýnıversıtetteri. Olarda eń birinshi kezekte ǵylymı jumyspen shuǵyldanatyn mamandar daıyndaý min­deti turady. Mysaly, men Amerıkada bolyp, on­daǵy rektorlarmen sóıleskenimde, olar stýdentterin áńgime etpedi. Bizdegi rektorlar «pá­len­she myń stýdent oqıdy» dep jatsa, olar: «Meniń ýnıversıtetimde osynshama ǵylymı ju­mys jasa­lyp, pálen degen kompanııaǵa engizilip, odan osyn­shama mln. tabys taýyp otyrmyz» deıdi. Ras, ǵylymı jumysty óndiriske engizbese, paı­dasy ne? Taǵy bir baıqaǵanym, olarda ýnı­ver­sı­tettiń kafedra meńgerýshisi bolý úshin bir mln. dollar turatyn ǵylymı jumys engizip, paıda túsirýiń kerek eken. Kórdińiz be, olarda profes­sor­lyq ataq tek iri ǵalymdarǵa beriledi. Bizdiń ǵylym doktory, ǵylym kandıdaty degen ǵylymı ataqtardy joıǵanymyz óte durys sheshim boldy dep esepteımin. Basynda «doktor» ataǵyn qaldyrsaq pa degen edik. Tipti Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulovpen birge Premer-Mınıstrimiz K.Másimovke baryp, dok­tor­lyq dárejeni qaldyratyn da bolǵanbyz. Biraq keıingi bes-alty jylda ǵylymı ataq alǵandardy zerttesek, keıbir ataq qýǵandar bireýge jazdyryp alyp, qorǵaýdyń jeńil tásiline kóshken soń, ondaı doktorlyqtyń keregi joq dep sheshtik. Sóıtip, bárin joıyp, tolyǵymen Eýropanyń modeline kóshtik. Olarda jemqorlyq atymen joq. О́ıtkeni, ǵylymı ataq sol mekemede istep júrgenderge ǵana beriledi. Depýtat, sheneýnik bolyp alyp, dıssertasııa jazdyryp, qorǵaı beretin ádet múldem joq. Kandıdattyń da qajeti shamaly dep sheshtik. О́ıtkeni, RhD kandıdatpen birdeı. Reseı de sony moıyndap, ekeýin birdeı etip otyr. Al doktordy professorǵa aýystyrdyq. Iаǵnı, professor ata­ǵyn alǵan adam, ol ári doktor, ári professor. Bu­ryndary professorlyqty oqýlyq, ádistemeler jazǵandar alsa, qazir ol toqtaldy. Endi tek ǵy­ly­mı jumysqa ǵana berilmek. Mysaly, Amerıkada oqý­­­lyq jazsańyz, oǵan eshkim ataq bermeıdi. О́ıt­keni, ol sizdiń mindetińiz. Sol úshin oqytýshy professor bolyp aılyq alyp otyr. Metodıkalyq ju­mys­tar jasaý árbir oqytýshynyń óz sharýasy  ári mindeti. – Qazir bizdiń ǵalymdarymyz eski júıedegi kór­shi memleketterge baryp, sol jerden qorǵap kelip, mınıstrlikten nostrıfıkasııa jasatyp alyp jatqan kórinedi... – Osydan úsh aı buryn TMD elderiniń ǵylymı kongresinde mınıstrimiz, akademık B.Jumaǵulov resmı túrde Qazaqstannan Reseıde, Ýkraına nemese kindik Azııa memleketterinde qorǵalǵan dıssertasııalar nostrıfıkasııalanbaıtynyn málimdedi. Ony moıyndatýdyń bir-aq joly – eger ol adam sol elde turyp, qorǵaǵan soń Qazaqstanǵa kóship kelse nemese sol elderde aspırantýrany bitirip qorǵasa ǵana nostrıfıkasııa jasalady. – Murat aǵa, endi ǵylymǵa jastardyń kelý má­selesine qaraı oıyssaq. Byltyr UǴA-nyń jal­­py jınalysynda ǵalymdardyń qartaıyp, jas mólsheriniń egde tartqany sóz boldy. Shy­nyn­da da bul máseleni