Álemdik praktıka
El astanasyn bir jerden ekinshi jerge, bir qaladan ekinshi qalaǵa kóshirý álem elderinde, memleketter tarıhynda bar qubylys. Olardyń qatarynda Túrkııa, Avstralııa, Úndistan, Pákistan, Brazılııa, Germanııa, Malaızııa jáne Afrıkanyń kóptegen elderi bar. Sondaı-aq, búginde astanasyn aýystyrý ıdeıasy álemniń kóptegen elderinde qyzý talqylanýda. Bunyń qatarynda Japonııa, Iran, Indonezııa, Ońtústik Koreıa, Egıpet, Argentına, Venesýela, Mońǵolııa, Rýmynııa, ondaǵan afrıkalyq jáne postkeńestik birneshe memleket bar. Alaıda astana aýystyrý máselesi barlyq memleket úshin árdaıym sátti joba bolǵan joq. Oǵan dúnıe júzi tarıhyndaǵy sansyz mysaldar kýá. Sonymen birge álemde Astana kóshirýde qyzyqty eksperımentter de kezdesedi. Oǵan mysal retinde Bırma, Shrı-Lanka jáne Chılı elderin keltirýge bolady.
Astanany aýystyrý prosesi ár eldiń saıası jáne ekonomıkalyq ahýalyna, eldegi problemalar men ulttyq ıdeıalardyń úndesýine baılanysty júzege asady. Mysaly, 1959 jyly Pákistan úkimeti astanasyn ońtústiktegi Karachı qalasynan eldiń soltústiginde Islamabadqa kóshirý týraly sheshim qabyldady. Buǵan basty sebep qala halqynyń tyǵyzdyǵy, teńiz jaǵalaýy men áskerı qalanyń qasynda ornalasýy boldy. Al, Brazılııanyń astanasy Rıo-de-Janeırodan Brazılıaǵa 1961 jyly aýystyryldy. Bul mańyzdy oqıǵa qala halqynyń tyǵyzdyǵy jáne astananyń eldiń basqa bólikterinen alys bolǵanymen baılanystyryldy. Qala qurylysy el astanasy retinde 1956 jyly bastaldy. Brazılıa qalasy tez damý jolyna túsip, álemde sátti aýysqan astanalardyń qatarynan kórindi. Sonymen qatar, álemde óz astanalaryn májbúrlikpen ózgertken elder qatarynda Belız memleketi bar. 1961 jyly hattı daýyly eldiń burynǵy astanasy Belız qalasynyń kúl-talqanyn shyǵardy. Osyǵan baılanysty 1970 úkimet tabıǵattyń tosyn jaǵdaıynan saqtaný úshin, úkimet jumysyn, mańyzdy qujattaryn jáne adamdardy qorǵaý maqsatymen Belmopan Belızdiń jańa astanasy etip jarııalandy.
Sondaı-aq álem tarıhynda astanalardyń kóshirilýi jartylaı nemese sátsiz aıaqtalǵan jaǵdaılar da kezdesedi. Mysaly, 1970-shy jyly Tanzanııanyń astanasy Dar-es-Salamnan ortalyq jaǵalaýda ornalasqan Dodomaǵa kóshti, alaıda bul jaıt osy ýaqytqa deıin tolyqtaı aıaqtalǵan joq. Al 1983 jyly Iаmýsýkro Kot-d'Ivýardyń astanasy bolyp jarııalanǵanymen, kóptegen memlekettik mekemeler men elshilikter burynǵy astanasy Abıdjanda qaldy. Jańa astana eldiń sol kezdegi prezıdenti Felıks Ýfýe-Býanıdiń týǵan qalasy bolatyn. Ol osylaısha memlekettiń ortalyq aımaǵyndaǵy damýdy yntalandyrǵysy kelgenimen, bul ıdeıa eldegi ekonomıkalyq jaǵdaılardyń áserinen sátti júzege asqan joq.
Búginde álemde eki qalasy da astana retinde qyzmet atqaratyn elder bar. Mysaly, 1982 jyldan bastap Shrı-Lanka astanasy Shrı-Djaıavardenepýra-Kotte sanalǵanymen, alaıda kóptegen memlekettik fýnksııalar Kolomboda qaldy. 1999 jyly Malaızııa óziniń keıbir ákimshilik fýnksııalaryn Pýtradjaıaǵa aýystyrǵanymen, resmı astanasy Kýala-Lýmpýr sanalady.
