Sultanmahmut úshin sor keshken…

Sultanmahmut Toraıǵyruly!

Keıde kisi aty-jónin aıtsaq jetti, onyń óne boıynan ot órilip, ushqyn shashqandaı bolatyny bar.

Qarańǵy qazaq kógine

О́rmelep shyǵyp kún bolam.

Qarańǵylyqtyń kegine –

Kún bolmaǵanda, kim bolam?! – deıtin Sultanmahmut Toraıǵyruly esimin aýyzǵa alsaq bitti, jasynan lapyldap janyp ósken, jalyndap ótken, óleń otyna órtenip ólgen qyrshyn daryn kóz aldyńa kelip tura qalady.

Alashtyń uranyn jazǵan Sultanmah­muttyń kinási de, kúnási de, eger eski kóz­ben qarar bolsaq, Álıhan Bókeı­han­uly, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dý­­latuly, Júsipbek Aımaýytuly, Maǵ­­jan Ju­mabaıuly sekildi elim, j­erim dep eńirep ótken azamattardyń qaı-qaı­sysynan da bir mysqal kem emes. Bú­gingi tilmen aıtqanda, jalyn at­qan aqyn­nyń halqyn súıýi, halyq úshin basyn báıgege tigýi óziniń álgi árip­tes­te­rinen artyq bolmasa kem emes degen sóz bul! Professor Beısembaı Ken­je­baıulynyń aıtýyna qaraǵanda, Sul­tan­mahmut qaıtys bolǵanda uly aqyn Maǵ­jan Jumabaıuly jylap turyp: «Ala­taýdaı aqynyńnan aıyryldyń qa­zaq, Qanatyńnan qaıyryldyń qazaq», dep óleńmen saǵattap sóz sóıleýiniń sy­ry, shyn qaıǵynyń qaraly jyry da mine, osyn­da. Al olaı bolsa, atalmysh qa­­zaq má­denıetiniń Alataýdaı alyptary qıyn taǵdyr keship, aıdalyp, aty ja­byq kelip búgin ǵana aqtalyp jat­qan­da To­­raı­ǵyrulynyń «taırańdap» oqýlyq­tar­dan oryn alyp, ortamyzda júrgeni qalaı?

Bizdińshe, munyń eki sebebi bar. Eń aldymen suńqarjúrek aqynnyń qara daýyl soqqan qaraly, halyqty qanjylatqan, qansyratqan jaraly jyldarǵa ilikpeı, jetpeı – 1920 jyly, jıyrma jeti jasynda qaıtys bolýy.

Asyly, Sultanmahmut basynyń kirlenbeı aman qalýynyń ekinshi basty sebebi – zertteýshisiniń júrekjutqan myqtylyǵynda, zertteýshisiniń aqyn taǵdyry úshin aıanbaı, tabandy túrde úzdiksiz kúrese bilýinde.

О́tkenge kóz jiberip, kóńil qydyrtyp oılansaq, ádebıet pen ónerge jasalǵan saıası naýqannyń qaı-qaısysynan da S.Toraıǵyruly murasy tys qalǵan emes eken. Alaıda sonyń bárinen der merziminde aqtalyp shyǵyp, uly aqyn esimi men ádebı murasynyń bizben birge júrýine, Jer-Ananyń qushaǵynda ǵana emes, halqynyń qushaǵynda jasaýyna bas sebepker adam – aıaýly ǵalym Beısembaı Kenjebaıuly!