jedel qolǵa almasa, otan­dyq ǵylymnyń qanat jaıýyna keri áserin tıgizýi ábden múmkin kórinedi. Onyń ústine elimizde 2003 jyly 205 akademık bolsa, qazir olardyń sany 160 eken... – Bul endi bylaı. Kıev qalasynda halyq­ara­lyq ǵylym akademııalarynyń qaýymdastyǵy bar. Oǵan bir elden bir ǵana akademııa múshe bolady. Qazaqstannan klassıkalyq UǴA tirkelip otyr. Basqa akademııalardyń bári salalyq. Sizge aı­ta­ıyn, barlyq elderdegi dástúr boıynsha akademıkterge «ómirlik akademık» degen mártebe beriledi. Al jasy jetip, qartaıǵan akademıkter tek bizde emes, barlyq jerde bar. Mysaly, qyrǵyz, tájik­ter­diń ǴA burynǵy keńes modelimen kele jatyr. Olardyń orta jasy – 72, bizde – 70. Sonda qartaı­ǵan ǵalymdarymyzdy ne isteýimiz kerek? Onyń ústine adam qyryq jasynda emes, toqsanynda tamasha jumys jasaýy múmkin ǵoı. Máselen, kúni keshe dúnıeden ótken akademık A.Janǵalıev 94 jasynda Amerıkanyń konkýrsyna qatysyp, ǵylymı grant utyp aldy. Iаǵnı, ol kisiniń jasaǵan jumystary bárinen joǵary baǵalanyp, Amerıka ǵalymdary moıyndap otyr degen sóz. Keshe ǵana qaıtys bolǵan Salyq Zımanov aǵamyz 87-88 ja­syn­da eń qundy kitaptaryn shyǵardy. Ábdýáli Qaıdar aǵamyz dúnıejúzi moıyndaıtyn eńbek­terin 75-80-inde jazdy. Bul ne sonda? Qartaıyp qalǵan adam dep shyǵaryp tastaı bersek, ne bol­ǵanymyz? Akademık degenińiz qap tasymaıdy. Ǵy­lym­nyń nátıjesi kóp jylǵy eńbekpen ólshenedi. Menińshe, mundaı kózqaras, tipti de durys emes. Jaraıdy, olar qartaıǵanmen, estafetany kim kóringenge bermeıdi ǵoı. Berse de ózderiniń ornyn basa alatyn, sol salany alyp ketetin talantty jas bolýy kerek. Bir ókinishtisi, biz ótpeli kezeńde orta býyn ǵa­lym­dardy joǵaltyp aldyq. Tek kafedra meń­gerý­shi­si, top jetekshisi bolyp júrgen iri ǵalymdar ǵana ǵylymdy tastap ketpedi, shydady. О́ıtkeni, ózi jyldap, kóz maıyn taýysyp qurǵan zert­ha­na­syn qalaı qısyn. Ony aıtasyz, bir kezderi Qazaq­stan­nyń myqty ǵalymdary shetelge ketip jatyr degen sóz de shyqty. Onyń bári bos sóz, eshkim eshqaıda ketken joq. Kandıdattar ketti deıdi. Ketse kete bersin, ǵylymda kandıdattar kóp nárse sheshpeıdi. Olar shetelge barǵanda hımııalyq zerthanalarda ydys jýatyn bolyp ornalasyp, bizge kelip «ınstıtýtta isteımin, pálen myń dollar alamyn» degen shyǵar. Árıne, ol mundaǵy alǵan júz dol­lary­nan kóp. Sonda hımııalyq qutylardy jýý ǵylym ba? Bir nárse anyq, shetelde basqa elden kelgen, tekserilmegen adamǵa eshkim eshýa­qyt­ta zert­hana­syn berip qoımaıdy. Olar ǵylym kan­dı­datyn ǵa­lym emes, ǵylymmen aınalysýǵa da­ıyn adam dep esepteıdi. RhD dep jatyrmyz ǵoı, she­telde professor degen ataǵy bolmasa, ol ǵyly­mı dáreje dep eseptelmeıdi. Ol, ıaǵnı PhD – aka­de­mııalyq dáreje. Shetelde úlken ǵalym – tek professorlar men Ulttyq ǵylym akademııa­larynyń músheleri. – Saýalymyzǵa oralaıyq, báribir ǵylym­dy