Biz – qazaq – ult retinde keıde ótken jyldarymyzǵa burylyp qaraǵymyz kelmeıdi. Sebebi – ótken jyldarymyzdyń keıbireýleri úreıden de úreıli! Qarasaq boldy, bizge ótken shaqtaǵy qorqynyshty jyldar ózderiniń azap keshken azaly kózderimen bajyraıa qarap, záremizdi alady. Lek-lek ash adamdardyń qýrap qalǵan shashtary jalbyrap, taramys saýsaqtarynyń bir tilim nan suraǵan únsiz aıqaıy túsimizge kirerdeı. Sol aýyr jyldar estelikterimizdiń bosaǵasynan bizge áli de tesile qarap, bizden aıyrylar emes. «21-ǵasyr!» dep, «Sıfrly Qazaqstan!» dep, alǵa qaraı umtylyp-aq kelemiz. Osy jarqyn jyldarymyzdy odan saıyn gúldendirýdiń, ótken jyldardyń esesin qaıtarýdyń qyzý eńbeginde kele jatyrmyz. Kele jatyp, sona-a-aý jyldardaǵy qazaqtardyń janaıqaıyna keıde amal joq burylyp qalamyz. Ákim Tarazıdyń «Andreıindegi» aıqaıǵa oqyrman retinde men de burylyp qarap qalyp edim, qazaqtardy týra maǵynasyndaǵy esalańdandyrý naýqanynyń ústinen tústim.
Keńes Odaǵynyń jas memleket retinde jastyqtyń býyna mas bolyp júrgen tusy edi. Qol astyndaǵy dalalyqtardy, ıaǵnı, qazaqtardy qyzyq oıynshyq sııaqty jylatyp kórip, syndyryp kórip, búldirip kórip, óltirip kórip qyzyqqa batýdyń naýqanyna kirisken 1930-shy jyl da keldi. Eń birinshi olar qazaqtardyń qolyndaǵy malyn tartyp alyp, ashtyqqa uryndyryp kórdi. Qý súıek bolǵan qazaqtardyń ıt-qusqa qalaı jem bolyp jatqanyn fantastıkalyq kıno kórgendeı tamashalap otyrdy. Sóıtip otyrdy-otyrdy da, taǵy biri «qyzyq» oılap tapty. Ol «qyzyǵy» - endi osylardy esalańdandyryp kórý. Biz ashtyq jyldary týraly, repressııa jyldary týraly biletinbiz. Biraq esalańdandyrý týraly bilmeıdi ekenbiz. Men, mysaly, bilgen joqpyn. Kózi tiri kýáler turǵanda eshbir qylmys tarıhtyń betinen qashyp shyǵyp kete almaıdy eken. Á.Tarazıdyń «Andreıindegi» Mananany taǵdyr ózi aıdap Ákim Tarazıge jolyqtyrǵandaı.
Shyǵarmadaǵy negizgi úsh keıipker – Andreı, Manana jáne Ákim – úsh túrli álem. Úsheýi – úsh basqa! Biraq úsheýin biriktirip turǵan taǵy bir qasıet bar, ol – ishki jandúnıeniń tazalyǵy.
Avtor óziniń basty keıipkeri Mananamen alǵash tanysqanyn eske alyp: «Ákim, sen bilesiń be, men qyryq jetidemin dep saǵan ótirik aıttym, shyn máninde men tórt júz jetpis jastamyn! – dedi. Apyra-aı, myna kisi aýytqyp ketken be, sanasynda sál bir múkis bar ma eken dep kúdiktenip qaldym» dep keltirgen tusyn oqyp, alǵashynda bul shyǵarma fantastıkalyq dúnıe emes pe eken dep qalasyń. Ári qaraı oqı kele Manananyń «tórt júz jetpisi» óziniń osy qyryq jeti jasynda qansha beınet keshkeniniń kórsetkishi ispetti ekendigin túsinesiń. 4 jarym ǵasyrlyq ǵumyrǵa tatıtyn ne qylǵan beınet sonda?
О́ziniń nemere inisi Andreıge Manana «Sen meni esh ýaqytta tanyǵan emessiń. ... Sen meniń syrymdy bilgen emessiń! Meniń syrymdy meniń týǵan aǵam, seniń týǵan ákeń de bilgen emes! Meniń syrymdy... Meniń syrymdy eshkim bilmeıdi. Jer betinde eshkim bilmeıdi. Akım de bilmeıdi. Akım, men saǵan aıtyp berer edim, meniń syrym jaman. Akım, sen meniń syrymdy surama. Men aıtpaımyn!» deıdi. Manananyń «Aıtpaımyn!» degen bir aýyz sóz aıtqanynan da ótip ketetin sumdyqtyń habarshysy bolyp tur. Sonda ol ne jaǵdaı edi?