Sultanmahmut Toraıǵyruly bar ádebı murasyn – bar taǵdyryn Beıse­keńe amanat etip tapsyryp ketkendeı, B.Ken­jebaıuly bar ǵumyryn uly aqyn mu­rasyn tanýǵa, tanytýǵa, ár kezeń­de jabyl­ǵan jaladan arashalaýǵa baǵysh­taıdy. О́zi aqyq tanyǵanynan tanbaı­tyn tabandy – beldesken jerde ne beli syn­baı, ne beldigi úzilmeı qaıt­pas qaı­sar ǵalym Beısembaı Ken­je­baı­uly bol­maǵanda, ol aqyn árýaǵy úshin ba­syn báıgege tigip, jan sala kúres­pe­­gen­de Sultanmahmut esimin ólideı-aq álde­­qashan aqtańlaqqa aınaldyryp jibe­rip, aqtańlaqtar esebinen, joǵaryda atal­ǵan áriptesterimen birge, jylap-eńi­rep endi-endi qaıta ashyp, qaıyra qaýy­shyp máz-meıram bolyp jatatyn edik… Sul­tanmahmut úshin de aqyn jyr-murasyn qadirleıtin ısi qazaq Beısekeńe qaryzdar.

Beısembaı Kenjebaıuly Sultan­mah­mut rýhyna múltiksiz berilgen, alańsyz arnalǵan jan edi. Tiri tyshqandy jaǵalamaı, óli arystandy baǵalaǵan shynaıy ǵalym edi Beısekeń. Bul jolda ol bedelge bas ımedi, mansapqorǵa jaǵynbady, aqıqattan tanbady. Dáıimgi tabandylyǵyn uly aqyn murasy daýǵa túskende de tanytty. Uly aqyndy anyq­taý, aqtaý, taný, tanytý jolynda ol ultshyl da, kosmopolıt te atandy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetiniń qaýlysyna da ilikti. Qaısar áreketi úshin Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń ár kezdegi hatshy­lary bolǵan M.S.Solomensev, N.Jan­dil­dınmen silkilesip aıtysty. Aıtys jaıyn aıtpas buryn «Sultanmahmuttanýǵa bastaǵan bul jol qalaı arnalanyp edi?» – sony anyqtap, oılanyp alaıyqshy.

– Toraıǵyruly taqyrybyna qashan, qalaı keldińiz? – dep suradym birde Beısekeńnen.

– Uly aqyn esimin men tuńǵysh ret 1922 jyly estidim, – dedi ǵalym sabyrly ǵana. – Kelesi jyly aqynnyń «Adasqan ómir» degen atpen jaryq kórgen jınaǵyn oqydym. Aqyn shyǵarmalary maǵan aıryqsha áser etti. Sol kúnnen bastap Sultanmahmut meniń súıip oqıtyn aqynyma aınaldy.

 Máskeýde M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda oqyp júrgende 1939-1940 oqý jyly «Sultanmahmut Toraıǵyruly» degen taqyrypta kýrs jumysyn jazdym. Ol 1940 jyly mamyr aıynda, aqynnyń qaıtys bolǵanyna jıyrma jyl tolýyna oraı «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalandy.

Mine, sodan beri men Sultanmah­muttyń ómiri men shyǵarmasyn zertteý jumysymen úzdiksiz aınalysyp kelemin. Aqynnyń eki poemasyn kitap etip shyǵardym. Tańdamaly shyǵarmalary eki ret meniń basqarýymmen jaryqqa shyqty. Aqyn ómiri men shyǵarmalary haqynda kóptegen maqala, «Sultanmahmuttyń aqyndyǵy» (1949 j), «Sultanmahmut Toraıǵyruly» (1957 j), «Sultanmahmut Toraıǵyrulyn zertteý, taný máselesi» (1968 j) sekildi zertteý eńbekterin, «Asaý júrek» áńgimeler jınaǵyn shyǵardym».

Ǵalym kezinde bul jaılardy jáı habarlaý yńǵaıynda qarapaıym ǵana aıtqanymen, bastan keshken qıyndyǵy aıta qalǵandaı aýyr bolypty.