jalǵastyrý úshin urpaqty jasartýymyz kerek emes pe? – Iá, jasartýymyz kerek, biraq olardy tól­qu­jatyna qarap ala berýimiz kerek pe? Joq, basqa joly bar ma? Jas eken dep kóringen kók attyny alyp, ǵylymdy jasarta almaısyń. Mysaly, siz ben biz ǵaryshker bola almaımyz ǵoı. О́ıtkeni, medısınalyq komıssııadan ótpeımiz, olardy den­saý­lyǵyna qarap qabyldaıdy. Al nege ǵylymǵa kez kelgen adam kelýi tıis. Ondaı jastyń kelgeninen kelmegeni jaqsy. – Onyńyz da ras, biraq qalaıda ǵylymdy damytýymyz kerek emes pe? – Mine, ol úshin ǵylymǵa eń talapty, eń ta­lantty jastardy shaqyrýymyz kerek. Ony qalaı shaqyramyz? Biraq olardy qazir shaqyra almaı­myz. Nege? О́ıtkeni, ýnıversıtetti qyzyl dıp­lom­ǵa bitirgen jas maman ǵylymǵa kelmeıdi. Kelgen jaǵdaıda alatyn 30 myń teńgesi qaı jaǵyna jetedi? Tamaǵyna ma, kıimine me? Eger aýyldyń bala­sy bolsa, úlken qalada páter jaldap turý az aqsha ma? Onymen qalaı kún kóredi? Odan da eki jerge balabaqshaǵa kúzetshilikke tursa, elý myńnan júz myń teńge alady. – Sondyqtan ne isteýimiz kerek? – Sondyqtan ǵylymı jumyspen aınalysatyn ǵa­lym­dardyń jumysyn adam qyzyǵatyndaı dá­re­jege kóterýimiz kerek. Men sizge aıtaıyn, 1917 jyl­dary «halyqtar ákesi» atanǵan Stalın kóke­miz Lenın ekeýi myqty ǵalymdardyń bárin «kýlak, baı» dep qurtyp, jartysyn túrmege japty. Al jartysy shet elderge qashyp qutyldy. Sóıtip, zııalylardyń, ǵalymdardyń byt-shytyn shyǵar­dy. Al keıin ne boldy? Olarsyz barlyq jumys toqtap qaldy, ekonomıka júrmedi. Qyrǵyn soǵys, qantógis... Aqyl aıtatyn da, toqtatatyn da eshkim joq. Keıin fınderge qarsy soǵys ashqanda, kishkentaı ǵana memleket qyzyl armııanyń tas-tal­qa­nyn shyǵardy. Olardyń bir adamy elý adamǵa deıin qyrdy. Ol qandaı armııa? Bul ne ózi? Otan soǵysy bastalǵanda nemister tórt aıdyń ishinde basyp-janshyp Máskeýdiń túbine bir-aq jetti. Mine, sonda baryp Stalın oılanyp, ǵylymsyz esh nár­sege qol jetkize almaıtyndaryn, barlyq ja­ǵy­nan artta qalǵandaryn túsinip, qamap qoıǵan ge­ne­raldardy soǵysqa qosty, túrmede jatqan ǵa­lym­dardy zerthanalarǵa jiberdi. Ǵylym degen búgin júz myń teńge salyp, erteń 200 myń teńge etip qaıtaryp alam deıtin bazar emes. Onyń paıdasyn birden kóre almaısyń. Búgin salsańyz, onyń jemisin on jyldan, tipti elý jyldan keıin kórýińiz múmkin. Biraq, túptiń túbinde ondaǵan, júzdegen ese bolyp qaıtary haq. Sizge taǵy myna bir jaıtty aıtaıyn. 1943 jyly Stalın joldas bir akademıkti shaqyrsa, «aýyryp jatyr» deıdi, ekinshisin shaqyrsa, ol da «aýyryp jatyr» deıdi. О́zi kúdikshil adam ǵoı: «Olar nege men shaqyrǵan kezde aýyryp qalady?» dep suraıdy. «Qartaıǵan adamdar, kóp jumys jasaıdy, tamaqtary mardymsyz, jaǵdaılary joq, sosyn densaýlyǵy nasharlap aýyryp jatyr» deıdi. «Olardyń jaǵdaıy jaqsy bolyp, tek qana ǵylymmen aınalysýy úshin qansha aılyq berýimiz kerek?» deıdi. Eseptep