Ár sózdiń óz mindeti bar. Ár sóılemniń óz kóńil kúıi bar. Al keıipkerdiń «meniń syrym jaman» degen sóderinde jáı ǵana «jaman» emes, odan da ótip ketken jaǵdaılar «men mundalap» tur. Onyń ár sóziniń arasynan qasiret úni tamshylap jatqandaı eken. Adam degen qandaı qym-qıǵash, qandaı kúrdeli jaratylys deseńshi. Syrtqy turpatyn qoıshy. Ishki álem degen sheksizdiktiń saı-salasynda, uńǵyl-shuńǵylynda ne joq deısiz. Ony keı kezderi qasireti kóp adamnyń ózi de aralap kórýge qorqatyn shyǵar. Al Manana sııaqtylar – óziniń jandúnıesiniń «azap vagonynda» kele jatqandar. Avtor óz keıipkeriniń ár sózin sol qalpynda berý arqyly bizge osyndaı syrdy jetkizedi. Ol syrdy tyńdaýǵa dátiń barmaıtyndaı. Ony tyńdasań Manananyń qasireti saǵan da kóshetindeı.
«Úlken tapsyrma boldy bizge. Búkil Qazaqstan boıynsha úlken tapsyrma boldy» deıdi Manana. «Úlken tapsyrma» degen sózdiń ózi qazaq halqyn ózderine bildirmeı qyryp salýdyń Keńes Úkimeti úshin qanshalyqty mańyzdy bolǵandyǵyn sezdirip ótedi. Sondaǵy «úlken tapsyrma» – ýkol salý tapsyrmasy. Ol tipti atom bombasynan da sumdyq jaǵdaı. Atom bombasy kózge kórinetin, qaýipti ekendigi birden baıqalatyn qarý. Al kózge kórinbeıtin, júrgen izi bilinbeıtin, daýysy estilmeıtin qarýlardy da Keńes Úkimeti qazaqtarǵa qarsy qoldanǵan eken. Manana aıtady: «Biz kırgız (qazaq) aýyldaryn bir jerge jınap bárine ýkol saldyq qoı, ýkol! Bilesiń be, sen? Ýkol! Men alǵash ol ýkoldyń ne syry bar ekenin bilmeıtin edim», - deıdi ol Ákimge aıtyp otyrǵan áńgimesinde. Árıne, ony sondaı qarý jumsaýǵa buıryq bergenderden basqa eshkim de bilgen joq. Bilýge bolmaıtyn edi. «Biz ýkol salǵanda áskerler, áskerı adamdar kırgızdardy qorshap turatyn dalada bolsa. Úıde bolsa, biz ýkol salǵan úılerdiń syrtynda ásker turatyn» deıdi taǵy da Manana. Ne úshin qorshap turǵandaryn Manana túgil, sol áskerdiń ózi de bilmegeni anyq. «Ýkol salý kerek!» dedi. Saldy. Ne úshin? Ony bilýge haqysy joq edi. Bilgenińdi bilse, ózińe de sol ýkol salynatyn edi. «Men ony ol kezde bilgen joqpyn. Men kóp ýkol saldym...» deıdi ol. Kóp ýkol!!! Kóp ýkol degen sóz – kóp qazaqty esalańdandyrdym degen sóz! Ony Manana keıi-i-in baryp bildi. Al bilgen kezinde qazaqtarǵa salǵan sol ýkoldary endi onyń óziniń janyn jeı bastady. Qalaı jegendigin avtordyń «Manana Andreı aıtqandaı maǵan bir túrli oqys adam bolyp kórindi. Sózderi de, isteri de túsiniksiz, tosyn» degen joldarynan uǵamyz. Adam myna jaryq dúnıege óte túsinikti qalypta keledi. Al túsiniksiz minezdiń paıda bolýyna asa aýyr jaǵdaılar áser etedi ádette.
Ákimge Manananyń sózderiniń de, mineziniń de túsiniksizdigi – Ákimniń ómir tájirıbesi áli az, jastyq shaqtyń jalyndy kúnderinde júrgendiginde bolar. Avtor ózderiniń sol shaqtaryn bir ǵana sóılemmen: «Ne bolsa soǵan kúle beretin kezimiz» dep ádemi jetkizgen. Iá, adamnyń ne bolsa, soǵan kúle beretin kezi – jastyq shaǵy. Jastyq shaqta adam bárine máz. Sál nárseniń ózi qýanysh. Bul jastyq shaqtyń ózindik sımvoly ispettes. Jas kelgen saıyn adamnyń sál nársege qýanýy azaıady. Kúlki de eseıip ketken balań sııaqty birte-birte qashyqtaı beredi. Álde, bárine et úırenip kete me, álde Manananyń ókinishteri sııaqty bolmasa da, túrli sátsizdikter jınalyp alyp, kúlkińdi de, qýanyshyńdy da salmaǵymen basyp tura ma eken?! Áıteýir, kóp qasıetter jastyq shaqtyń enshisinde qala beredi. «Andreıdi» oqyp otyryp, birese jastyq shaǵyńdy ańsaısyń, birese, 1930-31 jyldardyń kópke beımálim bolyp kelgen sumdyǵyn oqyp, shoshynasyń. «Men kıiz úılerde as iship, qonyp ta júrdim ǵoı... Otyz birinshi jyly... otyz birinshi jyly... biz úlken ıttik jasadyq» deı beredi Manana» dep eske alady jazýshy.