Al Bırma memleketi astanasyn nege aýystyrǵany osy kúnge deıin jumbaq. Bırmanyń burynǵy astanasy Iаngon bolatyn. Alaıda 2005 jyldyń qarashasynda memlekettik qyzmetkerlerge áskerı hýnta tarapynan 2002 jyldan beri salynǵan, biraq eshqashan jarııa etilmegen soltústikte ornalasqan Neıpıdo qalasyna kóshý týraly buıryq berildi. Sarapshylar bul ózgeris astrologııalyq keńes pen memleketti syrttan tónetin qaýipten saqtaý maqsatynan týyndaǵan bolýy múmkin dep túsindiredi.
Qazaqstandyq tájirıbe
Al elimizdiń astanasyn aýystyrýǵa qandaı jaǵdaılar túrtki boldy? Bul týraly Elbasymyz «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda «Qazaqstannyń jańa astanasynyń jobasy kezdeı̆soq paı̆da bolǵan joq. Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap jańa jaǵdaı̆, sol jaǵdaı̆ erekshelikterin kóldeneń tartqan múlde basqa memlekettik ahýal qalyptasty. Qazirgi ýaqyttyń shyndyǵy men birqatar geostrategııalyq faktorlar bizdi óz geosaıası keńistigimizdi qaı̆tadan qalyptastyrý prosesine jańa kózqaraspen qaraýǵa májbúrledi» dep jazdy.
Astana aýystyrý kez kelgen memleket úshin aı̆ryqsha tarıhı kezeń sanalatyny ras. Búginde elimiz astanasyn aýystyrǵaly jıyrma jyl ótti. Sodan beri eldegi ahýal men saıası ekonomıkalyq jaǵdaı qalaı ózgerdi? Astanamyzdy aýystyrýǵa májbúrlegen negizgi sebepter men onyń qanshalyqty deńgeıde júzege asqanyn saralap kóreıik. El Prezıdenti astanany tańdaýda qalanyń geografııalyq jaǵdaıy, tabıǵaty men klımaty, áleýmettik-ekonomıkalyq, áskerı-strategııalyq, kólik jáne ınjenerlik ınfraqurylym, qurylystyq, demografııalyq, ǵylymı jáne mádenı damý múmkindikteri basty nazarda bolǵanyn aıtqan bolatyn.
Geostrategııalyq jaǵdaı
El astanasyn kóshirýdiń basty sebepterdiń biri astanany elimizdiń geografııalyq ortalyǵyna kóshirý boldy. Astananyń eldiń ortalyǵynda ornalasýy eldiń qaýipsizdigi men tutastyǵyna tikeleı áser etetini belgili. Burynǵy astanamyz Almatydan respýblıkanyń mańyzdy ekonomıkalyq aımaqtaryna samoletpen jetý tez ári tıimdi bolsa, Aqmola jeri tek Qazaqstannyń ǵana emes, jalpy Eýrazııa keńistiginiń geografııalyq ortalyǵy retinde kommýnıkasııa, kóliktik ınfraqurylym tıimdiligimen erekshelendi. Astanadan elimizdiń basqa aımaqtary qatynaý tıimdiligi memlekettik basqarý júı̆esiniń jumysyna, kommýnıkasııa, kóliktiń ınfraqurylym, jol qatynastaryna yńǵaıly boldy. Mysaly, bul aımaq soltústiktegi Petropavldan 500 km, shyǵysyndaǵy Semeıden 800 km, batysyndaǵy Aqtóbe qalasynan 1500 km, al ońtústigindegi Shymkentten 1500 km qashyqtyqta ornalasqan.
Astana eldiń barlyq óńirlerimen qatar, sondaı-aq álemmen avtomobıl, áýe jáne temir joldary jelisi arqyly sabaqtasa baı̆lanysqan. Bul – Ortalyq Azııadaǵy eń iri kólik toraby. Aqmola kólik kommýnıkasııa ınfraqurylymy damyǵan, Eýropa men Azııanyń ekonomıkalyq baı̆lanysynyń, taýar almasýynyń altyn kópiri bolýǵa tolyq múmkindigi bar qala. Temirjoldyń jańa júı̆esi jasalyp, elimizdegi eń alǵashqy «Astana – Býrabaı̆» avtobany ashylǵan soń, bul toraptyń mańyzy burynǵydan da arta tústi. Qalanyń respýblıka ortalyǵynda bolýy elimizdiń óndirgish kúshterin barynsha tıimdi damytýǵa, jumyssyzdyqpen kúresýge óz áserin tıgizdi.
