Qarashashqa hat

Tańsyq, á? Tańyrqarlyqtaı tirlik-aý. Tańdanys týdyratynyn sezemiz. Bir redaksııada qyzmettes bop otyryp, hat jazysqany qalaı dep, tańdaı taqyldatatynyn bilem ǵoı jurttyń. Árkimniń óz yrqy bar, ony tejep, quryqtaı almaısyz. Jáne de mundaı úrdis bu­rynnan qalyptasqan. Izashary biz emespiz. Álemdik mysaldy bylaı qoıǵanda, jazýshy­lar Á.Nurshaıyqov pen S. Baıjanov qa­syn­­da­ǵy uldaryna hat jazǵan. Janynda júrgen jan jarlaryna syr aqtaryp, hat joldaǵan qalam­gerler qanshama? B.Bulqyshevtiń zamandasqa hatyn qaıda qoıamyz? M. Maqataevtyń Fa­rı­zaǵa muńyn shaǵýy da júrek hatyndaı ár kó­ńilde jattalyp qaldy emes pe? Halyq qa­laýlylary, aınymas dostar bolǵan Sh.Mur­taza men K. Smaıylovtyń el taǵdyryna eleń­dep jazǵan jazbalary ómirsheńdigin áli kúnge dáleldep júr. Áńgime hattyń kimge, qalaı ja­zylýynda bolsa kerek-ti. Mazmuny qandaı? Mańyzy she? Álqıssa, sonymen kimge hat jazǵaly otyr­myz? Túısik túrlishe túrtkilenip turǵandaı. Bol­jamy bar. Baǵdary belgili bolǵandaı. Ba­dy­raıyp taqyrybynan da ańǵarylyp tur emes pe? Báse, deńiz, hatty Qarashashqa arnaımyz! Qarashash! Bul esimdi uzynsonar túsindirip jatýdyń qajeti shamaly ǵoı. Birden belgili esim. Oqyrmannyń tiline táttideı úıirilip, talǵatýymen ári jalpaq jurtqa jaıylǵan, kóz qanyq tek – Toqsanbaı ilige ketedi! Iá, oryn­dy, úılesimdi. Ol – Qarashash Toqsanbaı ǵoı. Qazaqtyń kádimgi tilshi qyzy. Sanaýlylardyń sapyndaǵy sarbaz. Baıaǵy keńestik dáýirdegi «Izvestııany» T.Tessiz elestetpeıtinbiz. «Má­­denıet jáne turmys» jýrnaly Sh. Qumarova qalamynsyz qyzyqsyz bop kórinetin. Sh. Beısenova desek, jadymyzǵa «Qazaqstan áıelde­ri» orala ketetin. «Lenınshil jasqa» («Jas Alash») M. Qojahmetova men J. Qýanysh­bek­qy­zynyń qara sózben jyrlanǵan shalqyma­la­ry úshin yqylastana jazylatyn edi jastar jaǵy. Osylaı tántilený, tamsaný, tańyrqaý jalǵasa beretindeı me? Shektelip jatsa da jaǵańyzdy ustamańyz. Sebebi, jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońǵy jartysynda qazaq baspasózin jutynǵan tili men ótkir de óristi, jalyndy da shýaqty kósemsózderimen qulpyrtyp, qundy ete bilgen álgindeı qazaq tilshi qyzdarynyń qarymy men qýatyna jańa ǵasyrdaǵy qurby­lary álde sińilileri áli talaı qyzyǵa quma­r­tatynyna, senimimiz kámil. Iаpyrym-aý, sózimiz uzap ketpeı turyp, bú­gingi keıipkerimiz Qarashash Toqsanbaıdy álgi jýan tizimdegi názik jaratylys ıeleriniń qa­ta­ryna qaımyqpaı qosyp qoıǵanymyz jón bolar, tegi. Joǵarydaǵy qalyptasqan qaly­by­myzǵa sala sóılesek, Qarashashsyz keshegi «Sosıalıstik Qazaqstandy», búgingi «Egemen Qazaqstandy» elestetý múmkin be, oqyr­ma­nym? Ádildigin aıtyńyzshy, múmkin emes qoı. Moıyndalǵandy molynan piship aıtsaq, Qa­rashashtyń moıyldaı qara kózinen osy basy­lymnyń sarǵaıǵan tikpeleriniń tizimi kórinip, eles beretindeı... Hosh, sonymen, hatymdy bastaıyn. Júl­ge­l­ene jazylyp ta ketken eken-aý, ózi. Júre­gi­m­nen shyqqan sózim Qarashash júregine jeter me eken? Talǵampaz da talantty qalamgerdi je­ńil de úlpek, ushpa sózdermen ýanta alma­sym­dy sezemin. Ol jaltyraq pen jylty­raý­yqty, bóspelik pen bátýasyzdyqty, uranshyl­dyq pen utyrsyzdyqty qapysyz ajyrata biletin, sóz qadirin baıypty bezbendep, mánisin jetik baǵalaıtyn ustyndy tulǵa. Tilshiligimen tirshiligin turlaýly etip, ásem áspettegen ádemi de jumbaq álem ıesi. Abaı atamyz: «Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla», demekshi, ol qalam syrynyń beriktigi men bekemdigin, ushqyrlyǵy men utqyrlylyǵyn, saǵy­ny­shy men muńyn, boljaýy men kókseýin jan túkpiriniń qaltarysyna túıip tastap, kó­keı­indegisin syrtqa shym-shymdap shyǵaryp, shy­ǵar­mashylyǵynan lázzatqa bólenip júrgen jan. Adam ataýlynyń bári jumbaq... Jan jum­baqtyǵy qalamǵa darysa, ol da bir qudaı syılaǵan darynnyń básin eselep turady eken... Qarashashtyń bir jazǵanyna toıattanǵan oqyrman, kelesisin kútip kóńili alań bop, yntyǵyp júretini de sol qalam jumbaq­ty­ǵynyń tylsym kúshi eken... Qymbatty Qarashash! Osy hatyma kóz jú­gir­tip ótkenińde qandaı kúıde bolatynyńnan beıhabarmyn, al ózim seniń shyǵarmashylyq laboratorııańa dendep enip, túrlishe derek kó­zine qanyǵyp, qaısysyna kóńil bólsem eken degendeı abdyrap, alaburtyp qalǵanym ras. Maqsatym seni jalań maqtaý bolmaǵandyqtan, shynaıylyq sheginen aspaı, jalqy sıpatyń­nan jalpylyq ólshemge ulastyra, qazaq jýr­nalıstıkasyndaǵy qyz-kelinshekter izdenisi­niń baǵyt-baǵdaryn sezdirip qoıý edi. Sóıtsem, bul yńǵaıdaǵy talǵam men tabandylyq, kór­kemdik pen kúreskerlik, tapqyrlyq pen tal­ǵampazdyq, oılylyq pen parasattylyq, kúr­de­lilik pen kúrmeýlilik, t.b. ózińe ǵana tán erekshe sıpattaǵy alymdylyq pen shalym­dy­lyq qasıetteri seni daralap turady eken-aý. Oǵan dáıegimiz kóp. Jazǵanyń az ba, kóp be? Ol jaǵyna bas qa­tyrý jónsiz. QazMÝ-dyń jýrfagyn támam­dap, týǵan ólkeńe oralyp, aýdandyq «Kommýnıstik eńbek» gazetinde taban aýdarmaı alty jyl qalam kórigin qyzdyryp, shabytyńa qa­nat baılap Almatyǵa kelip, «Sosıalıstik Qazaqstannyń» shańyraǵyna ýyq bolyp qada­lypsyń. Sekirisiń myqty. Ekiniń birine buı­yr­maıtyn