B.Kenjebaıuly sonaý qyrqynshy jyldardyń ózinde, Sultanmahmut ult­shyl býrjýazııa ókili retinde baǵa­lanatyn kezeńde aqyn murasyna tónip kele jatqan qaýipti sezip ony «Halyq aqyny» bıigine kótere baǵalapty. Solaı baǵalapty da aıyqpas, qutylmas pálege qalypty. Ol «Sultanmahmut qazaq halqynyń ashynǵan oıyn, muńyn, tilegin, ańsaǵan armanyn, asyl sana-sezimin boıyna sińirgen, qazaq halqynyń ómiri men turmysyn, áleýmettik jáne rýhanı beınesin túgel qamtyp jyrlaǵan talantty aqyn. Qazaq halqynyń Abaıdan keıingi realıst úlken aqyny» («Sosıalıstik Qazaqstan», № 158, tamyz 1945 j) dep jazǵan eken ıgi nıetpen.

Aqynǵa izgi nıet, aqyq baǵalaýdy qı­maǵan solaqaılar tap-tap beripti ǵalymǵa. Atap aıtqanda, Jumaǵalı Sársekov «Sultanmahmut – Shoqan Ýálıhanovtyń, Abaı Qunanbaevtyń, taǵy basqalardyń úlgili dástúrinen tipti aýlaq, reaksııa­shyl aqyn» («Kazahstanskaıa pravda» №185, 15 qyrkúıek, 1946 j) dep uly aqyndy keýdesinen ıtere, keri syryp tastapty. Halyq aqyny dep baǵalaǵan Beısekeńe edáýir til tıgizipti. Ol az deseńiz, tap solaı «halyq aqyny» dep baǵalaǵany úshin Q.Bekhojın Beısekeńdi «Býrjýazııashyl-ultshyl aqyndardyń advokaty» («Kazahstanskaıa pravda» № 212, 28 qazan, 1946 j) dep qaralapty.

«Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» degendeı ǵalym kórgen qýǵyn-súrginniń basy – osy! Bul qýǵyn 1947 jyly ǵalym «Sultanmahmuttyń aqyn­dyǵy» atalatyn taqyrypta kandı­dat­tyq dıssertasııa qorǵar tusta tipti údep ketedi. Qylyshynan qan tamǵan Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıteti 1947 jyly «Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń, Til jáne ádebıet ıns­tıtýtynyń jumysyndaǵy saıası óres­kel qatelikter týraly» arnaıy Qaýly qabyldady. Onda birsypyra eńbektermen birge Sultanmahmut ádebı murasynyń ultshyldyq sıpaty, ony zerttegen ǵalym B.Kenjebaıuly baǵalaýyndaǵy «ustam­syzdyq» synaldy. Keıin ǵalymnyń ózi bul qaýly jóninde bylaı dep jazdy: «Bolǵan is, basymnan ótken ýaqıǵa retinde bir jaıdy aıtpasyma bolmaıdy. Men ózimniń áleýmettik ómirimde synǵa, talqyǵa kóp tústim. Ásirese qyr­­qynshy, elýinshi jyldary jıyrma jyl boıyna derlik úzdiksiz oryndy, oryn­­syz synalyp, aıyptalyp, soqqy kó­rip júrdim… 1947 jyly «Qazaq KSR Ǵy­lym aka­demııasynyń til jáne áde­bıet ıns­tıtýtynyń jumysyn­da­ǵy óres­kel qa­teler týraly» degen qaýly shyǵar­dy. …Qaýlyda meniń «Sultan­­­mah­mut­tyń aqyndyǵy» – degen kandı­dat­tyq dıs­sertasııam – qoljazbam da sy­nal­dy. Onda aqynnyń ultshyldyǵy, qaıshy­lyǵy ashylmaǵan, saıası baǵyty, kózqa­ra­sy asyra baǵalanǵan delindi» (B.Ken­je­baıulynyń «О́mir órinde» ata­la­tyn qoljazbasy. 36-bet. Ǵalym arhıvi).