Astanany memlekettiń ortalyǵynan tańdaý maqsatymen aýystyrý álem tarıhynda da kezdesedi. Mysaly, memlekettegi qıyn jaǵdaıǵa qaramastan, Ispanııanyń sol ýaqyttaǵy koroli II Fılıpp el astanasyn Toledodan eldiń ortalyǵyndaǵy Madrıdke kóshirgen. Mundaı̆ túbegeı̆li ózgeris ol elde de bizdiń elimizdegideı qyzý pikirtalas pen aı̆tys-tartysqa toly bolǵan edi. Alaıda, nátıje eki memlekette de kóńil qýantarlyq edi.
Ekologııalyq jaǵdaı
Almatydaǵy qıyn ekologııalyq ahýal - astanany ózgertýge sebep bolǵan mańyzdy faktorlardyń biri. Bul týraly Elbasy bir sózinde «Qalany (Almatyny) batys, shyǵys jáne ońtústik baǵytta damytýǵa tabıǵı shekteýler kóp, ol astanada qurylys salýǵa tejeý bolady. Almatyda seı̆smıkalyq qaýiptiń joǵarylyǵyna baı̆lanysty ondaǵy qurylys quny qymbat. Almatyny odan ári damyta berý memleketke tym qymbat túsedi. Ondaǵy men mundaǵy qurylystyń aı̆yrmashylyǵy 2,5 ese. Almatynyń ekologııalyq jaǵdaı̆y qyl ústinde... Aqmolanyń ekologııasy qalypty» dep astanany aýystyrýdyń basqa da sebepterin atap kórsetken bolatyn.
Qula túzde boı kótergen Astana erekshe qatal tabıǵatyna qaramastan, búginde jasyl jelekti qalaǵa aınalyp keledi. Búginde elordamyzdyń kóz tartar ásem saıabaqtary men gúlzarlary Astananyń, qazaqtyqtyń sımvolyn aıshyqtap tur. 1997 jyldyń qyrkúıeginde Elbasy qalany jelden saqtap, halyqtyń qolaıly klımatta turýyn qalyptastyrý úshin jobany júzege asyrýdyń qıyndyǵyna qaramastan Astananyń jasyl beldeýin qurý týraly sheshim qabyldady. Búginde jasyl beldeýdiń jalpy aýdany 14 827 gektardy quraıdy, sol aımaqta 9,6 mln aǵash pen 1,8 mln-daı buta egilgen. Elordany qorshaı̆ egilgen jasandy orman jaı̆ylyp óse kele, qalanyń teriskeı̆indegi tabıǵı ormandarǵa qosylyp ketýi Elbasynyń ıdeıasy bolatyn. Aıta keteıik, kógaldandyrýdyń mundaı̆ orasan zor jobasy elimizde buryn-sońdy bolmaǵan. Bul jobanyń negizgi ıdeıasy – jasandy biregeı ekojúıe retinde jasyl beldeýdi saqtaý.
Jasyl beldeýdin birinshi kezeńi aǵashtardy orman alqaby etip otyrǵyzý jolymen júrgizilip, qazir birinshi kezeńniń jumysy tolyǵymen aıaqtaldy. Osy oraıda, qala turǵyndary men qonaqtarynyń bos ýaqytyn tıimdi paıdalanýy úshin Astananyń «Jasyl beldeý» «Ońtústik-batys bólik» ýchaskesi aýmaǵynda uzyndyǵy 23,2 km velosıped joly quryldy. Qazir velojoldy keńeıtý jumystary júrgizilýde.