násip. Osynyń bárine muryndyq bolǵan, árıne, taǵdyr, talaıyńa buıyrǵan ká­sip. Jazarmandyq kásip. Túsinem, aýyl men astana arasyn. Qaı ól­shemmen alǵanda da ornyqqan tuǵyryńnyń jóni bólek edi ǵoı. Oblystyq gazetten «SQ»-nyń menshikti tilshiligine at aýystyryp mingenimde, ózimnen-ózim úreılengenim áli esimde. Batpan júk moıynymdy ıip, belimdi taldyr­ǵandaı-tyn. Árıne, bul toqsanynshy jyldar­dyń dáp basynda tabaldyryǵyn ekeýmiz qa­tarlasa attaǵan «SQ»-nyń talaby men jaýapkershiliginen týyndaǵan astarly da asqaq sezim sharpýy bolǵanyn umytpaspyz, sirá. Aýdan jaqta ne jazdyń, bul jaǵy maǵan beımaǵulym. Bir biletinim, qalamyńdy qaı­raq­qa shyńdap, talpynysyńdy údetip, sheber­li­gińdi eselegeniń seziledi. Áıtpese, elimizdiń bas gazetiniń ıleýine shydaýyń ekitalaı bolar edi. Men senimen sodan bergi jıyrma bir jyl boıyna áriptes bop keledi ekenmin. Torǵaıda jatyp-aq, Almatydaǵy jazyp-syzǵanyńa ra­zy bolyp júretinmin. Tilshilerdiń jyldyq jınalysyna barǵanymyzda iskerlik jedel júzdesýlerdegi áriptestik áńgime-pikirlesý­lerde jazýdaǵy betińniń aıqyndyǵyn ańǵaryp qalǵanmyn. Jazǵanyńnan jan-júregińniń ta­za­lyǵyn, bekinip bekemdengen shebińniń bıiktigin oısha saralasam, endi búkil bolmy­syń­nyń mamandyǵyń aldyndaǵy sharbolattaı tutastyǵyn sezinip, súısingen edim. Áli talaı halqyńa qaltqysyz qyzmet etetinińe ımandaı sengem. Sol úmitimdi aldamaǵanyń úshin, rahmet saǵan, qalqam. Kásip týystyǵy men qalam ińkárligi tabystyrmasa, men saǵan bulaı tán­tilik sózimdi áste arnamaǵan bolar edim. Ony túsinýge tıistisiń. Kim kóringenge ıilmeıtin qalamym saǵan hat jazýǵa ózi ıliktirgen meni... Munyń syryn ǵajaıyp qyp kórsetpesem de bolady. Tipti tym qarapaıym ǵana. Bar bol­ǵany – Seniń qalamyńnan týyndaǵan kúlli úlkendi-kishili dúnıelerińniń únemi talǵam­paz­dyqpen jazylyp, el múddesin aıalap, as­qaq­tata jyrlaı biletin jalyndy ún-daýy­syń­nyń shynaıylyǵynda, qaltqysyz berilip ór­nekteıtinińde jatqanyn ashyp aıtqanym jón. Mine, meni jazǵandaryńa úıiriltip turatyn osy qasıetiń. Habaryńa deıin tyqyrlap oqyp, qanaǵat etetinim de sol aqaýsyz, alǵaýsyz, sengen, súısingen kóńilden bolsa kerek. Áli esimde, 1997 jyly qysqa salym, bizdiń salalyq mınıstrlik ǵımaratynyń bir bólmesin jalǵa alyp otyrǵan gazettiń tilshiler qosynyna Ǵabıt Músirep, Zákıra Tóle­shova jáne sen – Qarashash Toqsanbaı kelip qosyldyńdar. Dálizde kezdesip qalyp júrdik nemese ádeıi izdep baryp qaýqyldasyp qaı­ta­tynbyz. Sen «Moskva-8M» portatıvti jazý másheńkesinde qulyndaı oınap, sózben