Ǵalymnyń kúrsiniske toly qoljaz­basynan bir ókinishti jaıdy ańǵaramyz. Baqsaq, B.Kenjebaıulynyń kandıdattyq dıssertasııasy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Qaýlysyna áli eshqaıda kitap bolyp basylmaǵan qol­jazba kúıinde synalyp kirip otyr. Bul ne degen sóz? Birin-biri jaý tutqan qa­zaq­­tyń ásire saq, ásire belsendi, ári Ken­­jebaıulyn kóre almaıtyn bir pen­­deniń jandaıshap áreketi dep bilý kerek muny! Qazir ǵalym arhıvinde «Sul­tanmahmuttyń aqyndyǵy» (1947 j)  atalatyn kandıdattyq dısserta­sııa­synyń túptelgen qoljazbasy saqtaýly. Qoljazba eńbektiń kirispe taraýy (16-bet) jyrtylyp alynyp tastalǵan. Mán-jaıyn suraǵanymda «Qaýlyǵa oraı kezinde jyrtqyzyp tastaǵan» dedi ǵalym. «Kirispede» nendeı oı bar edi? Bul suraqqa jaýapty Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy J.Shaıahmetovtiń Almaty qala­synyń ǵylym, ádebıet jáne kórkem óner qyzmetkerleriniń jınalysynda jasaǵan «Ideologııa maıdanyndaǵy qyzmetkerlerdiń aıbyndy mindetteri» dep atalatyn baıandamasynan tabamyz. Baıandamada J.Shaıahmetov: «Til jáne ádebıet ınstıtýty, onyń jeke ǵylymı qyzmetkerleri bizge deıin bolǵan taptyq qoǵamdardyń óndiris qatynastarynyń áleýmettik mánin ashyp kórsetpedi. Máselen, Kenjebaıuly joldas óziniń «S.Toraıǵyrulynyń aqyndyǵy týraly» (dıssertasııa aty qate atalyp otyr – Q.E.) – degen dıssertasııasynda bylaı dedi: «…halqymyz tap retimen uıymdasyp úlgermegeni bylaı tursyn, tapqa aıqyn jiktelip te jetken joq edi. Sondyqtan da, bizdiń ol kezdegi ádebıetimizde taptyq baǵyt, taptyq kózqaras kúńgirt jatady. Bizde aıqyn, taza tap aqyny, tap jazýshysy joq deýge bolady».

Qazaq ádebıeti tarıhynyń máselelerin mundaı óreskel qate jáne ǵylymǵa qaıshy ádispen baıandaý saldarynan ótken zamannyń ádebıet murasynyń bári, qazaq halqynyń ádebıet ókilderiniń bári birjaqty, tek jaqsy jaǵynan zertteldi. Osydan kelip ótken zamannyń ádebıet ókilderiniń bári jalpy ult, jalpy halyq qamqory dep kórsetildi.

Mundaı teris ádis ótken zamandy, handardy, baılardy, bılerdi dáripteýge, qazaq aýylynyń burynǵy feodaldyq-rýshyldyq qalpyn kókseýge ákelip soqty.

Aqyr aıaǵynda, qazaq ádebıeti tarı­hynyń máselelerin mundaı óreskel qate, ǵylymǵa jat ádistermen baıandaý saldarynan marksızm-lenınızmge kórine qaıshy kelip ǵylymı ádebıetimizde burynǵy qanaýshy taptardyń ókilderiniń bári muntazdaı bolyp shyqty, ezilgen taptardyń ókilderi, ótken zamanda halyqtyń turmys múddelerin kóksegen, ústem tapqa, bıler men bekterge qarsy shyqqan tańdaýly adamdar eskerýsiz qaldyryldy» («Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń habarlary», Almaty 1948 j, 6-bet).

Sóıtip sultanmahmuttanýshy Beısem­baı Kenjebaıulyna qarsy «kampanııa» bastalyp-aq ketti. Jınalys saıyn Ken­jebaev synalady. Baspasóz bitken Ken­je­baevty synap, aı-kápirge aınaldyrady.

