Saýda órkendese, ómir kórkemdeledi

ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

__________________

Búginde, ásirese naryq jaǵdaıynda saýdasyz ómirdi kózge elestetý qıyn. Olaı bolsa, osy salanyń hal-ahýaly qandaı? Osy jáne ózge de saýaldarǵa Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi Saýda komıtetiniń tóraǵasy Aıdar QAZYBAEV jaýap beredi.

– Aıdar Qalymtaıuly, saýda salasy Qazaqstannyń táýelsizdigi jyldarynda ulttyq ekonomıka­nyń qozǵaýshy kúshi boldy deýge bolady. Sizdiń oıyńyzsha, osy jyldary qandaı ózgerister boldy jáne qandaı jetistikterge jettik?

– Saýda – kez kelgen memlekettiń ekonomıkasyndaǵy mańyzdy quram­das­tardyń biri. Ejelden-aq saýda joldary qalalar men memleketterdi baılanystyryp, ártúrli halyqtardyń mádenıetin, ǵylymy men ozyq oı­laryn sabaqtastyrǵan. Qazaqstanda na­ryq ekonomıkasy men barlyq eko­nomıkalyq júıeniń qalyptasýy saýda salasynan bastaldy desek, artyq aıtpaspyz.

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin jas respýblıka úshin aýqymdy ekono­mıkalyq daǵdarysty, onyń ishinde, gıperınflıasııany, óndiristiń tolyq toqyraýyn, tólemderdegi toqyraý­dy, halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń tó­mendeýin jeńý úlken syn boldy. Osy kezeńde kásiporyndar men uıym­dardyń jappaı jabylýy jáne ón­diristiń quldyraýy saldarynan ju­myssyz qalǵan eńbekke jaramdy turǵyndardyń edáýir bóligin ishki saýda jumys oryndarymen qamtamasyz etti. Al syrtqy saýda elge sheteldik valıýtanyń quıylýy men álemdik saýda júıesimen birtindep kirigýge jol ashty. Áleýmettik mańyzy bar qu­bylys – «dorbaly» saýdanyń alǵash­qy órkenderi paıda boldy. Qyzmettiń osy túri naryq suranystaryna jedel ıkemdeldi.

Qazaqstandyq «dorbashylar» ha­lyq úshin qajetti taýarlardy qol­jetimdi baǵamen negizinen Qytaı men Túrkııadan ákeldi. Bul ishki rynokta tutyný taýarlary tapshylyǵyn tó­mendetti.

90-shy jyldardyń ortasynda saý­da ınspeksııalary, memlekettik jabdyqtaý men memlekettik tutyný odaǵy júıesi joıyldy, al mem­le­kettik saýda kásiporyndary monopolııadan shyǵarylyp, naryqqa tapsy­ryldy. Olardyń qysqaryp, jeke menshik túrine ótýinen keıin saýda bırjalary, jeke menshik dúkender, kóterme saýda qoımalary men termınaldar paıda boldy.

Sońǵy 15-20 jylda saýda sala­synda bolǵan ózgerister deńgeıin statıstıka kórsetkishterine júgine oty­ryp baıqaýǵa bolady. Máselen, 2010 jyly bólshek saýda taýar aına­lymy 1993 jylmen salystyrǵanda 700 ese ulǵaıdy jáne 3 trln. teńge­den asty. 2010 jyly taýar aınalymy ár adamǵa shaqqanda 1993 jyldaǵy 290 teńgeden 200 000 teńgege deıin ulǵaıdy.

Quqyqtyq alań qurýdyń arqasyn­da, turǵyndardyń tóleý qabiletiniń ósýi men jalpy halyqtyń ál-aýqa­tynyń joǵarylaýy nátıjesinde Qa­zaqstan iri ınvestorlar men saýda jelileri úshin tartymdylyqqa ıe boldy. Oǵan «Ramstor», «GROS» jáne basqa da álemge áıgili saýda jelileriniń óz iri saýda ortalyqtaryn ashýy dálel bola alady. Álemdegi eń iri saýda jelileriniń biri «METRO Kesh end Kerrı» jelisi Qazaqstannyń bes qa­lasynda kóterme-bólshek saýda orta­lyqtaryn ashý arqyly jalpy alǵanda Qazaqstan ekonomıkasyna 170 mln. eýrodan astam ınvestısııa saldy.

– Respýblıka táýelsizdik alǵan kezeń men qazirgi Qazaqstan ekono­mıkasy úshin saýda salasynyń róli qandaı?