Bular ádeıi, josparly túrde aýrý taratqan eken. «Kókirek aýrýyn da tarattyq biz. Eń qıyny, adamnyń erik-jigerin qum qylatyn dári saldyq qoı biz olarǵa. Esinen adasqan adamdaı máńgirip qaldy túgel Altaı halqy. Qaıda jumsasań bara beretin, ne aıtsań kóne beretin halyqqa aınaldy». Bul – Manananyń Ákimge aıtqandary. «Men kırgız halqynyń aldynda kúnáharmyn. Men kırgızdarǵa qanshama túrli ýkoldar saldym. Bastaryn taz qyldyq, muryndary opyrylyp túsetin ýkol saldyq. Men, men myna qolymmen» deı beredi Manana. Biraq, bulardyń ishinde atqaryp júrgen qyzmetiniń ne ekenin bilgender de bar bolǵan. Sol bilgenderdiń biri Manananyń dos qyzy – Vera. «Ol mendeı emes báleniń bárin biledi ǵoı dep oılaımyn. Biz ýkol salyp úıge qaıtyp kelgende ol jymyńdap kúle beretin. Men keıde odan suraıtynmyn: «Sen nege ýkol salǵanymyzǵa qýanasyń?» deıtinmin. Ol ... «Jaı, biz maman retinde iske jarap qalǵanymyzdy aıtam da...» deıdi». Bul aıtylǵandardyń bári Manananyń sózi ǵana emes, muny sol kezdegi Kremlden berilgen «úlken tapsyrmanyń» negizgi maqsat-múddesiniń asa yjdahattylyqpen oryndalǵanynyń esebi dep qabyldaý kerek.
Adamnyń ómir súrýiniń eń basty kepili – ómir súrýge degen qushtarlyq. Mundaı qushtarlyq mal men ańda da bar. Bar deıtin sebebimiz – olarda ólimnen qorqý, úrký sezimi bar. Al osy qushtarlyq sezimin adamnyń boıynan alyp tastasa, ol adam tipti maldyń deńgeıinen de tómen túsip keter edi.
Psıhologtardyń aıtýynsha, mundaı dertke shaldyqqandar esalańdana, ne úshin ekenin ózderi de túsinbesten jantalasa júgirip júredi nemese uıyqtaǵan da emes, oıaý da emes, máńgirgen qalpynda, maǵynasyz kózderimen ótken-ketkenge úńile qarap, bireý birdeńe dep qalsa záresi ushyp, jumsaǵan jaǵyńa ketedi. Olar sharshaǵanyn da, tońǵanyn da sezbeıdi. Soqyr adamdardaı sapyrylysqan zamananyń ortasynda súrinip-jyǵylyp, qańǵalaqtaı qańǵyryp ketip bara jatady. Qaıda bara jatqany da mańyzdy emes olar úshin. О́mir boıy jyrtqysh ańdardyń psıhologııasyn zerttegen K.Lorens degen ǵalym «tabıǵı «aýyr qarý-jaraǵy» (múıizi, azý tisi, aýyr tuıaqtar) bar ańdardyń óz kúshine ózi tejeý sala alatyn óte kúshti ishki mehanızmderi de bar. Osy tejegish kúshteri arqyly bul ańdar óz tuqymdastaryn qurtyp jiberýden saqtanyp júredi. Mysaly, ǵalamat kúshti arystandar «álim keledi» dep basqa bir arystandy óltirmeıdi. Sóıtip arystandar ǵalamynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi» dep jazypty. Al adamdar she? Adamdardyń dene bitiminde basqany óltirip jiberetin tabıǵı «qarý-jaraǵy» joq. Biraq adamǵa ǵalamat kúsh retinde – aqyl-oı jáne ǵajap talanttylyq berilgen. Ol talanttylyq qabiletiniń ishinde bári bir. Sol báriniń ishindegi qaýiptisi – adamnyń adamǵa jasaıtyn qastyǵy. Mananalar – sol qastyq mehanızminiń kishkentaı tetikteri. Burap qalsań, ózderiniń qastandyq qyzmetterin oılanbastan, ókinbesten, renjimesten, tańqalmastan atqara beredi. Degenmen, adamǵa tán taǵy bir qasıet – ishte jatqan qupııa syrdy saqtaı almaıtyndyǵy. Ondaı qupııa nárse ishke syımaıdy. Sol ishke syımaıtyndyǵynyń áserinen Tarazıdiń keıipkeri de bir kúni ózderiniń ne istep júrgenderin bireýlerdiń qupııalap aıtqandarynan bilip qoıypty. Sol bilip qalǵan sátten bastap Manananyń sanasynda alasapyran bastalǵan. Ony avtor tápteshtep jazyp jatpaı, tek onyń aıtqan sózderdiń astarymen bildirip otyrady. Osyndaı erekshelikterine qarap men bul týyndyny psıhologııalyq drama janryna jatqyzar edim. О́ıtkeni munda keıipkerlerdiń ishki psıhologııasy aldyńǵy orynǵa shyǵa beredi. Jáne shyǵarmanyń ón boıy tutas oqıǵa. Munyń ishinde sýretteýler joq. Bar! Biraq onyń ózi avtordyń jandúnıesindegi alaı-dúleıdiń sol sáttegi tolqynysyn jetkizý úshin bir-eki jerde qoldanylady. Mysaly: «...Tómende biliner-bilinbes búlkildep aǵyp jatqan Moskva ózenin men sol arada asa jýan aıdaharǵa teńedim. Aıdahar bolǵanda qabyrshyǵy jybyrlap, sáýlelenip bilinip turatyn, uzyn, ıretilip solǵa bir, ońǵa bir burylyp ketetin aıdahardyń jup-jýan bel tusy sııaqty. ...Apandaı óńeshinen kedergisiz ótken eliktiń laǵyn mise tutpaı, bulqyna túsip, oqys qımylǵa daıyndalǵan ashqaraq aıdahar...» dep sýretteıdi jazýshy. Al bul sýretteýde Moskva ózeni tipti ózen retinde kórinip turǵan joq. Ol shynynda da jazýshynyń sheber tilimen Keńestik saıasattyń qulqyny bolyp kórinip tur edi.