«Torǵaı jańbyr jaýsa balapa­nyn qorǵaıdy, burshaq jaýsa basyn qorǵaıdy» degendeı úıirilip soǵyp kele jatqan daýyldan yqpasqa, qoryq­p­as­qa múmkin emes-ti. Kenjebaıuly da Sultanmahmuttyń «az-kem qateles­ke­nin aıtyp, kandıdattyq dıssertasııasyn 1949 jyly qaıta jóndep «Sultanmahmuttyń aqyndyǵy» degen atpen kitap etip shyǵardy. Kitapqa Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń sol kezdegi dırektory Málik Ǵabdýllın partııalyq synǵa qarsy kelmeıtin, partııalyq etıkany eskere otyryp alǵysóz jazdy: «…KK(b)P Ortalyq Komıtetiniń joǵaryda atalǵan qaýlysynda jáne J.Shaıahmetov joldastyń «Ideologııa maıdanyndaǵy qyzmetkerlerdiń aıbyndy mindetteri» týraly jasaǵan baıandamasynda B.Kenjebaıulynyń osy eńbegi bolshevıktik ádil synǵa alynyp, Sultanmahmut shyǵarmashylyǵyn zertteýdegi avtordyń jiberip alǵan eleýli qate-kemshilikteri atap kórsetilgen bolatyn. Onda Kenjebaev joldas Sultanmahmut shyǵarmalaryn madaqtaýmen bolyp, onyń taptyq áleýmettik mánin jáne qaıshylyqtaryn tolyq asha almady delingen».

Sodan bergi kezde B.Kenjebaev joldas qazaq ádebıetiniń tarıhyn jasaý jónin­de kúrdeli ǵylymı jumystar júrgize otyryp, óziniń Sultanmahmut jaıynda jazǵan osy eńbegin qaıta qarap, ondaǵy qate-kemshilikterin túzep shyqty…» (B.Kenjebaev. «Sultanmahmuttyń aqyn­dyǵy». A., 1949, 3-bet) dedi onda.

Demek, ádebıet pen ónerdi, ǵylymdy ıdeologııaǵa baǵyndyrǵan, saıasat qol­jaý­lyǵyna aınaldyrǵysy kelgen ákimderdiń «sharapaty» arqasynda ǵalym durysyn burysqa «túzedi», týra joldaǵy aqyndy adasty dep jazýǵa májbúr boldy.

Alaıda «qateligin» moıyndaǵanyna qaramastan, B.Kenjebaevty synalýdan, ultshyl atandyrýdan – synaýdan, basyna bult úıirýden tynbady, tanbady «dostary».

1949 jyly 17 sáýir kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵy partııa jınalysy bolyp, onda B.Kenjebaıuly, T.Nurtazın, Á.Qońyratbaev, E.Ysmaıylov sekildi ǵalymdar «ultshyl» kózqarasy úshin aıyptalypty. S.Omarov, J.Saın, S.Mu­qanov sekildi ardaq tutar aqyn-jazýshylarymyzdyń sol joly Beısekeń jóninde aıtqan sózderin stenogrammadan oqysańyz tóbe shashyń tik turady. (Bul jınalys jóninde «Jas alash» gazetiniń 1989 jylǵy 11 qazan kúngi №198 (11235) sanynda jarııalanǵan «Jylymyq aldyndaǵy yzǵar» atalatyn maqalada birsypyra jaılar baıandalǵan).

Sol kezeńniń ásiresolaqaı áperbaqan synshysynyń biri Jumaǵalı Sársekov sózine den qoıalyq: «Sultanmahmut… úlgini, ónegeni orys halqynan úıren dep, dál Abaıdaı ashyp aıta almady… Al aqpan tóńkerisinen keıin ol alashordanyń aqyny, alashordanyń qazaq halqyna qarsy, bolshevıkterge qarsy naǵyz pasyqtyq, naǵyz jaýyzdyq kúresinde úlken qyzmet atqarǵan, daý­ryqpa uranshysy boldy… Alaıda Kenjebaıuly joldas osy aqıqattardy attap ótip, Sultanmahmutty kókke kóterdi, ony «klassık», «zor tarıhı kórinis», «óz zamanynyń azamat aqyny» dep lepirdi» («Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnaly, 1951, № 7) dep jazdy ol.