shar­py­syp, oıyńmen shaıqasyp otyratynsyń. Al­ma­tydaǵy «Egemen» redaksııasy senderdi Ar­qa­nyń aıazyna pıma syılap shyǵaryp salǵan­da­ryn gazetten biletin edik, «Arqar qysy jaıly jerge aýsa, biz kerisinshe istep turmyz, bul da eldik minezdiń tarpańdyǵy ǵoı» dep, klavıshten saýsaqtaryńdy ajyratyp, úkiniń uıasyndaı bólmeden oıyńdy Saryarqaǵa sam­ǵa­typ jibergen sándi de sulýlyqqa bókken sá­tiń jadymda jattalyp qalypty. Qystyń qa­qa­ǵan bir keshinde teri tonymmen-aq aıazǵa qa­ry­lyp, aıaldamada turǵanymda, eriksiz esime sen túsip, odan ári úlbiregen raýshan gúli kó­ńilime oralyp, ol myna sýyqtan úsip ketetindeı kúıgelektenippin. Sol gúldiń áli búrisip solmaı, kóz qyzyqtyra jaınap, jan jady­ra­typ kele jatqanyna ishteı táýbe deımiz... Qaraǵym Qarashash! Eki qabatty eski redaksııada qabyrǵalas bólmede, kórshi otyrdyq qoı. Keıde alystaǵy qaryndasyn saǵynǵan­daı bop men kirip barsam, endi birde aǵasyn izdegendeı izetpen úlbiregen sezimińe sálemińdi orap sen esik ashatynsyń. Ondaıda áńgime ár­qıyrǵa sharlaıdy. Otan, týǵan jer, Almaty, ósken orta, qalam ustatqan tuma bastaý... Syr­qattanyp, álsin-áli aýrýhanaǵa túsip, emdelip júrgen ákeńdi kóp aıtatynsyń. Bir joly aýylda eńkeıgen jasyna qaramaı, álde saýyq­qanyn dáleldegisi keldi me eken, ákeń ertteýli atqa qarǵyp minip, quıyndata jónelgende, kózińe jas úıirilipti... Seniń salmaqty, sypa­ıy, baısaldy keıpińe qarap, qattylaý ma eken dep qalsaq ta, sol sátte naǵyz názik júrek, ystyq sezim ıesi ekenińe kózimiz ábden jetken. Seniń bar jazǵanyń jan-júregińniń sharpýy­men pisip-jetilip, sezimge bóktirilip, peshten jańa ǵana alynǵan kúlshedeı balbyrap tura­tyn­dyǵynyń syryn da endi túsindik. Seni ózgelermen shatastyrmaıtyndyǵymyzdyń da sebebi osynda jatqan sekildi. Qolyńdaǵy qa­lamyń ózińdi eshkimge uqsatpaǵan bir tilshisiń. Osy qasıetiń basqalarǵa da darysa ıgi. Qaryndasym Qarashash! Seniń jazǵanda­ry­ńa oqyrmandardyń qushtarlyǵyn oıatyp, kózin jetkizeıin deýden aýlaqpyn. Bul meniń mindetime jatpaıdy. Kózqaraqtysy, «Egemendi» oqıtyndary bul jaǵynan qamshy sal­dyr­maýy tıis. О́zderi-aq seniń shyǵarmalaryńa jaq­sy qanyq dep oılaımyn. Qazir jazǵan­da­ryńdy tanaýynan shúıdelep, tizip qaıtemin. Kóbisin óziń de umytyp qalǵan shyǵarsyń. Áı­teýir bir biletinimiz, Sen elimizdiń asa kórnek­ti óner, mádenıet, ádebıet, ǵylym qaırat­ker­lerinen suhbat alyp, tilińniń maıyn tamyza tálimdi etip jazǵanyń. Olardyń atyn atap, tú­sin tústeýdiń qajeti shamaly shyǵar. Oqyr­man, kókeıińdegi bir nar tulǵany