Keıipker Ákimge talaı sóz aıtqan bolar, biraq avtor sol talaı sózdiń ishinen negizgilerin tańdap alyp otyr dep paıymdaımyn. Sol tańdalǵandarynyń biri Goloshekın týraly, onyń áli de tiri jáne osy Moskvada turyp jatqandyǵyn aıta kelip: «Meniń zeınetaqymnan onyń zeınetaqysy on ese kóp» degeni. Nege olarǵa osynshama kóp zeınetaqy taǵaıyndalǵan eken? Shamasy bul – keńestik zamannyń memlekettik deńgeıdegi saıası aýyzbastyryǵy. Memlekettiń qylmysy neǵurlym zor bolǵan saıyn, sol qylmysty biletinderdiń zeınetaqysy da solǵurlym zor bolǵan eken degen formýla shyǵarýǵa bolady. Aýyr qylmystyń kýágeri retindegi Manananyń da turmys jaǵdaıynyń óte jaqsy ekendigin avtor onyń aqshasynyń kóptigimen, Moskvanyń qaq ortasynda aınalasy at shaptyrym keń úıi bar ekendigimen aıtyp ótedi. Keńestik saıası júıeniń taǵy bir qarýy – osy. Bilgenińdi aıtqyzbaıtyn «qarýdyń» mundaı da túri bolǵan. Shyǵarmanyń buryn-sońdy aıtylmaǵan osyndaı shyndyqtardy keıipkerdiń sózimen jetkizý tásili óte utymdy eken. Biraq onyń bári, saıasattyń maqsattary badyraıyp aıtylyp turǵan joq. Bári de avtor jazǵan derekterdiń astarynda jatyr. Bul tusta avtor keıipkerleriniń aıtqandarynyń tereń qabaty ne nársege meńzeıtin tustaryn ádeıi terip alyp, shyǵarmaǵa tek solardy ǵana arqaý etken. Astarlaý detaldary maqsatty jerden dál shyǵyp tur. Mine, osyndaı shyndyqtardy ózi de bilmeı aıtyp qalǵan Tarazıdiń bul keıipkeri ózine osyndaı qarýdyń qoldanylyp jatqanyna qatty namysy kelgenimen, odan shyǵyp ketetin joldyń tars jabyq ekendigine kózi jetken adam.
Bir Manananyń boıynda eki túrli adam bar ekenin baıqar edik. Bireýi – kezinde adamdardy jyndandyrý naýqanyna belsene kirisken adam, ekinshisi – ózi bilmeı jasaǵan sol qylmysy úshin azap shegip júrgen adam. Qaısysy jeńer eken? Ekeýi de ómir súrgisi keledi. Biraq bul týyndy avtor qaısysyn jeńdirgisi kelse, soǵan jeńis alyp beretin týyndy emes. Bul shyǵarmanyń bir ereksheligi – keıipkerleri ómirdegi óz esimderimen jáne ózderiniń bastan keshken oqıǵalarynyń ishinde júr. Tipti avtordyń ózi de. Mundaı stıldegi shyǵarmanyń keıipkerleri qoldan jasalyp, oqıǵalary oıdan qurastyrylyp, avtor qalaı buram dese, solaı buryla ketetinder emes. Bular – avtorǵa erik bermeıtin keıipkerler. Avtor olardyń aldynda eriksiz bolǵandyqtan da qalaı bar, solaı jazyp shyqqan. Shyǵarmadaǵy tarıhı shyndyqqa qunyqqan kezde, oqyrman odan ádebı shyǵarmalarǵa tán kórkemdik, ádemi sózder, qyzba-qyzyl sýretteýler degendi izdemeıdi de. Al eger ondaı ádemilikter tursa, tipti ol oqyrmanǵa basy artyq nárse sııaqtanyp, kedergi keltirgendeı de áser berer edi. Bul shyǵarma óziniń osyndaı «qarabaıyrlyǵymen» kórkem. Ákim Tarazı kórkem sóz taba almaı qalǵan joq. Ol ondaı kórkemdeýden ádeıi qashty. Shyǵarmanyń shıryǵyp turǵan qundylyǵy da osynda.