Uranshyl, urdajyq synshy J.Sár­sekovtiń kim kóringenniń qolynda qol­shoqpar bolyp júretin saýatsyz synshy ekeni kim-kimge de aıan. Al fılosof, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, keıin Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq akademııasynyń akademıgi atanǵan Nurymbek Jandildınge jol bolsyn?! Mansap pen ǵylymdy «sátti ushtastyrǵan» N.Jandildındi de qoıa turaıyq, ádebıetti názik túsinedi deıtin talǵampaz synshy Balamer Saharıevke ne kóringen? Ol «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1952 jylǵy naýryz aıynda jarııalaǵan «B.Kenjebaevtyń tvorches­tvo­syndaǵy qatelikter» atalatyn maqalasynda kisi tanymas, kisilik tabı­ǵatyna qaıshy pikirler aıtady. О́li Sultanmahmutty da ońdyrmaıdy, tiri Beısembaıdy da aıamaıdy. «B.Kenjebaev Sultanmahmutty «óz zamanynyń uly, asqan azamat aqyny», «qazaq halqynyń klassık aqyn-jazýshysy» dep… jónsiz asyra baǵalaıdy da, aqynnyń alash­ordashyl, ultshyl baǵytta bolǵan qatelikterin atústi súıeı salady… shynynda Sultanmahmut usaq býrjýazııanyń soıylyn soǵýshy, sonyń múddesin qorǵaýshy boldy» deıdi. Ol az bolsa «…B.Kenjebaev óziniń bul ultshyldyq baǵyttaǵy óreskel qateleri talaı ret qaıtalanyp kórsetilse de, ol baspasóz betindegi mundaı pikirlerge kúni búginge deıin qulaq aspaı, qatelikterin túzeýge ty­ryspaı keledi. Tipti qatelikterin moıyn­daýdy da qajetsinbeıdi. Biraq onyń mundaı orynsyz «qaısarlyǵyna sovet jurtshylyǵy tóze bermeıdi» (№ 72, 25 naýryz) dep zertteýshini soıylmen urǵandaı sulatyp salady.

Jaqsylyqqa degende altybaqan alaýyz qazaqtyń, jamandyqqa kelgende yntymaqshyl toptyń áreketiniń «nátıjesi» qandaı? Nátıjesin bilý úshin biz ǵalym kúndeligine úńilemiz.

«Bir jyldan keıin – dep jazdy ol kún­deligine, – 1953 jyly, naýryz aıynda aýdandyq, qalalyq partııa komı­tet­teri meni partııa qatarynan shyǵar­dy; Qazaqtyń S.M.Kırov atyndaǵy mem­le­kettik ýnıversıteti qyzmetten bosatty.

Osydan men toǵyz aı qyzmetsiz otyr­dym: jaý dep eshbir mekeme qyzmet­ke almady, eshbir gazet-jýrnal jazǵan­darymdy baspady. Birqatar joldastar maǵan jolamaı ketti.

Sovet azamaty, profsoıýz múshesi, jazýshy, ǵylym kandıdaty qyzmetsiz otyrdy…» («Bolǵan, bastan ótken oqıǵalar», 37-38-better).

Basyna qaraly kún týǵanda «dostary­nyń» jolamaı ketkenine ólerdeı ókingen ol «Tek birdi-ekili joldastardyń aýda­rýǵa alǵan kitaptaryn aýdarystym. So­nymen kún kórdim, bala-shaǵa asyradym. Baspa oryndary bilip qalyp, keıde ony da bergizbeı qoıyp júrdi» (Sonda 38-bet) – depti odan ári álgi atalǵan kúndeliginde.

Jazýshy-ǵalym jary Meńjamal Kenjebaeva:

«Taryqqanda kúısandyq satyp, nan pul ajyratpaq boldyq. Sonda kórshi-qolań «halyq jaýy», partııadan shyǵa­rylǵan ultshyldyń kúısandyǵy qury­syn, bálesinen aýlaq» dep almady. Beı­sem­baıdyń qymbat kitaptaryn bazarǵa apa­ryp satyp, nan qylǵan kúnderimiz bol­dy ǵoı qaraǵym» degen kezinde ta­ryqqan, zaryqqan jyldaryn esine alyp.