elest­e­ti­ńiz­shi. Áne, sol qaıtalanbas tarlan týraly Qara­shash qalam terbegenin esińe ala júrgeısiń. Aýyzeki áńgimede ne aıtylmaıdy. Sýdaı suı­yq­taý, qumdaı sýsyly basym ketip jatady. Sonyń bárin qol dıirmennen shyqqan undaı map-maıda, túıirsiz ǵyp, dámin tattyra bile­siń. Dámi qandaı jáne! Qarlyǵashym Qarashash! Seniń ár jazǵa­nyńdy kóktemde keler qarlyǵashtaı saǵyna kútip otyratyn oqyrmandaryńnyń bary qan­daı ǵanıbet. Solardan syr jasyryp qaıtem. Qarashash-aý, jazǵandaryńdy jınastyryp, jı­naq etip shyǵarýyń kerek dep únemi, qıy­lyp júrmin ǵoı. Qulaǵyńa aspaısyń. Jazyl­dy bitti. Ony kim oqıdy deısiń. Talǵam­paz­dyqtyń da shegi bar. Seni sendire sóıleıinshi, jazǵandaryńdy qaýzap oqıtyndar, kitap kúı­in­de de qasterler edi ǵoı. Osy jaǵyn shym­baıyńa batyryp ádeıi aıtyp otyrmyn. Áli de kesh emes, óziń úshin emes, ózge úshin quras­tyryp, jınaq etip bastyrshy. Barlyq janr qamtylǵan berekeli dúnıe bolaryna senemin. Qalamdasym Qarashash! Seniń osy gazet qyzmetine jegilgen shırek ǵasyrdan astam merzimde qamtymaǵan taqyrybyń joq shyǵar. Qaı janrdyń da maıtalmanysyń. Sý tógilmes jorǵasysyń. Astanany rýhanı jaǵynan tur­ǵyzyp, sezimmen, talǵammen sáýlettendi­rý­shi­lerdiń birisiń desek, qatelespeımiz. Kirpishpen saraı soǵylar, al kórkem sózben, tereń oımen sol saraıdyń túńligi ómirlik jelpinip turar. Eldiktiń ekpinin sezdirip, Táýelsiz­dik­tiń týyn jelbiretip turar. Berik qaýymdas­tyq­tyń ajyramaıtyn qabyrǵasyn bekemdep qurar! Súıikti gazetińmen qosa seniń de úlesiń bar osy qasıetti qarbalas, kúıbeń tirlikte. Árıne, óziń úshin – kúıbeń, Eliń úshin – kúı-dem! Sen baqyttysyń, ár maqalańmen Ota­nyń­nyń erteńin oılap, jan-júregińmen kúıgen! Al Qarashash! О́ziń bilesiń, gazet beti so­zylmaıdy. Til ushymdaǵy aıtylmaǵany qı­naı­dy. Qalamym da qanattanbaǵan oılarymdy qı­maıdy. О́tkendegi bir ujymdyq qýanyshty oty­­rysta aıtqan «Qımaımyn» ániń sezimimdi baýrap ketkenin qarashy. «Uıasyna batqan kún­di qımaımyn, Erte solyp jatqan gúldi qı­maımyn...» – dep aq kóbelek qanatymen ilesip, myna dáýrenniń baǵasyn asqaqtata áýe­letken ediń. Sonda oılaǵam, myna Qarashash qalamy­nyń qudiretti qarymy ánmen órnek­telgen aly­mymen, názik júrek naqyshymen, ádildikti súı­gen bolmysymen, týralyqpen sýarylǵan talan­tymen, aı sáýlesindeı aqı­qat­shyl aqyl-oıy­men ajarlanyp, bólek bitimdenip, sapalyq nus­qasymen aıqyndalyp turǵan eken ǵoı dep. ...Osy oıymnyń durystyǵyn oqyrman­da­rym da quptar dep, sergip, úmitti jaımen úshbý hatymdy aıaqtadym, Qarashash! Qaısar ÁLIM.