– Meniń oıymsha, kez kelgen memleket úshin saýda salasynyń róli men orny ekonomıkalyq saıasatta bastap­qy kezekte bolý kerek. Birinshiden, halyqtyń jumyspen qamtylýynyń eń joǵarǵy deńgeıin saýda qamtama­syz etedi. Qazirgi tańda Qazaqstannyń ekonomıkalyq belsendi halqynyń 15 paıyzy nemese 1,2 mln. adam saýda salasynda jumys isteıdi, el IJО́-inde saýdanyń úlesi ósýde jáne ol 12,8 paıyzǵa jetti. Shamamen zańdy tulǵa­lardyń 40 paıyzy ishki saýda sa­la­­synda qyzmet atqarady. Ekinshiden, bul sala sońǵy tutynýshyǵa barynsha jaqyn jáne tutynýshylyq qajettilik­ter men múmkindikter qury­lymyn, so­ny­men qatar halyqtyń ómir súrý deń­geıiniń dınamıkasyn taldaýǵa mú­mkin­dik beredi. Bylaısha aıtqanda, taýar­dyń ekonomıkalyq qurylymy bolyp tabylatyn kórsetkish – baǵa arqyly memlekettiń ekonomıkalyq damýy men ınflıasııalyq úrdisterin baǵalaýǵa bo­la­dy. Úshinshiden, naryq­tyq ekonomı­ka­sy bar elderde saýda barlyq ekono­mıkalyq úrdisterge aı­tar­lyqtaı áser etedi. Oǵan aıqyn mysal Búkilálemdik saýda uıymyna ótý nemese elder ara­syndaǵy ekonomıka­lyq zańnama úıles­tiretin jáne ekono­mıkalyq jospardy retke keltirip oty­ratyn erkin taýar almasý men qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etetin Qazaqstan, Re­seı, Belarýs ara­­synda Keden oda­ǵynyń qurylýy.

– Siz atap aıt­qandaı, memle­ket­tiń basty maqsaty quqyqtyq alań qurý jáne iskerlik belsendilikti jetildirý bolyp ta­by­la­dy. Qazirgi tańda komıtet qan­daı zań jobalaryn ázirleýde?

– Sońǵy úsh jylda ishki saýda salasyndaǵy damýǵa qosymsha serpin bergen birqatar zańdar qabyldandy. 2009 jyly qarasha aıynda saýdanyń uıymdastyrylǵan túrine ótý maqsa­tynda «Taýar bırjalary týraly» zań kúshine endi. Soǵan sáıkes taýar bır­jalary menshiktiń aksıonerlik túrine kóshti, taýar bırjasyn retke keltirip otyrýda Úkimet pen memlekettik organ­dardyń ókilettilikteri naqty aıqyn­daldy, al bırjalardyń qyzmeti saýda bırjalarynyń zamanaýı túrine baryn­sha jaqyndastyryldy.

Qazirgi tańda taýar bırjalarynyń, brokerlik-dılerlik uıymdardyń sany ósýde. Osylaısha, Qazaqstan aýmaǵynda lısenzııa alǵan 300-den asa brokerlik-dılerlik uıymdar men 11 taýar bırjalary qyzmet kórsetedi.

Zań qabyldanǵannan keıin bir jyl­dyń ishinde bırjalyq mámilelerdiń jalpy kólemi shamamen 90 mlrd. teń­geni qurady jáne 2009 jylmen salystyrǵanda 57,2 paıyzǵa ósti. 2009 jylmen salystyrǵanda (94,5 mlrd. teńge) saýdaǵa usynylǵan taýarlar kólemi 9 ese (884 mlrd. teńge) ósti. 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha jasalǵan mámileler sany 2009 jylǵy 1100-den 10 000-ǵa deıin ulǵaıdy.

2010 jyly kásiporyndar óndirgen ónimderdiń sapasy úshin jaýapkershiligin arttyratyn jáne tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaıtyn táýelsiz ınstıtýt­tardyń rólin arttyrǵan «Tutyný­shylardyń quqyǵyn qorǵaý týraly» zań qabyldandy. Ústimizdegi jyly «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine saýda qyzmetin retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy kúshine endi. Zańda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵany turaqtandyrý úshin birqatar júıelik sharalar qarastyrylǵan. Onyń ishinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna qoıylatyn bastapqy jáne shekti bólshek saýda baǵalaryn anyqtaý reti kórsetilgen.

2010 jyly Qazaqstannyń táýel­sizdigi jyldarynda alǵash ret 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynda saýda qyzmetin damytýdyń salalyq baǵdarlamasy bekitilgenin atap ótken jón. Baǵdarlamada saýdany orta merzimde damytýdyń jal­py máseleleri, onyń ishinde, bólshek, kóterme, bırjalyq, elektrondy saýda jáne qoǵamdyq tamaqtandyrýdy biriktirgen syrtqy jáne ishki saýda má­seleleri kórinis tapqan. Osy baǵdar­lamany iske asyrý sheńberinde  Úkimet el óńirleriniń saýda alańdarymen qamtamasyz etilý normatıvterin bekitti, alǵash ret saýda rynoktarynyń tól­qu­jatyn berý uıym­dastyryldy, kom­mý­naldyq rynoktarǵa talaptar bekitildi.