Munda basty keıipkerdiń biri – Andreı. Andreı aıtady: «Áı, Ákim, sen shynynda da aqyldy adamsyń. Sen Shyńǵyshannyń urpaǵysyń ǵoı, dalalyqsyń ǵoı, alystaǵyny kóresiń. Men qalada óskenmin. Kóp nárseni bile bermeımin» deıdi. Andreıdiń bul sózine men oqyrman retinde erekshe nazar aýdardym. Andreıdiń bul sózine qarap, dalada týǵandardyń alystaǵyny kóretininiń sebebin de endi tapqandaımyn. О́ıtkeni – dala keń. Jaqyndaǵydan basqaǵa qaramasa, kádimgi eki kóz de alystaǵyny kórýden qalady ǵoı. Dál sol sııaqty kókirek te, oı-sana da dalada júrip, alys qıyrlardy, uzaq-uzaq joldardy, qus ushyp, qaz qonǵan ózen-kólderdi, quıyn kezgen dalany, túngi aspannyń ǵajaıyp kórinisterin, aıly túnniń til jetkisiz kórkemdigin kórip júrip, qııaly da alystardy sharlap, keńirek oılaýǵa beıim bolatyn bolsa kerek. Sony myna qalalyq Andreı bir-aq aýyz sózimen jetkizip tur. «Men qalada óstim. Kóp nárseni bile bermeımin» deıdi. Alysqa qaraıyn dese, kóz de, kókirek te tas úıge baryp tirele beretin jaǵdaıdyń qııal álemin shekteıtini ras bolǵany ma!? Bul – Andreıdiń ózin dalada ósken adammen salystyra kórýi arqyly kóz jetkizgen shyndyǵy. Avtor onyń aıtqan talaı sóziniń ishinen osy sózderdi ádeıi terip alý arqyly dalada óskenderdiń boıynda bolatyn bıologııalyq pa, fızıkalyq pa, áıteýir, bir erekshelikterge qatysty bir shyndyqtyń bar ekendigine silteme jasaıtyndaı.
Avtor bul keıipkeriniń taǵy bir qasıetin aıtady: Andreı kóshede turǵan mılısıoner kórse boldy, áı-sháı joq, kıip turǵan formasynyń jez túımesin julyp alady eken. Bul ne ádet? Avtor Andreıdiń saıası kózqarasy týraly eshteńe aıtpaıdy. Biraq osy qylyǵy arqyly onyń ózi ómir súrip júrgen júıeniń jalpy qurylymyna, baǵynyshtylyq degen júıege rıza emestigin sezdirip júretindeı. О́zindik qarsylyǵyn kórsetkendegisi me eken, áıteýir, bul da oǵash qylyqtarymen basqalardan ózgesheleý adam. Álde, óziniń nemere ápkesi Manananyń aýyr taǵdyrynyń bir qaıtarymy bolsyn deı me eken? Ol Mananany erekshe qurmettedi. Adam tózbes minezderiniń bárine keshirimmen qarady. Aqshasy úshin emes ekeni anyq. Keńestik júıe jasaǵan aýyr qylmystardyń zardabyn tartyp júrgen Manana úshin ósh alǵysy keletindeı. Tutas bir halyqtyń syrtqa shyǵa almaı tunshyǵyp jatqan sol kezdegi qoǵamdyq júıege degen qarsylyǵy osy Andreıdiń boıynda júrgendeı.
Taǵy bir detal – Andreıdiń óneri. Biraq ol án aıtqanda shkaftyń ishine kirip alyp aıtady eken. Nege? Onyń bul qylyǵy – Andreıdiń bolmysynda adam betine qarap sóıleýge uıalatyn uıań mineziniń habarshysy. Eger ol shkafqa kirmeı-aq, otyrǵan ornynda otyryp aıta berse, avtor onyń án aıtatyndyǵy týraly aıtpaı ketýi de múmkin edi. Jalpy adam boıyndaǵy minezdiń nebir ıirimderi kóp jaǵdaıda kórinbeı jatady da, osyndaı bir sátter de kórinip qalady. Jaqsylyǵy da, jamandyǵy da. Ákimge Andreıdiń basqalarǵa qaraǵanda bir taban jaqyndyǵynyń da bir syry osyndaı qasıetterinde jatsa kerek. Jáne, ómirdegi Ákim Tarazı da kez kelgen anaý-mynaýǵa erip júre beretin adam emes. Andreıdiń oǵash mineziniń túp tórkininen naǵyz aqkóılek, adamgershilik qasıettiń ıesi ekendigin tanyp, ejelgi dosyndaı serigine aınaldy. Oqyrman Andreıdiń qandaı adam ekendigin Ákim Tarazıge qarap baǵamdaı alady der edim. «...Andreıdiń qyzyǵyna men esh ýaqytta toımaıtyn edim. Basqalar qashyp ketken kezde men qasynda qalamyn. Sebebi – Andreıdi aıaımyn. Oǵan bireýler tıisýi múmkin, uryp ketýi múmkin. Sebebi onyń túrinen – momyn ekeni, ańqaý ekeni, bala minezi basym ekeni kórinip turatyn. Al men bolsam «azııalyq keıippen» basqa jurttyń adamy retinde kóshede kezdeskenderge kádimgideı áser etetinimdi sezemin» dep jazady avtor.