kelip, «osy jalaqylaryn alty ese kóbeıtseńiz durys bolady» dep jazyp ákeledi. Sonda Stalın «alty» degen sandy qyzyl qalammen syzyp tastap, ústine «júz ese kóbeı­tiń­der» dep qol qoıyp beredi. Bul 1943 jyl, soǵys júrip jatyr. Kórdińiz be, májbúrlik ne istetpeıdi. Árıne, sol jyldary dál sondaı jalaqy berýge múmkin bolmaǵanmen, 1949 jyly sol ýádesin oryndady. Mine, sodan keıin odaq tusynda eń kóp joǵary jalaqyny oblys, partııa basshylary emes, ǵalymdar aldy. Joǵaryda aıtqan A.Alek­sandrovtyń jalaqysy L.Brejnevtiń aılyǵynan eki ese kóp boldy. Sol kezde ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynyń dırektory meniń jalaqym obkom hat­shysynyń aılyǵynan áldeqaıda joǵary edi. Budan shyǵar qorytyndy, ǵylymǵa degen kóz­qa­ras, talpynys óte joǵary bolǵandyqtan, ol kezde tek daryndylardyń daryndysy, myqty­lar­dyń myqtysy ǵana úlken konkýrspen aspıran­tý­raǵa ótetin. Mysaly, men aspırantýraǵa túskende bir orynǵa on-on bes adamǵa deıin tartysty. Mine, osyndaı jaǵdaıda ǵana ǵylymǵa talantty jas­tar tartylmaq. Eger bir orynǵa bir adamnan kelip, ony kósheden taýyp ákeletin bolsaq, ondaı ǵylymnan ne paıda. Sondyqtan ǵylymdy jasartý degen sóz, tólqujatyna qarap jas adamdy alý emes, eń talaptylaryn elep-ekshep, básekelestik jaǵdaıda konkýrspen jasaqtaý. Al sizdiń otyz myńyńyzǵa, professordyń aılyqtan aılyqqa zorǵa jetip júrgenin kóre tura, eshkim ǵylymǵa talasa qoımas. Sondyqtan ǵylymnyń qoǵamdaǵy bedelin arttyrý kún tártibindegi eń kúrdeli de ózekti máseleniń biri bolýy kerek. Onyń sheshýi bireý-aq, eń joǵary jalaqy berip, ǵylymı ju­mys­pen aınalysýyna jaǵdaı jasaý. – Qazaqstan ǵylymı jańalyqtar ashý ja­ǵy­nan bolsyn, ǵalymdardyń sapalyq quramy jaǵynan bolsyn basqa memleketter qyzyǵyp ta, sanasyp ta qaraıtyn áleýeti mol el. Desek te, búginde ǵa­lym­dardyń ashqan jańalyqtary úshin syı-sııapat, marapat memlekettik turǵydan da, qoǵamdyq uıymdar tarapynan da óz deńgeıinde jasalyp júr­megen sııaqty.   – Árıne, ǵylymnyń jetistigin, ony jasap otyrǵan ǵalymdardyń ashqan jańalyqtaryn elep-eskerip baǵalaý, marapattaý, eńbegin nasıhattaý – olarǵa úlken qoldaý, orasan kúsh bereri haq. Biz jańa jyldan keıin UǴA saılaýyn ótkizemiz. Sol saılaýda osyndaı eńbegi baǵalanyp júrgen ǵa­lym­dardy múshelikke saılaımyz. UǴA qury­ly­myn ózgertip, memlekettik mekeme de, qoǵamdyq uıym da boldy. Eń bastysy, búginde ózimizdi ózimiz basqaramyz. Ázirge sheteldegi akademııalardan jaǵdaıymyz tómen bolǵanmen, soǵan birte-birte jaqyndap kele jatyrmyz. Jaǵdaıymyz budan da jaqsarsa, siz aıtyp otyrǵan máselelerdi qolǵa alýǵa kúsh salatyn shyǵarmyz. – Otandyq ǵalymdarymyzdyń ashqan ja­ńa­lyqtary, shúkir, barshylyq kórinedi. Biraq, olardy óndiriske engizý máselesi óte tómen deńgeıde. Qanshama jyl sarylyp, qyrýar qarajat shyǵaryp jańalyq ashqanymyzdy qaıteıik, qajetke