Qazirgi ýaqytta komıtet «Elek­trondy saýda týraly» zań jobasyn ázirleýde. Jedel ósip kele jatqan saýda segmentinde quqyqtyq vakýým baıqa­lady jáne osy zań jobasy 2012-2013 jyldarda qabyldanady dep oılaımyz. Sonymen qatar «Saýda bırjalary tý­raly» zań jobasyna ózgerister engi­ziledi. Sebebi bırjalyq saýdanyń qar­qyndy damýy keıbir zańdaǵy qaıshy­lyqtarǵa ákep soqtyrdy jáne saýdanyń osy segmenti negizinen budan ári bır­jalyq saýdanyń halyqaralyq stan­dart­taryna sáıkestendirýdi qajet etedi.

– Iаǵnı qazirgi tańda ishki saýdaǵa úlken kóńil bólinip otyr. Al syrt­qy saýdaǵa she?

– Ishki saýda – bul saýda-sattyqtyń eń qıyn, boljap bolmaıtyn, sezimtal segmenti. Al syrtqy saýdada 2007-2009 jyldarda negizinen eksportty jetildirý má­selesinde birqatar ózgeris­ter engizilgen bolatyn. Bul óz­gerister qazirdiń ózinde respýblıka ekonomıkasyna jaq­sy nátıjeler berip otyr.

2007 jyly Ulttyq eks­porttyq strategııa jobasy ja­­saldy, Eksporttaýshylar keńesi quryldy, sonymen qa­tar alǵashqy «Úzdik eks­porttaýshy» respýblıkalyq konkýrsy ótkizildi. 2008 jy­ly eksportty jetildirý boıyn­sha «KAZNEX» korpo­rasııasy, al 2009 jyly shı­kizattyq emes eksportty qol­daıtyn taǵy bir ınstıtýt «Kazeksportkepil» AQ quryl­dy. 2008 jyldan bastap orys jáne aǵylshyn tilderinde sheteldik oqyrmandarǵa baǵyt­tal­ǵan «Eksporttaýshy» jýr­na­­ly shyǵarylady. 2010 jyly 700-den asa qazaqstandyq ká­sip­oryn tirkelgen www.kazimc.kz Qazaq­stan Respýblıkasynyń Elektrondy aq­parat­tyq marketıng ortalyǵy veb-portaly iske qosyldy.

– Aldaǵy ýaqytta saýda sala­synda ne nársege kóńil bólinedi?

– Ústimizdegi jylǵy 25 qarashada Elbasy «Qazaqstan. Maqsat­tar-2017» ulttyq is-qımyl josparyn belgiledi. Osy josparǵa sáıkes 2018 jyly Qazaqstan halyqtyń tabysy joǵary elder qataryna qosylýy qajet.

Bul qazirdiń ózinde taýarlyq qyz­met­terdiń sapasyn arttyrý, bólshek jelilerde taýar túrleriniń ulǵaıýy men saýdanyń zamanaýı formatyna kóshý úshin zańdyq, qarjylyq jáne uıymdas­tyrýshylyq sharttardy qurýdy talap etedi. Sonymen birge saýda salasynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn artty­rý jumystary jalǵastyrylady. Bul jańa álemdik rıteılerdiń kelýi men otandyq rıteılerdiń paıda bolýyna yqpal jasaýy tıis. Qazaqstandyq taýar­lardyń bólshektik jelige enýge tosqaýyl qoıý jaýapkershiligi kúsheıedi.

Ulttyq bankpen birlesip bólshek saýda jelilerindegi aqshasyz esep aıy­rysýdy yntalandyrý jáne aqshasyz esep aıyrysý kezindegi tranzaksııalyq shyǵyndardy azaıtý boıynsha sharalar ótkizý josparlanǵan, bul óz kezeginde saýdadaǵy kóleńkeli aınalym deńgeıin azaıtýy tıis. Álemdik taýar bırja­larynyń jumys tájirıbesine sáıkes bırjalyq saýda ádisteri daýystyq ádis­ten elektrondy ádiske aýyspaq. Son­­daı-aq, taýar bırjalary men bır­ja­lyq brokerler qyzmetiniń sapasy artady.

Qazaqstan ekonomıkasynda saýda-sattyq isinde qamtylǵandar sany 1,5 mln. adamdy qurap otyr, ıaǵnı osy salada eń kóp adam qamtylǵanyn atap ótkim keledi. О́kinishke qaraı, sala qyzmetkerleriniń kásibı merekesi – Saý­da qyzmetkerleri kúni joq. Áli de bolsa saýda-sattyq qyzmetkerlerin, ásire­se, saýda rynogyndaǵy qyzmetker­lerdi áleýmettik qorǵaý men áleýmettik kepildendirý máseleleri tolyǵymen sheshimin tappaǵan. Saýda salasynda úkimet­tik emes uıymdar ınstıtýty damyma­ǵan jáne saýda salasyn damytý men qoldaý sharalary boıynsha taýar bır­ja­lary men iri rıteıler arasynda biregeılik baıqalmaı otyr.

Jalpy alǵanda, saýda salasynda birtalaı jumys atqaryldy, biraq alda qyrýar jumys kútip tur. О́ıtkeni, memleket jospary neǵurlym órshil bolǵan saıyn soǵurlym ekonomıka salala­rynyń básekege qabilettiligi de arta túsedi.

Áńgimelesken Venera TÚGELBAI.