Bul shyǵarmada Andreı men Manananyń qandaı ekendigin Ákim baıandasa, Ákimniń kim ekendigin Manana men Andreı baıandaıdy. Baıandaǵanda otyra qalyp, aıta bastamaıdy. Biz ol baıandaýlardy úsh keıipkerdiń dıalogynan tabamyz. Bul týyndy «On bes respýblıkadan jınalǵan otyz eki tyńdaýshy Máskeýdiń Vorovskaıa kóshesinde eki jyldyq kýrsqa kelip oqı bastaǵanymyzǵa on bes kúndeı bolǵan» dep bastalady. «Osy on bes kúnniń ishinde maǵan ish tartyp, meni jaǵalap ózi tanysyp, sózge shaqyryp, úzilis kezinde kofe iship júrgen jańa tanysym Andreı Verdııan men Arık Agababov degen jigit edi» deıdi avtor. Arık Agababov Ákimge «Shyńǵyshannyń urpaǵy» degen at taǵyp qoıǵan. Andreı Ákimniń ár qylyǵyna rıza bolǵan saıyn «Shyńǵyshannyń urpaǵysyń ǵoı» dep, onyń sózi men mineziniń astarynan arǵy tarıhtyń kórinisin tapqandaı bolyp júredi eken. О́zińdi bilmese de, ultyńdy bilý arqyly syıǵa bólený úlken maqtanysh emes pe?!
Týyndynyń negizgi dińgegi bolyp turǵan Manananyń «Sen, Akım, mynaý shalapaıǵa sene berme. Bul aqymaq. Bul alysqa barmaıdy. Biraq sen osy Andreıden qol jazba, birge júr» degen sózderinen onyń Ákimdi bir kórgennen-aq ózine jaqyn tutyp qalǵanyn kórer edik. «Myna shalapaıǵa sene berme» degen sózderinen ekeýin salystyra qarap, óz baýyrynan áldeqaıda ozyq turǵan qazaqqa degen baǵasyn kórer edik. Jáne inisine: − Andreı, endi sen kelgen saıyn ózińmen birge Akımdy alyp keletin bol. Eger Akımmen birge kelmeseń men saǵan kók tıyn bermeımin, túsindiń be?» deıdi. Mynadaı dostan aırylyp qalmasa eken degen baýyrmaldyq jatyr bul sózderde.
Al Andreıdiń «Sen, Akım, Mananany durys túsin. Onyń taǵdyry óte qıyn bolǵan» dep keshirim suraǵandaı bolǵanynan Ákimge degen Andreıdiń qurmetin kóremiz Tipti Ákim «...Manananyń aqyldy ekeni birden seziledi» degende, Andreı qýanyp ketip: − Ras aıtasyń ba, Ákim? ...Shyn ras aıtasyń ba?» dep qaıtalap suraýynan Ákim sekildi ıntellektisi men talǵamy joǵary qazaqtyń osyndaı baǵa bergenine sene almaı turǵanyn kórer edik. «Áı, Ákim, sen shynynda da aqyldy adamsyń. Sen Shyńǵyshannyń urpaǵysyń ǵoı, dalalyqsyń ǵoı, alystaǵyny kóresiń». Bul – onyń Ákimge bergen jáne únemi qaıtalap aıtyp júretin baǵasy.
Al Manana óziniń eń sońǵy hatyn Ákimge arnapty jáne Goloshekınniń telefon nomerin qaldyrypty. Ol aldyńǵy kezdesýleriniń birinde Ákimge «Men seni Shaıa Ishakovıchpen tanystyramyn» degen edi. Biraq oǵan úlgermedi. Sol kezdegi jap-jas Ákim de Goloshekın degen adammen tanysýǵa qushtarlyq tanyta qoımaǵan bolar. О́ıtkeni qazaqty qyrǵynǵa ushyratqan osyndaı adamnyń bolǵandyǵy týraly bizdiń tarıhtyń beti tastaı bolyp jabyq turǵan jáne ony aıtýǵa bolmaıtyn kez edi. Degenmen Manananyń sońǵy hatyn oqyp turǵan Ákimniń «Goloshekın degen sózdi birneshe ret qana ákemniń aýzynan estigen edim» dep jazǵanyn oqyp, sol kezdiń ózinde ol týraly sybyr-sybyr áńgimeler júre bastaǵanyn baıqar edik.