jaratyp, ozyq tehno­lo­gııany is júzine asyrmasaq, ne táıiri... – Durys aıtasyz, bul bizdiń de kóńilimizde júr­gen úlken sharýa. Jalpy ǵylymda eki negizgi másele bar. Ol bizde ǵana emes, kez kelgen elde osy eki másele sheshilmeı, ǵylymnyń damýy óte qıyn. Birinshisi, ǵalymdardyń quramyn jasartý. Ekinshisi, zerttelip bitken jumystardy óndiriske engizý. Ras, sórede shań basyp jata berse, jańalyq eskirip, on jyldan keıin eshkimge kerek bolmaı qalmaı ma? Nemese basqa bir memlekettiń qolyna ótip ketedi. Biz­diń qansha jańalyqtarymyz shetelge ketip jatyr, ony bir qudaı bilsin. О́ıtkeni, olardy qarjyl­an­dy­ratyn halyqaralyq NATO, INTAS, MNT degen uıymdar bar. Bularyńyz qazaqstandyq ǵalymdarǵa tam-tumdap qarjy beredi de, paıdasyn ózderi kóredi. Al ǵalymdar oǵan májbúr. Aılyqqa qaraǵan adam bes-on teńgesin artyq tólese, soǵan «laq» etkizip, barlyq ashqan jańalyqtaryn bere salady. Kúnkóris qoı, ne aıtasyń olarǵa? Baıqaısyz ba, Reseı Qıyr Shyǵysqa, adam turmaıtyn jerlerge eks­pe­dısııa jiberip jatady. Eger óte kóp kólemde aqsha bermese, olar ondaı jerge bara ma? Qınalady, biraq ne úshin táýekelge baryp otyrǵanyn jaqsy biledi. Onyń ústine, dárejesi kóterilip, keıin bári aqta­la­dy. Kezinde ózimiz úsh jyl aspırantýrada júz som alyp júrdik te, qorǵaǵan soń jalaqymyz birden úsh esege kóterildi. Búgingi ǵalymdar ony da kórip júr­gen joq. Sondyqtan ǵalymdardyń jaǵdaıyn meılinshe tezirek jaqsartý kerek. Ekinshi másele, jańa­lyq­ty óndiriske engizý. Bul eki sebepke baılanysty engizilmeı otyr. Birinshisi, kóptegen zaýyttarymyz sheteldikterdiń qolyna ótip ketkendikten, otandyq ǵalymdardyń jumysyn jolatqysy kelmeıdi. Ekinshisi, ǵylymı zerthanada alynatyn jańa zattardyń kólemi 1 gramm, ary ketse 100 gramm mólsherinde. Ony eshqandaı zaýyt qabyldaı almaıdy, sebebi seniń 100 gramyńdy olar qaıtsin. Sondyqtan tym qu­rysa 500 kılo, 1 tonna kóleminde daıyndap, usyn­saq bolar edi. Ol úshin jartylaı óndiristik apparattar, jab­dyq­tar, tehnologııalar qajet. Ras, odaq kezinde jobalaý ınstıtýttary, konstrýktor bıýro­lary, al­paýyt zaýyttardyń janyndaǵy eksperı­mentaldy ýchaskeler, sehtar jumys isteıtin de, jańa ǵylymı ónimdi zaýyt basshylary kelip kóretin. О́ıtkeni, gramnan tonnaǵa kóshkende birden ótpeı, keıbir jaǵdaıda korreksııalaýdy qajet etedi. Mine, bizge osy máseleni sheshpeı, eshqandaı dırektor zaýyttyń tehnologııasyn toqtatyp, seniń ju­my­syń­dy qa­byldamaıdy. Demek, jartylaı óndi­ris­tik eksperı­men­ttik sehtar qurý birinshi kezekte tur. Muny Elbasyna jetkizdik, óndiristi jaqsy biletin iri ǵalym adam ǵoı, bizdi qoldady. Qazir osy jumyspen aınalysyp jatyrmyz. – Qarjylandyrý máselesi qalaı sheshilgen? – Jyl saıyn ósip keledi. Qazirgi mınıstri­mizdiń ózi UǴA akademıgi, dúnıe júzi ǵalymdary moıyndaǵan iri ǵalym, ǵylymnyń qyr-syryn jaqsy