Mine, osylaısha elordamyz jazyq jerde boı kótergen álemdegi astanalar tarıhynda jazyldy. Álemde elsiz dalada boı kótergen astanalardyń biri Vashıngton qalasy da eldiń alǵashqy prezıdenti Djordj Vashıngtonnyń tapsyrmasymen salynǵan. Alpaýyt derjava sanalatyn AQSh astanasy búginde álemdegi yqpaldy ári tamsanyp qaraıtyn astanalardyń qatarynda. AQSh úshin jańa astana brıtan tájinen azat bolýdyń sımvoly retinde de asa zor saıası maǵynaǵa ıe boldy. Sondaı-aq Qazaqstannyń astanasyn aýystyrýdaǵy túpki ıdeıasy da qazaq ultynyń ulttyq múddesi, qaýipsizdigi men táýelsiz memleket qurýdyń negizgi ıdeıasymen astasyp jatty.
Saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı
Bul týraly Elbasy: «Astanany kóshirý birqatar ózekti máselelerdi sheshýge yqpal etetinin, sonyń nátıjesinde Qazaqstan halqyn ulttyq ıdeıalarǵa uıystyratyn jańa saıası ortalyq qurýǵa bolatynyn, aımaqtardyń bir-birimen yqpaldasýy kúsheıip, el damýynyń altyn dińgegine aınalatyn tyń qozǵaýshy kúshtiń týatynyn túsindim. Solardyń ishinde saıası-sımvolıkalyq ıdeıanyń mańyzy óte joǵary boldy. Jańa astana – egemen memlekettiń ózindik ańsar-armany, ulttyq múddeleri men qajettilikteri negizinde qurylatyny belgili edi» degen bolatyn.
Táýelsizdik alǵan jyldan bastap elimiz óz damýynda qarqyndy ekonomıkalyq serpilis jasady. 1994 jyly IJО́ jan basyna shaqqanda 700 dollar bolsa, 2013 jyly bul kórsetkish 13 esege artyp, 12 myń dollarǵa jetti. El ekonomıkasynyń damýyna qarqyndy serpin bergen mańyzdy oqıǵalar Astanamen de tikeleı baılanysty. Astananyń elge tartylǵan ınvestısııalardyń respýblıkalyq kólemindegi úlesi 10 paıyzǵa, al el ekonomıkasyndaǵy óńirlik jalpy óniminiń úlesi 10,2 paıyzǵa jetti. Qazir qaladaǵy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 102 015 birlikke jetti. О́tken jyly ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi 57,4%-dan asty.
Qysqa ýaqyt aralyǵynda jańa astanamyz táýelsiz Qazaqstannyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy ǵana emes, sondaı-aq dıplomatııanyń, bitimgershilik pen halyqaralyq damýdyń basty ortalyǵyna aınaldy. Astanada ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi, EQYU, IYU, ShYU aıasyndaǵy aýqymdy sammıtter, Sırııa boıynsha Astana prosesi sheńberindegi halyqaralyq kezdeýler, Astana ekonomıkalyq forýmy osy sózimizdiń aıqyn dáleli.
Astanany kóshirý eldegi demografııalyq ózgeristerdiń oń baǵytta sheshilýine de oń áserin tıgizdi. 2000 jyldan 2013 jylǵa deı̆in Astana turǵyndarynyń sany 300 myńnan 800 myńǵa jetti. Al 2016 jyly elordamyz Qazaqstandaǵy ekinshi mıllıoner qala ataǵyna ıe boldy.
Túıin
1999 jyly IýNESKO-nyń sheshimi boıynsha Astana «Beıbitshilik qalasy» joǵary ataǵyn ıelendi. Bul marapat az ýaqytta áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı damýda aıtarlyqtaı jetistikke jetken álemniń jas qalalaryna beriledi. Tarıh úshin qas-qaǵym sát bolyp sanalatyn ýaqyt aralyǵynda Astana álemniń ataqty astanalarymen ıyq teńestirip, halyqaralyq máselelerdi talqylap, túıinin tarqatatyn halyqaralyq dıalog alańyna aınaldy.
Mine, osylaısha álem tarıhyndaǵy astanalardyń kóshirilýi ár memlekette árqalaı aıaqtaldy. Biri sátti, biri sátsiz, tipti biri aıaqsyz qalǵan jaǵdaılar tarıh betterinde kezdesedi. Al Qazaqstandyq tájirıbe, Astananyń búgingi saıası arenadaǵy kelbeti men mańyzdylyǵy áli talaı álem memleketterine úlgi bolatyny anyq.
Mádına JÁLELQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