Mine, endi Ákim Andreı ekeýi Manananyń úıine kelip tur. Kelgenge deıin qansha ret telefon shalsa da, Manana jaýap bermedi. Andreı de, onyń áke-sheshesi de bul únsizdikten bir túrli kúdiktene bastady. Esikti qaqty. Ún joq. Aqyry ápkesiniń ózi bergen kiltpen ashýǵa kiristi. Andreı ózinen «Shyńǵyshannyń urpaǵynyń» áldeqaıda batyl ekendigin de moıyndap qoıǵan syńaıly. «Joq, - dedi Andreı, - sen Shyńǵyshannyń urpaǵysyń ǵoı, ashshy». Men myrs etip kúldim de, ishki esikti ary qaraı ıterdim. Andreıdiń boıyn bılegen qorqynysh, úreı maǵan áli de sezile qoıǵan joq edi. − Kirseń, óziń kir. Ápke seniki, kir, - dedim. Andreı qıpaqtap tur. ...Shyńǵyshannyń urpaǵy degen soń sál de bolsa qanattanǵandaı, dálizden ótip baryp as bólmeniń esigin tartyp ashyp qaldym.
As bólmeniń esigin tartyp ashyp qaldym.
As bólmeniń esigin tartyp ashyp qaldym...
As bólmeniń esigin... esigin... julqyp ashyp qaldym...».
Avtor «as bólmeniń esigin tartyp ashyp qalǵandyǵyn» úsh qaıtara jazypty. Álde, tórt qaıtara jazǵan ba?! Tórt qaıtara! Tórt qaıtara jazypty da, sońyna kóp núkte qoıypty, ıaǵnı, úsh núkte. Stanıslavskıdiń sózi bar edi: «útir degen keremet qoı!» degen. Mynaý úsh núkte de dál osy jerde keremet qyzmet atqaryp tur! Ol esikti tartyp ashyp qalǵan Ákimniń ishki jan shoshynýynyń sıpattamasyndaı eken. Bylaı qaraǵanda esikti tartyp ashyp qalǵannyń nesi úreıli? «Nesi úreıli» ekendigin osy úsh núkte aıqaılap aıtyp turǵandaı. Ashyp qalǵandaǵy jaǵdaıdy oqyrman áli bilmeıdi. Biraq, kóp núktemen bitken osy sóılem oqyrmannyń sanasyna «ne boldy?» degen úreıli suraqty aıtyp úlgirtedi. Bir sóılem shoshyna úsh ret qaıtalanyp, tórtinshi ret qaıtalanýǵa ulasqanda, Ákimniń sóılem ishindegi aıqaı salǵan daýysyn estip úlgeresiz. Shoshyný ma, ókiný me, sharasyzdyq pa, áıteýir adam túsinip te, túsindirip te bolmaıtyn jaǵdaıǵa siz de tap bolasyz.
Jazýshynyń ishki emosııany basy artyq sózben emes, tynys belgilerimen jetkizý tásili bul.
Jap-jas adamǵa, ómirdiń azap-tozaǵyn kórmegen adamǵa esikti ashyp qalǵanda darǵa asylyp salbyrap turǵan adamnyń ústinen shyǵý ońaı ma?! Kóz aldynda tutas bir dáýirdiń darǵa asylyp qalǵan keskinin kórý qaıdan jeńil bolsyn! Andreı dál osy jaǵdaıdy aldyn ala sezgen syndy. Dál osy sýretti nemese osy jaǵdaıdy ol kórmeı turyp kórgen sııaqtandy. Ony avtordyń sózderiniń astarynan túsindim. Avtor «kórmeı turyp kórdi» dep jazbaǵan. Biraq Andreıdiń dál sol sátterdegi qımyl-qozǵalysyn beınelegeni sony aıtyp turdy. Sondyqtan da ol «Shyńǵyshannyń urpaǵyn», ıaǵnı, batyl adamdy aldyna salyp, áreń kirdi as bólmege. Shoshynatyndaı qandaı da bir belgini áli kóre qoımasa da, shoshyna kirdi. Mundaı jaǵdaıda adamnyń birdeńeni júıelep oılaı alýy da múmkin emes. Osy jerde eki keıipkerdiń bir-birinen aýmaı qalǵan harakterleri kórinis beredi. Ekeýi de zulymdyq ataýlydan jany túrshigetin, myna ómirge tek qana meıirimmen qaraıtyndar edi. «Eń aldymen salbyrap turǵan ólik deneni kórdim. Kózi sharasynan shyǵyp ketken Mananany kórdim. Bul, endi, Manana dep aıtýǵa kelmeıtin basqa bir adam. Dálirek aıtqanda, basqa bir uǵym edi» deıdi avtor. Avtordyń aıtyp turǵany ne uǵym sonda? Árıne, Mananany eshkim óltirip ketken joq. Ol ózin ózi óltirdi. Biraq E.Evtýshenko aqynnyń «Samoýbııstv ne byvaet voobshe!» degeni – uly shyndyq. E.Evtýshenko Marına Svetaevanyń asylyp ólgendigi týraly óleńinde tap osylaı jazǵan. Ákim Tarazıdyń aıtyp turǵan uǵymy osy bolar. Adam ómirge jarqyn nıetpen týady. Tek sol jarqyn nıetti túbirimen joq etkende, adam da ózinen ózi qaqyrap túsken aǵashtaı qulaıdy. Biz ony «ózin ózi óltirdi» dep aıtamyz. Andreı men Ákimdi shoshyndyrǵan da osy jaǵdaı edi.