Kóńilsiz kúı, kúısiz kúnder qansha ýaqytqa sozylaryn kim bilsin, egerde Beısekeńniń sheshimdi áreketi bolmasa. О́ziniń táýekelshil áreketi jóninde ol: «Qalalyq partııa komıteti partııadan shyǵarǵan soń, men oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi sekretary, sol kezde birinshi sekretardyń qyzmetin atqaryp otyrǵan Z.A.Býnakov joldasqa baryp jolyqtym, jaıymdy aıttym.

Partııadan shyǵarmaq túgil, japqy­zyp, atqyzsańyz da, materıaldardy túgel, jete tekserýińizdi ótinem dedim. Ol kisi soǵan ýáde etti. Isti partııa ba­qylaý komıssııasyna berip, alty-jeti aı teksertti» (Atalǵan qoljazba. 38-bet) dep jazdy.

Munymen de shektelip jatqan ǵalym joq. Joq qatesin birde moıyndaǵan bolyp, birde shynyn aıtyp Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetine, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasyna hat jazýmen boldy. Sóı­tip júrgende Beısekeńniń baǵyna, dush­pandarynyń soryna «bas qanisher» I.V.Stalın óldi... Aqyrǵan aıaz syndy... Sóıtip júrip, toryǵýmen ótken toǵyz aıdan soń, sultanmahmuttanýshy Beısembaı Kenjebaıuly KOKP qataryna qaıta oraldy. Kezinde KOKP qatarynan shyǵarylý – jazaǵa daıyndaý, KOKP qataryna qaıta oralý – jazadan aman qalý, qaterdiń taralyp, bulttyń ydyraýymen bara-bar edi ǵoı. Sondyqtan da jazyqsyz japa shekken ǵalym KOKP qataryna qaıta oraldy degen sózdi qýanyshty kóńilmen aıtamyz.

Saıası naýqan kezinde, odan keıin de Beısekeń ózi jaıynda ártúrli áreketke barǵan adamdardyń bas-basyna hat jazyp, aıyptaryn aıtyp, aıarlyqtaryn betine basqan. Sondaı hattyń birin alǵa tartaıyq.

«Asa qurmetti Ismet Keńesbaıuly!

Qazaq jazba poezııasynyń asa kór­­nekti ókiliniń biri Sultanmahmut To­raı­ǵyrovtyń aqyndyq shyǵar­mashylyǵyna arnalǵan meniń eńbegim respýblıkalyq «Kazahstanskaıa pravda» gazeti betterinde, sondaı-aq túrli jınalystar men máji­listerde talqylaýǵa tústi. Sonyń barshasynda men eńbegimde jibergen mynadaı «qatelikter» qadap aıtyldy:

1). S.Toraıǵyrovtyń tabıǵatqa hám qoǵamǵa materıalıstik kózqa­ra­syn asyra baǵalappyn, 2). S.To­raı­­ǵy­rovty qapysyz halyq aqyny deppin.

Sársekov jáne basqa nantabar áde­bıetshisymaqtar bul «qatelikterimdi» bar jerde asqan belsendilikpen áshkereleýi meni tańǵaldyrmaıdy. Sondaı-aq olardyń joǵaryda kór­setilgen «qatelikter» arqyly maǵan «ultshyldyq qatelikter» degen jarǵy taǵýy da tańǵaldyrmaıdy meni. Tańǵaldyrmaıtyn sebebi, olar osy arqyly saıası kapıtal jınap alǵysy keledi ǵoı baıaǵy.

Alaıda meni Sizdiń solarmen ymy­ralasyp ketip, tize qosa qımyl­dap, óz ja­nyńyzdan taǵy bir «qatemdi» tapqanyńyz qaıran qaldyr­maı turmaıdy. Sizdińshe men S.Toraı­ǵy­rovty «ábden qalyptasqan marksıst-lenınshil» deıtin kórinemin.