bilgendikten jaqsy qoldap jatyr. Birte-birte durystalarmyz. – Estýimizshe, ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-diń bir ǵana hımııa fakýltetinde elýge jýyq ǵylym doktory, professor bar kórinedi. Bas­qalardan góri hımııa salasyna ǵalym­dardyń kóptep kelýiniń sebebi nelikten? – Ol bylaı. Birinshiden, elimizde hımııa óndi­ri­si jaqsy damyǵan, zaýyttar kóp. Mynany qara­ńyz, metallýrgııa degen ol da hımııa. Rýdany alǵan soń, ony tazartyp, baıytý – bári hımııa. Shymkentte qorǵa­syn, munaı óńdeý, shına, Jambylda tyńaıtq­ysh­tar­dyń úsh zaýyty, О́skemende álemge belgili 4-5 metal­lýrgııa, Pavlodarda eki alıýmınıı, munaı óńdeıtin úsh óndiris, t.b. zaýyttar bar. Mine, osynyń bári hımııa. Oǵan eki hımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qosyńyz, olar da ǵalymdardy daıyndaıdy. Endeshe, hımııa ǵylymy damymaı qaıda barsyn. Ekinshiden, kezinde Lenın «Kommýnızm degenimiz – eldi elektr­lendirý» dese, Hrýsheev «oǵan qosa hımııalandyrý» dedi emes pe. Al bizdiń mektep bitirýimiz sol kezge týra keldi. Sodan da shyǵar, ol kezde hımııa fakýltetine túsý qııamet-qaıym edi. Men oqýǵa túskende bir orynǵa on-on bes adamǵa deıin jetip, úlken konkýrs boldy. Sol jyldary eń myqty oqıtyn, ózine senetin balalar ǵana hımık bolýdy tańdady. – Jaýyr bolǵan saýal demeńiz, ózińizdiń osyndaı dárejege jetýińizde ómirde kimge qaryzdarmyn dep sezinesiz? – Eń birinshi ata-anama. Oqytpaı, ju­mys iste­ge­niń durys, turmys jaǵdaıy­myz nasharlap bara ja­tyr dese, qaı­ter edik. О́zim qarapaıym otba­syn­da óstim. Aýyl adamdarynyń muq­taj­dyqtary jetip jatady. So­ǵan qaramaı «ózimiz oqymaı qal­­dyq, sender oqyńdar» dep biz­ge jaǵdaı jasady. Sodan ınstıtýtty bitirip, joldamamen zaýyt­qa ketip bara jatqan jerimnen, búginde mar­qum óte taza, ǵylymǵa berilgen naǵyz ǵalym, kafedra meń­gerý­shisi, professor Ravıl Vahıdov aǵa­ıy­myz: «Zaýyt­ty qoıa tur, ol esh jaqqa qashpaıdy. Sen ǵylymǵa kel, bola­sha­ǵyń­dy kórip turmyn, seniń qolyńnan úlken ǵalym bolý keledi», dep qoımady. Sodan ákeme baryp aqyl­da­syp edim: «Balam, biz taǵy biraz jylǵa shydarmyz. Muǵalimińniń kóńilin qudaı beker saǵan buryp turmaǵan shyǵar, bara ǵoı», dedi. Sodan keıin Más­keý­ge aspıran­tý­raǵa túsip, Mendeleev atyndaǵy Máskeý hımııa-tehnologııa ınstı­týtyna barǵanymda, organıkalyq elektro­hımııa sa­lasynda dúnıejúzine áıgili ǵalym M.Iа. Fıo­shınniń zerthanasyna tústim. Minezi ashyq, sengish, óte aqkóńil edi, keıde oǵan men: «Siz osy qazaq sııaqtysyz», deıtinmin. Mine, ǵalym bolyp qalyptasýyma osy eki adamnyń eńbegi erekshe. Men úshin ata-ana al­dyndaǵy boryshtan ustaz­dyń boryshy bir kem emes dep oılaımyn... – Mazmundy da tushymdy áń­gi­meńizge kóp rahmet. Jetpis jas­tyń jotasyna shyqqan múshel­toıyńyz qutty bolsyn!

Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.