Avtordyń baıandaýynan biz qazaq balasyn kórgen sátte Manananyń ishki áleminde dúr kóterilgen daýyldy baıqadyq. Sol kúnderdiń sumdyǵy esinen ketpeı júrgen Manananyń qazaq balasyn, ıaǵnı, Ákimdi alǵash kórgen kezde sanasy haosqa aınalyp júre bergen sııaqty. Baıaǵy ózi ýkol salyp, jyndandyryp jibergen adamdary myna jap-jas, kelbetti qazaqtyń, ıaǵnı, Ákimniń keıpinde tirilip, qarsy aldynan shyǵa kelgendeı. Tipti Manana dál osy sátten bastap adam keıpinen adasyp qalyp, adam sııaqtylardyń japan dalasyna laqtyrylyp tastalǵandaı keıipke endi me eken?! Onyń boıyndaǵy kádimgi adamǵa tán qasıetterdiń bárin baıaǵy ózi salǵan ýkoldary jan-jaqtan talap, ýly qumyrsqalardaı japyrlaı bas salǵan sııaqty. Avtor óziniń osy keıipkerin bir kórgende onyń tek birtúrli ekendigin baıqaǵanymen, onyń óz qurbandarynyń kebin kıgen, esalańdaý, baqytsyz qalpyn árbir qıymyly men sózi arqyly jetkizgen eken.
Avtor asylyp turǵan Manananyń aıaǵynda tabany balshyq-balshyq etigi bolǵandyǵyn jáne «as bólmeniń tórt buryshynda sol balshyq etiktiń izderi qalǵanyn» jazady. «Bir ǵajaby, qarama-qarsy eki qabyrǵa keminde jıyrma-jıyrma bes márte etik tabanymen tebilgen» deıdi avtor. Bul Manananyń jan arpalysynyń tańbasy der edik. Syrtqa atyla shyǵýǵa janushyra umtylǵanymen, kek pen yzanyń shyǵyp keter esigi joq edi. Taǵdyryn tepkilegeni shyǵar. Avtor osy kórinisterdi de beker jazyp otyrǵan joq. Keıipkeriniń óler aldyndaǵy jaǵdaıyn kóp sózge sozbaı-aq, qabyrǵada qalǵan etiktiń izderimen aıtqan eken. Iz degen de keremet qoı. Onyń da aıtary kóp. Bul etiktiń izderi Mananany azapqa salǵan svastıkadaı úreıli eken.
Zertteýshilerdiń aıtýynsha ishki ókinish, ózin kináli sezinýdiń aýyrtpalyǵy «bul – ishte yryldap jatqan alyp qubyjyq tárizdi, ne ketpeıtin, ne tynyshtalmaıtyn dúnııadaǵy eń jabaıy da jyrtqysh ań tárizdi» deıdi. Avtor myna etiktiń izderin baıandaý arqyly oqyrmanǵa «ne ketpeıtin, ne tynyshtalmaıtyn dúnııadaǵy eń jabaıy da jyrtqysh ańmen» Manananyń qalaı aıqasqanyn sıpattap otyrǵandaı. Bul da avtordyń kórkem shyǵarma jazýdaǵy qysqalyqty nusqaǵan ózindik tásili der edik.
Biz – jap-jas halyq edik negizi. Biraq bizdi 70 jyl boıǵy rýhymyzǵa jasalǵan eksperımentter sharshatyp ketti. Degenmen biz áli de tyńbyz jáne sońǵy shırek ǵasyrda jaqsy tyńaıyp qaldyq. Qaı halyq josparly túrde qyrǵynǵa ushyratylǵan bolsa, ol – asa daryndy halyq bolǵan degen sóz. О́zinen asqan daryndylardyń kózin joıǵysy keletin joıympazdyq naýqany – sonyń dáleli. Eger de ol týmysynan mal sııaqty halyq bolsa, bılik olardy qyryp-joıýǵa qarjy jumsap ne qylady. Men bizdiń qazaqtyń qandaı qyrǵynǵa ushyraǵanynan qazaǵymnyń qandaı batyr da qasıetti, daryndy da alǵyr halyq bolǵandyǵyn jáne qazir de sondaı halyq ekendigin boljaımyn. Al keı jaǵdaıda erinshektigimizdi, kónbistigimizdi, uıqyshyldyǵymyzdy sol ýkoldardyń genge tarap ketken jáne áli kúnge deıin álsiz de bolsa, kúshin baıqatyp qoıatyn áseri me dep te oılap qalam.
Qysqasy, bul shaǵyn ǵana áńgime-essede áli de taýsylmaıtyn áńgime bar.
Ońaıgúl Turjan