Meniń esime mynadaı jaılar keledi: Siz, birinshiden, S.Toraıǵyrov shyǵar­mashylyǵynyń úlken janashyr-jaqtaý­shysy sııaqty edińiz, ekinshiden, meniń áńgimeli bolyp júrgen eńbegimdi oqyp shyqtyńyz, úshinshiden, Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstı­týty, Qazaq Memlekettik ýnıversı­te­tiniń Ǵylymı Keńesterinde meniń dıssertasııa qorǵaýym ústinde Siz eki ret resmı sóıledińiz. Sonyń qaısysynda da Siz meniń qarapaıym eńbegime jo­ǵary baǵa bere sóıledińiz. Men aıt­qandaryńyzǵa shúbásiz sengen edim.

Sengenim beker bolǵaly tur. Uly Abaı aıtqan «Senbe jurtqa, tursa da qansha maqtap»-tyń keri keldi. Siz endi basqasha saırap júrsiz… Sońǵy birneshe aıdyń mejesinde meniń eńbegim jaıynda Sizdiń pikirińiz túbirimen ózgergen sekildi… Siz tipti meniń «qatemdi» oıdan qosyp, «áshkereleýge» bilek sybanyp kirisip te ketipsiz.

Siz basqaratyn Komıssııaǵa jaz­­ǵan túsinik-hatymda aıtqanymdaı, me­niń eńbegimde S.Toraıǵyrovtyń ta­bıǵatqa hám qoǵamǵa materıalıstik kóz­qarasyn asyra baǵalaýshylyq bar. S.Toraıǵyrov shyǵarmashylyǵy jó­­nindegi meniń pikirim atalmysh eń­be­gimde jáne túsinik-hatymda aıtylǵan.

Meniń óz basyma kelsek, bar sanaly ǵumyrymda (onyń 20 jylyn baspasózde ótkizdim) bir márte de ekijúzdilik tanyt­qan pende emespin.

«Delamı,

Krovıý – strokoıý vot etoıý,

Nıgde ne byvsheı v naıme» –

dep V.Maıakovskıı aıtqandaı hal­qyma, Otanyma adal qyzmet etýge tyrysamyn.

Meniń Sizge degen shynaıy qurmetim men senimimdi qabyl alyńyz.

 B.Kenjebaev.

23(HI-46 j.

Almaty.»

Bul – akademık Ismet Keńesbaevqa baǵyshtalǵan hat.

Apyr-aý, dep oılaısyń búgin, ha­lyq­tan Sultanmahmut syndy súıikti aqynyn tartyp alǵanda kim utady, áıtpese ony buralań-soqpaq qıyn joldarda aqtap, jaqtap kele jatqan B.Kenjebaıulyn jyqqanda kim utady? Ádebıet úshin de, halyq úshin de biryńǵaı utylystan ózge ne bar bul áreketterde? Halyq utylǵan soń jeke pende utty ne, utpady ne?

Halyq dep atqarǵan istiń, mezetinde azaby qanshalyq zor bolýyna qaramastan, aıaǵy – qaıyr! Sý aǵady, tas qalady. Kezeńdik saıası naýqandy maldanǵan mansap ıeleriniń is-áreketi teriske shyqty, ǵalym pikiri ádiletke aınalyp kúni búgin saltanat quryp otyr. Qazir Sultanmahmut atyn atasaq oıymyzǵa uly aqyn murasy úshin kúresken de tiresken Beısekeńdeı ǵalym esimi qosa oralady. Kezinde tiresken tabandy is-áreketi úshin belýardan sor keshse, búgin «Sultanmahmuttanýdyń negizin salýshy» atalady, urpaqtarynan alǵys alady…

Qazaqtyń kórnekti ǵalymy Beısembaı Kenjebaıulynyń S.Toraıǵyrov mu­rasyn aqtaý, jaqtaý jolynda keshken sor, kórgen beınetiniń bul bir kezeńi, bir bóligi ǵana…

Qulbek ERGО́BEK